Алдан-Маадырларның маадырлыг чоруунуң сактыышкын хүнү
| Алдан-Маадырларның маадырлыг чоруунуң сактыышкын хүнү | |
|---|---|
 | |
| Албан ёзузу-биле ады | орус. День памяти подвига 60 богатырей «Алдан-Маадыр» тыв. Алдан-Маадырларның маадырлыг чоруунуң сактыышкын хүнү |
| Ужур-утказы | Манчы-кыдат эрге-чагыргага болгаш ооң колониалдыг политиказынга удур тыва национал-хосталгалыг шимчээшкинниң маадырлыг чоруун мөңгежидер сорулгалыг хүн |
| Байырлап турар чери |
 Тыва Республика |
| Ай-хүнү | Майның 11 |
Алдан-Маадырларның маадырлыг чоруунуң сактыышкын хүнү (орус. День памяти подвига 60 богатырей «Алдан-Маадыр») — Тыва Республикада тураскаалдыг сактыышкын хүнү, май 11-де демдеглеп эрттирип турар. 2023 чылдың декабрь 20-де Тыва Республиканың Баштыңының чарлыы-биле бадылаан[1]. Ук хүн манчы-кыдат эрге-чагыргага болгаш ооң колониалдыг политиказынга удур тыва национал-хосталгалыг шимчээшкинниң (1883—1885 чч.) маадырлыг чоруун мөңгежидери-биле тургустунган[2].
Төөгүзү
Тура халыышкын 1883—1885 чылдарда Хемчик хемниң унунга болуп турган болгаш Цин империязының колониалдыг болгаш феодалдыг дарлалынга удур угланган. Тура халыышкынның удуртукчулары Самбажык, Кожагар-Комбулдай араттар база Дажыма хүндүнүң чорааннар. Тура халышканнарның кол өзээ 60 кижиден тургустунган, а хосталга шимчээшкининиң дорт киржикчилериниң ниити саны 300 кижи чедип турган. Хемчик хемден барыын чүкче 10-15 км черде Кара-Дагга тура халышканнар шериг лагерин тургускан. Амгы үеде ол девискээрлер республиканың Сүт-хөл кожуунунуң девискээринге хамааржыр[3].
Тура халышканнар тыва дүжүметтерниң болгаш манчы-кыдат эжелекчилерниң эрге-чагыргазындан Тываның эң хөй санныг ийи хошунун хостап, боттарының эрге-чагыргазын аңаа тургузар бодап турганнар. Олар феодалдарже, садыгжыларже халдап, оларның мал-маганын оорлап, ядыыларга үлеп берип турганнар. 1884 чылдың күзүнүнде амбын-ноян тура халыышкын болбаан бүгү хошуннарга чонну мөөңнээн. Цин империязының тургусканы дүжүмет Тарлукка баштаткан 300 кижилиг кеземче отряды тура халыышкынны базары-биле Сүт-Хөлче чорупкан[3].
1884 чылдың ноябрьда тура халыышкынны баскан. Туттурганнарны Чыргакы аксынга чедирип, эриидеп турган. 1885 чылдың мартта Улаастайга тура халыышкынның 43 идепкейлиг киржикчизи шаажылаткан. Улаастайның цзянь-цзюнунуң айтыышкыны-биле шаажылатканнарның баштарын Тываже көжүрүп эккелгеш, кижилерни коргудары-биле улуг оруктар, арт-сын кыдыында ыяштарга аскылап каан[3].
Национал-хосталгалыг шимчээшкин 1941 чылдың май 11-ге чедир «60 дургуннар» деп адаттынып турган, ынчан Тыва Арат Республиканың Биче Хуралының Президиумунуң 19 дугаар протоколу-биле национал-хосталгалыг шимчээшкинни «60 маадырларның тура халыышкыны» деп өскертир деп шиитпир хүлээп алган.
Сактыышкын хүнүнүң кол хемчеглери маадырларның адын эдилээн Алдан-Маадыр суурга болгаш, төөгү медээлеринден алгаш көөрге, ол үелерде тура халыышкынның киржикчилериниң турлаа турган Оргу-Шөл деп черге болуп эрттип турар.
Тыва Республиканың Сүт-хөл кожуунда Алдан-Маадыр суурдан ырак эвесте ховуда согун саадаа хевирлиг кылган көжээ бедип турар. Ону чоннуң уттундурбас тура халыышкынының 100 чыл оюнга тураскаадып тургускан. Ында-тура халыышкынның киржикчилери 68 шаажылаткан араттарның аттары бар, ол чер оларның орнукшуттунган чери кылдыр санаттынып турар[4].
Демдеглелдер
- ↑ Указ Главы Республики Тыва «Об учреждении Дня памяти подвига 60 богатырей «Алдан-Маадыр». base.garant.ru. Хынаан ай-хүнү: 3 сентябрьның 2025.
- ↑ Восстание шестидесяти богатырей Тувы. www.infpol.ru. Хынаан ай-хүнү: 3 сентябрьның 2025.
- ↑ 1 2 3 О восстании 60-ти богатырей. tigpi.ru (18 апрельдиң 2023). Хынаан ай-хүнү: 3 сентябрьның 2025.
- ↑ Восстание шестидесяти богатырей Тувы. www.infpol.ru (1 августуң 2016). Хынаан ай-хүнү: 3 сентябрьның 2025.
Шөлүлгелер
- О восстании 60-ти богатырей (рус.). tigpi.ru.
- Указ Главы Республики Тыва "Об учреждении Дня памяти подвига 60 богатырей «Алдан-Маадыр» (рус.). base.garant.ru.
- День памяти подвига 60 богатырей (рус.). gosarhivrt.ru.