Бадыраа Сергей Иванович

Бадыраа Сергей Иванович
Бадыраа Сергей Иванович
	тыв. Бадыраа Сергей Иванович
Кол медээлер
Долу ады
Төрүттүнген хүнү	26 февраль 1950 (76 хар)
Төрүттүнген чери	Тоора-Хем, Тожу кожуун, Тыва АО
Чурту
Мергежилдери	композитор
Жанрлары	хөгжүм чогаалдары, чаштарга ырылар, опералар
Шаңналдары	победитель республиканского радиоконкурса "Лучшая песня года", победитель республиканского радиоконкурса "Лучшая песня года", Заслуженный работник культуры Республики Тыва, победитель в конкурсе по созданию Гимна города Кызыла

Бадыраа Сергей Иванович (1950 чылдың февраль 26, Тожу кожуун, Тоора-Хем, Тыва АО) — композитор, башкы, өөредилге номнарының автору, тыва композиторларның ырылар чыындызының редактору, Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы.

Допчу намдары

Сергей Иванович Бадыраа 1950 чылдың февраль 26-да Тожу кожууннуң Тоора-Хем суурга арат өг-бүлеге төрүттүнген. 1968 чылда Тоора-Хем ортумак школазын дооскаш, Тожу болгаш Таңды кожууннарның аңгы-аңгы черлеринге, «Тувакобальт» комбинадынга бызаңчы-бетончу бооп ажылдап турган. Каш ай дургузунда уругларның музыка школазынга кежээки салбырга баян клазынга өөренген. 1969 чылда Кызылдың уран чүүл училищезинче өөренип кирген^[1].

Чүгле балалайка клазының башкызы эвес улустуң хөгжүм херекселдериниң оркестрин тургузар талазы-биле ёзулуг кумир апарган Иван Григорьевич Минин келир үениң композитору Сергей Бадырааның тургустунарынга канчаар-даа аажок улуг рольду ойнаан.

1973 чылда, училищени дооскан соонда, Сарыг-Септиң уругларның хөгжүм школазынче башкыладып чорупкан.

1977 чылдан 1984 чылга чедир Тоора-Хемниң уругларның хөгжүм школазынга педагог болуп, ооң соонда директорлап ажылдаан.

1984 чылдан 1987 чылга чедир Таңдының Кочетово суурда уругларның хөгжүм школазынга башкылаан. Ол «Конгургай» аас чогаал ансамблиниң тургузукчузу, уран чүүл удуртукчузу турган.

1986 чылдан 1991 чылга чедир Чөөн-Сибирьниң күрүнениң культура институдунуң (ВСГИК) улус салбырын бот-өөредилге-биле өөренип дооскан.

1987 чылдан 1991 чылга чедир республиканың улусчу чогаадылга болгаш культура-чырыдыышкын ажылының эртем-методиктиг төвүнге хөгжүм секторунуң эргелекчизинге, 1991 чылдан 1993 чылга чедир Тываның күрүне филармониязының чанында «Саяннар» ансамблиниң хөгжүм удуртукчузунга ажылдап турган.

1993 чылдан 1996 чылга чедир — З. К. Кыргыстың удуртканы «Хөөмей» делегей төвүнүң эртем ажылдакчызы^[2]

1996 чылдан 2014 чылга чедир С. И. Бадыраа Кызылдың уран чүүл училищезинге башкылап, тыва национал херексел — дошпулуурга ойнаарынга өөредир хрестоматияны, а ол ышкаш «Хөөмейни өөредириниң методиктиг сүмелери» деп өөредилге номун белеткээн. Хөгжүм уран чүүлүнүң ат-алдарлыг ажылдакчызы С. И. Бадыраа Тыва Республиканың Чазааның Даргазының чогаал болгаш уран чүүл адырында аттарлыг шаңналдарының талазы-биле Күрүне комиссиязының составында кирип турар^[3].

2025 чылда композиторнуң Кызыл хоорайга 75 харлаанын калбаа-биле демдеглеп, Улусчу чогаадылга бажыңынга композиторнуң чогаадыкчы кежээзи болуп эрткен^[4].

Уран чүүлү

Ооң баштайгы «Авамга» деп ырызы Чаш-оол Кууларның сөзүнге автор 24 харлыг турда тыптып келген. 80-90 чылдарда ооң билдингир апарган ырыларынга «Даңгына», «Тыва оолга» хамааржыр. 1993 чылда Россияның композиторлар эвилелиниң кежигүнүнге кирген, а 1998 чылдан 1999 чылга чедир Тываның композиторлар эвилелин удуртуп турган. 2004 чылда композитор ТР-ниң Чазааның Даргазының опера чогаалын чогаадыр мөөрейинге киришкен. Ооң «Буян-Бадыргы» деп төлевилелин эксперт комиссиязы «Национал хөгжүм-шии» деп номинацияга үнелээш, театрга тургузарын сүмелээн^[1].

Ол — «Эглип келир куштарым», «Белек», «Тываның бот-тывынгыр композиторларының ырылары», «Чалыы чурэээм доюлдурду» деп чыындыларының редактору, республиканың «Чылдың эң эки ырызы» (1993, 1994) радиомөөрейлерниң киржикчизи болгаш тиилекчизи, «Хөөмейни өөредир методиктиг сүмелер» деп өөредилге номунуң автору, Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Кызыл хоорайның ыдык ырызын тургузар мөөрейниң тиилекчизи^[2]

Шаңналдар болга ат-алдары

• «Чылдың эң эки ырызы» деп республика чергелиг радиомөөрейниң тиилекчизи (1993),
• «Чылдың эң эки ырызы» деп республика чергелиг радиомөөрейниң тиилекчизи (1994),
• Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы (2000),
• Кызыл хоорайның Ыдык ырызын тургузар мөөрейге тиилекчи (2007).

Чогаалдары

• «Авамга» деп ыры,
• «Даңгына» деп ыры,
• «Тыва оолга» деп ыры,
• «Тожунуң сюитазы», «Урянхай»,"Матпадак" деп хореографтыг шиилерге аялга,
• «Сактыышкыннар» деп шии,
• «Балыкчы Багай-оол» деп хөгжүмнүг тоол,
• «Тевежик» деп ыры,
• «Салгын» деп ыры,
• «Шончалайым» деп ыры болгаш оон-даа өске.

Демдеглелдер

↑ ¹ ² Карелина, Е. И. И растет талант / Е. Карелина // Тув. правда . — 2000. — 7 марта.
↑ ¹ ² Композиторы Тувы : биобиблиограф. указ. /НБ им. А. С. Пушкина Респ. Тува, отдел литературы по искусству; сост.: Т. В. Багудинова, Е. Ю. Шабаева. — Кызыл, 2007. — 116 с.
↑ Архивированная копия (неопр.). Хынаан ай-хүнү: 4 декабрьның 2017. Архивтээн дөзү оригинала 16 декабрьның 2017 чылда.
↑ Сергей Иванович Бадырааныӊ 75 харлаанынга (тув.) (26 февральдың 2025). Хынаан ай-хүнү: 2 октябрьның 2025.

[:0-1] ¹ ² Карелина, Е. И. И растет талант / Е. Карелина // Тув. правда . — 2000. — 7 марта.

[:1-2] ¹ ² Композиторы Тувы : биобиблиограф. указ. /НБ им. А. С. Пушкина Респ. Тува, отдел литературы по искусству; сост.: Т. В. Багудинова, Е. Ю. Шабаева. — Кызыл, 2007. — 116 с.

[3] Архивированная копия (неопр.). Хынаан ай-хүнү: 4 декабрьның 2017. Архивтээн дөзү оригинала 16 декабрьның 2017 чылда.

[4] Сергей Иванович Бадырааныӊ 75 харлаанынга (тув.) (26 февральдың 2025). Хынаан ай-хүнү: 2 октябрьның 2025.

[1]

[2]

[3]

[4]