Катанов, Николай Фёдорович
РЭА-ның экспертизазы
РЭА-ның экспертизазы

экспертизазын эрткен
| Николай Фёдорович Катанов | |
|---|---|
| хак. Пора Хызыл оғлы | |
| | |
| Төрүттүнген хүнү | 6 (18) майның 1862 |
| Төрүттүнген чери | |
| Мөчээн хүнү | 1922 марттың 9 (59 лет) |
| Мөчээн чери | |
| Чурту | |
| Эртем сферазы | филология, аас чогаал, тюркология |
| Ажылдап турар чери | Императорнуң Казань университеди, Казаньның шажын академиязы |
| Дооскан чери | Императорнуң Санкт-Петербург университеди |
| Эртем чадазы | деңнелгелиг дыл эртеминиң доктору (1907) |
| Эртем ады | профессор (1915) |
| Эртем удуртукчузу | Василий Васильевич Радлов |
| Сураглыг өөреникчилери | Сергей Малов, Ахмедзаки Валиди |
| Билдингир ады | тюрколог, Төп Азияның дылдарының шинчилекчизи, хөй-ниити ажылдакчызы |
| Шаңналдары | |
| Хол үжүү |
|
Николай Фёдорович Катанов (6 (18) майның 1862, Енисей губерниязы[d] — 1922 марттың 9, Казань[d], Татар АССР[d], РСФСР[d], ССРЭ) — российжи тюрколог, Казаньның Император университединиң болгаш Казаньның шажын академиязының профессору, деңнелгелиг дыл эртемнериниң доктору, этнограф, аас чогаал шинчилекчизи, хөй-ниити ажылдакчызы. Бир дугаар хакас эртемден деп санаттынып турар. Күрүне чөвүлелиниң идепкейлиг кежигүнү (1915)[1].
Тайылбыр
Красноярскиниң гимназиязынга 1876 чылдан 1884 чылга чедир өөренип, алдын медаль-биле дооскан. 1884—1888 чылдарда Санкт-Петербургтуң университединиң мурнуу чүк дылдарының факультединиң студентизи турган. В. В. Радловтуң сүмелээни-биле Сибирьже болгаш Мурнуу Туркестанче түрк аймактарның дылдарын болгаш чаңчылдарын өөренип көөрү-биле этнографтыг болгаш дыл талазы-биле экспедицияже чорудупкан. 1889 чылдан 1892 чылга чедир Хакасия, Тыва, Семиречье, Тарбагатай, Синьцзян чоннарын шинчилээн. Санкт-Петербургтуң университединге ажыл тыппайн, Катанов 1894 чылда Казаньче көжүп келгеш, ол хоорайга өлгүжеге чедир 28 чыл ажылдаан. Ол 1903 чылда «Урянхай дылды шинчилээриниң оралдажыышкыны» деп магистр диссертациязын камгалаан, а 1907 чылда бодунуң ажылдарынга даянып, деңнелгелиг дыл эртеминиң доктору деп атты тывыскан. Ол 1911 чылдан 1917 чылга чедир колдуунда Казанның духовная академиязынга башкылап турган. 1915 чылдан бээр Духовная академияның долу профессору, 1919 чылда бүгү-российжи конкурс дамчыштыр Казаньның университединге профессор кылдыр соңгуткан, ооң түңнелдерин 1921 чылда өөредилгениң Улусчу комиссариады бадылаан.
Катанов ийи даштыкы ниитилелдиң кежигүнү турган: Société des sciences et lettres (Левен) биле Ungarische etnographische Gesellschaft (Будапешт), база-ла Финн-угор ниитилелдиң (Хельсинки) кежигүнү, Империалдыг Орус географтыг ниитилелдиң долу кежигүнү (1894), Орус археологтуг ниитилел, Империалдыг ниитилел Москвада бойдус эртемнеринге, антропологияга болгаш этнографияга ынак улус, Ташкентте археологияга ынак улустуң Туркестан хүрээзи, Казань болгаш Семипалатинскиниң статистика комитединиң долу кежигүнү турган[2]. 1898 чылдан 1914 чылга чедир Казань университединге Археология, төөгү болгаш этнография ниитилелин удуртуп турган, 1919 чылда база катап ооң даргазы апарган. Ооң эртем ажылдары 21 векте парлаттынып, катап парлаттынып турар.
Ук-дөзү
Ол 1862 чылдың май 6 (18) хүнүнде Абакан хемниң солагай талазында Аскиз суурдан 16 км ырак черде Тураковский кожуунга төрүттүнген болгаш төрүттүнгенде Хызылдың оглу Пора деп хакас атты алган[3] (хак. Пора Хызыл оғлы); хакас дылда ооң ады «Бора» дээн уткалыг[4].1897 чылда С. А. Венгеровтуң словарынга бижээн автобиографиязында Катанов мынча деп бижээн:
Ачам сагай аймактан тадар кижи чораан[Комм 1], а авам Каш аймактың Пүрут адырындан татар кижи чораан. Мээң ачам бодунуң улузунуң кожуунунуң бижикчизи чораан. Ада-ием-даа, мен-даа православ христианнар бис. Мээң ада-ием, мээң бүгү өгбелерим XVIII векте Абакан ховузунга кирген христиан шажынны хүлээп ап, ооң-биле чергелештир хам ёзулалдарын ажык сагып чорааннар: дагларның, сугнуң, оттуң, дээрниң сүлделеринге өргүлдер кылырынга киржип, ол сүлделерге мал-маганның болгаш кижилерниң камгалакчылары кылдыр мөргүп чорааннар.[6].
Катановтарның өг-бүлези сагай чонга хамаарылгалыг пуруттарның (пюрюттарның) хакас сөөктеринге (уруу, дорт очулгазы-биле «сөөктер») хамааржып турган. Аңгы-аңгы үндезиннерден алырга, ооң авазының фамилиязы Чаптыкова [7] азы Кизекова турган; ооң ады Мария (хакас дылда Чамах). Ол сөөк хасха (Каш) болгаш Шалошин аймаанга хамааржыр, ынчангаш ол Качинка турган. Катановтуң ада-иези, чаңчылчаан шаман бүзүрелдерни болгаш православиени сагып тургаш, хүрээ ёзулалынга өгленмээн, ынчангаш Николайны төрүттүнген дугайында херечилелинде хоойлуга удур деп бижээн[8]. Улуг акызы, база-ла Николай (1858—1892), сөөлзүредир Минусинск районнуң Усть-Есинская хүрээзиниң бараалгакчызы апарган[9], өг-бүлеге Мария деп бир уруу база турган. Бүгү хакастар ышкаш, ол өг-бүле чартык көшкүн амыдыралды чурттап чораан: чылдың чылыг чартыын Сагай ховуда чайгы дыштанылгага эрттирип, соок үеде Саркагел хөлдүң чанынга Абакан хемниң эриинге чурттап турганнар[10].
Красноярск крайның күрүне архивинде «Минусинскиниң шажын эргелели» деп 824 дугаар чыындызында төрүттүнгеннерниң реестрлери бар, оларның бирээзинде, № 90 адаанда, Николай Катановтуң сугга суктурганының дугайында бижик бар. Бо бижик ооң төрүттүнген хүнүн эрги стиль ёзугаар май 6 деп бадыткап турар; ол май 15-те (27-де) сугга суктурган. Ол үеде «даштыкы чонга» төрүттүнген хүннерниң тодаргай хүннерин ховар көргүзер турган, ынчалза-даа бо таварылгада, А. С. Нилогов, исключение сделано, так как отец крещенного человека был участковым. Ол бижикте Катановтуң авазы Кизекова деп фамилиялыг турганын база ол Фёдор Катановтуң «хоойлу аайы-биле эвес кадайы» турганын бадыткап турар. 1876 чылда бижикке август 13-те Красноярскиниң гимназиязынче дужаап киреринге «дужаар херечилелдиң» хүнү деп бижик немээн[11].
Эртеми (1869—1884)
Катановту 1869 чылда Аскиз деп черге чаа ажыттынган чаңгыс класстыг көдээ школаже киирген, аңаа ооң даайы Ефим Катанов башкылап турган. Ол ышкаш хову чөвүлелиниң секретары, хүрээ эргелекчизи, садыгжы дээш оон-даа өске албан-дужаалдарны ээлеп турган[3]. Училищеге шыңгыы эртем-билиг чедип алыры болдунмас турган, ынчалза-даа Красноярскиниң алдын тывызыкчызы П. И. Кузнецовтуң Аскизке бажыңны болгаш транзит баазазын тудуп алган[Комм 2], ол библиотекалыг турган болгаш тус черниң «чурттакчыларын» өөредирин оралдажып турган. Аскизтиң школазы бодунуң бажыңынга турган болгаш, Николай бот-өөредилгеге номнарны хөйү-биле ажыглап турган[13][14].
Катанов Кузнецовтуң ажылдакчызы, Сибирьниң чоннарының дугайында номнарның бичии чыындызы база бар И. И. Каратановту бирги башкызы кылдыр томуйлаан; ол Николайга түрк чоннарның культуразы болгаш төөгүзүнге ханы сонуургалды оттурган[15][Комм 3]. Ачазы 1874 чылда чок болган соонда, Николайны Аскиз Степь Думазынга даайы-биле албан-хүлээлгезин дугуржуп алгаш, даайының хайгааралынга киирген. Ийи чыл дургузунда албан эрттирген үезинде орус үжүк-бижикти болгаш каллиграфияны шиңгээдип алган. Өөредилгезин уламчылаар ужурга таварышкаш, 1876 чылда Красноярскиниң гимназиязынга өөренип кирер деп шиитпирлээн. Ынчан Красноярск хоорайның мэри турган П. И. Кузнецов дузалап шыдаан. И. И. Каратановтуң сүмелээни-биле Абакан, Енисей хемнерни дургаар хеме-биле хоорайже чорупкаш, гимназияже киирген[17].
Катановтуң гимназияже кирериниң мурнунда Красноярскиниң башкылар семинариязын дооскан деп бадыткаан документилер Красноярскиниң чурт-шинчилел музейинде чыдар. 1878 чылдың июнь 15-те тырттырган чурукта ону бо өөредилге чериниң үшкү доозукчуларының аразындан көргүскен, директор И. В. Савенков Бир өөреникчиниң башкызынга болгаш директорунга бижээн чагаазы база кадагалаттынып арткан: «Мен 1876 чылдан 1884 чылга чедир Башкылар семинариязынга хамаарыштыр эң-не чылыг сактыышкыннарлыг мен, а гимназияга өөренип турган чылдарым изи чок эрткен»[18].
Красноярскиге Катанов бүгү назынында ону дүвүредип чораан ядыы-түреңги чорукка таварышкан. Ачазы аңаа 100 акша артырып каан, шуут четпес турган. Өөредилгезиниң сес чылында эң эки өөреникчи болганындан аңгыда, ол репетиторлап ажылдаарынче албадаткан, а чамдыкта чайгы үеде чедиишкинниг өөреникчилерниң өг-бүлелеринге фермерлеп ажылдап турган[19]. Ооң репетиторлап турган клиентизиниң аразында садыгжыларның ажы-төлү Арсений Ярилов биле Вера Емельянова турган. Улуг класстың өөреникчизи Катанов кызымаккай, тура-соруктуг чоруу-биле ылгалып, өөренири аңаа белен чедип келген. Ийиги, дөрткү, чедиги класстарның мактал бижиктери кадагалаттынып арткан. Сес чыл өөренип тургаш, чаңгыс-даа орайтадыр азы дисциплинарлыг кем-херек үүлгетпээн, чүгле сески класска кичээлге келбейн, школага дүвүрелди үндүрген. Директор Катановтуң бажыңынче школаның удуртукчузун чорудупкан, ол шынчы өөреникчи чуртталгазында чаңгыс-даа болза кичээлдерни эрттирбес деп бодап турганын билип каан[20].
Катановтуң эртемден кылдыр сайзыралы дээди школадан эгелеп турган. С. А. Венгеровтуң сөзүглелинге киирген үлүг-хуузу-биле мынча деп бижээн:
1880 чылдан эгелеп, ол дээрге дээди школаның дөрткү клазындан эгелеп, төөгү болгаш география башкым, географтыг ниитилелдиң Мурнуу-Сибирь салбырының долу кежигүнү Завадский-Краснопольскийниң салдары-биле сагай бижиктерни бижидип, аймаамның езу-чаңчылдарын чуруп чугаалап келген мен. Эртемденнерниң ажылдары-биле таныжып алганымның ачызында В. В. Радлов, М. А. Кастрен, Н. А. Костров, демдеглелдеримни элээн калбартып, ооң соонда янзы-бүрү парлалгаларга парлап үндүрген мен.[12].
Катановтуң «Описание барабана и костюма хама» деп статьязын Г. Н. Потанин «Очерки о Северо-Западной Монголии» деп номунда 1883 чылда парлаан. Сагай дылдың грамматиказының кол бижиин 1884 чылда Санкт-Петербургтуң Эртемнер академиязынче чоруткан, ону Н. И. Ильминскийге хыналдага киирген. Хөй санныг амгы үениң шинчилекчилериниң (ылаңгыя Г. И. Исхаковтуң болгаш Г. С. Амировтуң) санап турары-биле алырга, парлаттынмаан бо ажылда Катановтуң бышкан ажылынга онзагай түрк дылдарны өөрениринге деңнелге-төөгүлүг хамаарылганың эгелери шагда-ла кирген[21]. Ынчалза-даа Ильминский барымдаа чок[22] ажылды шүгүмчүлеп турган, ынчалза-даа ол Катановтуң этнограф болгаш дыл эртемдени деп салым-чаяанын демдеглээн[23].
Катанов 1884 чылда Красноярскиниң гимназиязын алдын медаль-биле дооскаш, тюркология эртемин чедип алгаш, эртемден болур деп быжыг сорулгалыг турган. Эгезинде (дуңма акызының салдары-биле чадавас) Казаньның шажын академиязынче дужаап кирерин бодап турган[9]. Аскизтиң хову думазындан чөпшээрелди («шииткелди») алгаш, ол Казаньче чорупкан, ынчалза-даа Казаньга мурнуу чүктүң дылдарын өөредири — академияга-даа, университетке-даа — соксаан деп билип каан. Салым-чаяанныг «хоочун»-биле харылзажып турган Н. И. Ильминский биле В. В. Радловтуң сүмези-биле Санкт-Петербургче чорупкан[22].
Петербургка үези (1884—1893)
Чөөн чүк факультеди
Катановту 1884 чылдың август 15-те Санкт-Петербургтуң университединге араб-перс-турк-татар литература программазынче киирген. Ол гуманитарлыг болгаш тускай мурнуу чүк эртемнерин хаара туткан ханы эртем-билигни алган. Гимназияга, университетке француз болгаш немец дылдарны шиңгээдип алгаш, Катанов араб, перс, осман, татар, башкир, казах дылдарны база чагатай дылды, түрк чоннарның төөгүзүн болгаш литературазын, мурнуу чүктүң төөгүзүн, ислам хоойлузун өөренип алган[24].Оон аңгыда Катанов хууда түрк дылдарның фонетиказын В. В. Радловтуң бажыңынга өөренип турган[25]. Радлов чоокта чаа Казаньдан Санкт-Петербургче көжүп келген; Радлов дыка кызымаккай, кичээнгейлиг өөреникчини тып алган[22]. Студент Катанов онзагай арыг-силиг болгаш ажылгыр чораан; сактыышкыннар ёзугаар алырга, ол шупту лекцияларга барып, стенографиялыг демдеглелдерни аңгылавайн кылып турган[26]. Радловтан түрк дылдарны өөренириниң деңнелге-төөгүлүг аргазын өөренип алган, ооң сонуургалын дээди школага өөренип тургаш-ла оттурган.
Санкт-Петербургка, гимназияда ышкаш, Катанов ядыы-түреңги чурттап чораан. Ол дораан-на ректорга күрүне стипендиязын дилээн, ону 1885 чылда узун шинчилелдер соонда тыпсып берген. Ынчалза-даа ооң хемчээли — ай санында сес рубль — чаңчылчаан амыдыралдың аргазын болдурбаан, ынчангаш Катанов репетиторлаашкынче эглип келген. В. А. Гордлевскийниң сактыышкыннарындан алырга, Катанов үжүк-бижик билбес чүдүкчүлерге хүрээниң подъездинге ийи копеек символдуг төлевир-биле дузалажып, оларның чоок кижилериниң аттарын сактыышкын бижиктеринге бижип турган. Ол бодун шупту чүвеге кызыгаарлап турган, чижээ, чүгле воскресеньеде чемненир. Ол чартык аш-чут туберкулезка чедирген, ынчалза-даа Мурнуу Туркестанга экспедицияларның ачызында ол аарыгдан экирип шыдаан[26].
Катановту 1884 чылдың декабрь 5-те Казан университединиң археология, төөгү болгаш этнография ниитилелиниң кежигүнү кылдыр соңгуткан. 1885 чылдан эгелеп ол орус болгаш немец дылдарда хөй номнарны парлап эгелээн, ооң темалары: Минусинск түрктерниң эпиктиг шүлүк чогаалын шинчилээри, М. А. Кастренниң словарьларындан материалдарны чыып, Чагатайның топографтыг номенклатуразын сайгарары. Сагай диалектиге орус дылдан үлегер домактар дугайында статья база парлаттынган[27][28].
Катанов 1886 чылдан бээр Н. М. Ядринцевтиң хүрээзиниң кежигүнү болуп, ооң-биле «Санкт-Петербургта Сибирьниң студентилеринге дуза кадар ниитилелге» таныжып турган. Олар четвергте Ядринцевке ужуражып турганнар, ынчангаш Катановтуң Сибирьниң үндезин чурттакчыларының дылдарынга болгаш этнографиязынга сонуургалы ханылап турган. Ядринцевтиң «Восточный обзор» солунунга элээн каш статьяларны парлаан. Кругта ооң мурнунда политиктиг үндүр сывыртаашкынга турган кижилерниң бары полицияның чажыт хайгааралын тургузарынга үндезин болган. Түңнелинде Катанов университетке өөренип турган үезинде кандыг-даа чажыт ниитилелдерже киришпес, акша-хөреңги бижидилгелеринге азы хоойлу езугаар хөй-ниити организацияларынга киришпес деп даңгырак берген квитанцияга (1887 чылдың август 21-де) атты салыр ужурга таварышкан[29]. Катановтуң чуртталгазында чаңгыс катап эрге-хоойлу камгалаар органнар ону сонуургап эгелээн хевирлиг: бүгү назынында ол дыка бурганга бүзүрелдиг болгаш шуут политиктиг эвес чораан[30].
Сибирьже болгаш Туркестанче аян-чорук
Катанов 1888 чылда өөредилгезин дооскан, чүгле «эки» демдекти алган — орус төөгүден (ооң өске демдектери шыырак турган). Май 30-де Университет чөвүлели аңаа литература талазы-биле кандидат эртемни тывыскан. Ооң-биле чергелештир И. Н. Березинаның дилээн бадылаан: Катанов мурнуу чүк шинчилээр факультединиң профессору апарган[31]. Ийи чыл дургузунда чылда 600 рубль стипендия-биле шаңнаткан[32].
В. В. Радлов 1887 чылда-ла Орус географтыг ниитилелге «Запись» киирген, ында Сибирь биле Мурнуу Туркестанның «түрк аймактарының артынчыларын» шинчилээр этнографтыг-дыл талазы-биле экспедицияның херектиин бадыткаан. Ону 1887 чылдың декабрь 11-де этнография кафедразы сайгарган, ол үеде Радлов Катановту «белен болгаш шыырак кижи» кылдыр чорудуптарын саналдаан[33]. Радлов Катановка 1000 рубль дилег бижикти киирген, ол дилегни мурнуу чүк эртемнериниң факультединиң деканы В. П. Васильев деткип турган. Императорнуң 1888 чылдың декабрь 22-де чарлыы-биле кандидат Н. Ф. Катановту Сибирьже болгаш Кыдатче «академиктиг сорулга-биле чоруткан». Ол-ла чылдың декабрь 8-те Иштики херектер яамызы Катановка ажык чагаа үндүрген, ында ооң эрге-чагыргазында кижилер болгаш албан черлери аңаа бүгү-ле деткимчени көргүзерин дужааган. Ооң-биле чергелештир Катановту Санкт-Петербургтуң университединиң ажылдакчызы кылдыр албан езузу-биле киирген[34].
1889 чылдың эгезинде Санкт-Петербургтан чорупкаш, Катанов Омск, Томск болгаш Красноярск таварты төрээн Аскизинче чанып келгеш, аңаа бодунуң шөл ажылдарының кол баазазын тургускан. Ол 1889 чылдың март 7-де Урянхай чуртунче, Тыва деп адаар черже аъттаныпкан. Ооң Тыва аян-чоруктары 5,5 ай үргүлчүлээн — март 15-тен август 28-ке чедир. Ооң аян-чоруктары ниитизи-биле 700 километр хире болган. Катанов бир дугаарында орус садыг-саарылга постуларынга туруп, орустар-биле дорт харылзаалыг тывалар-биле харылзажып турган. Ниитизи-биле 14 садыг-саарылга черлерин көрген. Мында Катановтуң этнограф талазы-биле салым-чаяаны чырып келген: чигзиниг чок болур дээш, ол кызыгаар заставазынга очулдурукчу азы садыгжы албан чериниң ажылдакчызы кылдыр алдынып, информаторларынга удазын, кирпич шай, таакпы, саазын, карандаштар болгаш өске-даа ындыг хевирлиг бичии барааннар-биле төлеп турган. Түңнелинде ол дыка хөй талазы-биле материалдарны чыып алган (1122 ыры, 160 тывызык, 15 тоолчургу чугаа, 35 тоолчургу чугаалар), информаторлар аңаа оларның аттарын болгаш назы-харын бижип алырын чөпшээрээн, ынчалза-даа ооң мурнунда эртемденнерниң кайызы-даа ону кылып шыдаваан[35]. Аскизче ээп келгеш, Катанов 1890 чылдың январьга чедир шөл материалдарын сайгарып турган, ооң түңнелинде «Урянхай чериниң дугайында очерктер» (чүгле 2011 чылда парлаттынган) база 1903 чылда парлаттынган тыва дылдың грамматиказынга хамаарышкан дыка улуг кол бижик үнген. В. В. Радлов, ынчангаш Катанов 8 шактан 8-9 шакка чедир албан черинге ажылдап турган[36]. Аян-чорукчунуң таварышкан бергелери аажок улуг болгаш Н. И. Веселовский бижээн:
Н. Ф. Катанов бодунуң аян-чоруун ындыг эвээш акша-хөреңги-биле кылып турар, ынчангаш ыраккы Мурнуу чүкче аян-чорук кылган эртемден аян-чорукчуларның саны эвээш. Ол чүүл бисти аныяк аян-чорукчунуң биске хөйү-биле хандырган солун материалдарын улам үнелээр кылып турар…[28]
Катанов 1890 чылдың февраль, март айларда Канск тайгазынче тофаларларны өөренип көрген, ооң соонда Кыдатче аян-чорук кылырынга белеткенип эгелээн. Ооң Синьцзянже бир дугаар аян-чоруктары шуут чедиишкинниг болбаан: Үрүмчиде кыдат эрге-чагыргалар аңаа чоруурун чөпшээревээн, Пекинден албан езузунуң аян-чорук чөпшээрелин негеп турган. Бахтыга орус кызыгаарже чанып келгеш, Катанов бодунуң талазы-биле ажылын уламчылап, Чугучак биле Кульджада орус консулдар-биле харылзажып, чөпшээрел алырынга дузаны дилээн. Ол 1891 чылдың чайын кыргызтарның болгаш сарттарның аас чогаалын бир дугаарында шинчилеп, кызыгаар хоорай Чугучакка эрттирген[37]. Чүгле 1891 чылдың төнчүзүнде ол орус, кыдат, манчы дылдарда паспортту алган, ынчангаш ол бүдүн Кыдатты кезип болур турган. Үрүмчи таварыштыр Хамиже чорупкаш, Катанов 1892 чылдың март айда эвээш билдингир түрк диалектилерни өөренип эгелээн. 1892 чылдың апрельде Кыдатка 18 ай хире чурттааш, Аскизче чанып келген. Ол ышкаш апрель-октябрь аразында Минусинск кожууннуң девискээринге элээн каш экскурсияларны база эрттирген[38].
К. И. Султанбаеваның бодалы-биле алырга, Катановтуң Сибирь болгаш Туркестан иштинге аян-чоруктарындан парлаттынган болгаш парлаттынмаан материалдарындан дараазында шинчилел угланыышкыннарын тодарадып болур:
- Дыл болгаш ооң түрк чоннарның чугаазында янзы-бүрү көстүүшкүннери;
- Улустуң аас чогаалы болгаш ооң жанрлары: тоолчургу чугаалар, тоолчургу чугаалар, тоолчургу чугаалар, тоолчургу чугаалар, ырлар, тывызыктар, үлегер домактар, чечен чугаалар, улустуң демдектери, тывызыктары;
- Шажын болгаш түрк аймактарның философчу көрүжү; православиеге хамаарылга;
- Материалдыг культура, хүн бүрүде амыдырал, өг иштиниң херекселдери; шажынчы херекселдер болгаш чүүлдер;
- Аймак-чоннарның аразында социал-культурлуг, бараан-акша харылзаалары;
- Аймак-чоннарның социал тургузуу, башкарылгазы, оларның төрел болгаш уруг-дарыг харылзаазы;
- Этниктиг психологияның, кижилер аразында болгаш чоннар аразында харылзааның элементилери[39].
Дедир эглип келгени
Катанов 1892 чылдың октябрь 14-те Аскизте Петр биле Павел хүрээзинге даайы Э. С. Катановтуң азырап алган уруу Александра Тихонова-биле (1875—1942) өгленип алган. Аскизте хүрээниң бижиктери дириг артпаан-даа болза, «өг-бүле дилээшкини» деп адаар чүүл ам-даа арткан — кудага шаптараазыннар чок деп бижимел документи (чижээ, хан-дамырлыг өг-бүле тударындан чайлаар дээш) база өг-бүлениң дугайында төрүттүнген болгаш биографтыг медээлерни киирген. Өг-бүле дугайында дилээшкиннер өске дөмей документилерге бодаарга эвээш кадагалаттынып турар[40]. Куда дыка эки болган, аалчыларның аразында алдын казып тывар кижи П. И. Кузнецовтуң ийи оглу Иннокентий биле Иван, олар аныяк Катановтуң эш-өөрү болгаш деткикчилери; ол ышкаш Минусинск музейиниң директору Н. М. Мартьянов. Александра Минусинскиниң гимназиязын дооскаш, хөгжүмге салым-чаяанныг, фортепианога ойнаар салым-чаяанныг турган. Сөөлүнде ол ашаанга очулгалар болгаш транскрипциялар кылырынга идепкейлиг дузалажып турган. Олар 30 чыл кады чурттааннар; өг-бүлениң чаңгыс уруу Анна (1901—1980) турган, ол башкы апарган. Дуңмазы Марияның оглун Николай Тюнестеевти база өстүрүп, фамилиязын тывыскан. Ону тудуп хоругдааш, 1938 чылда өлүрүп каан[41][42].
Эртемнер академиязының болгаш Орус географтыг ниитилелдиң доктааткан бүгү программазын дооскаш, Катанов кадайы-биле 1892 чылдың декабрь 22-де Санкт-Петербургче чанып келгеннер. Ол боду-биле кады үндүреринге белеткеп каан элээн каш томнуг журналдарын, база дыка хөй санныг медээлерни эккелген, оларны дараазында эртем ажылын тургузарынга ажыглаан. Бо материалдарның хөй кезии бир дугаарында эртем эргилдезинге кирген, ооң иштинде тыва болгаш тофалар дылдарның словарьларын болгаш грамматикаларын тургузары база бар. Катанов Турфан болгаш Хамия оазистерниң уйгур диалектизин өөрениринге эгелекчи болган[43]. Однако и по состоянию на 2017 год основной массив его лингвистических и этнографических материалов остаётся неопубликованным.
Санкт-Петербургка чанып келгеш, Катанов мурнуу чүк эртемнериниң факультединге татар дыл башкызы албан-дужаалды алыр деп бодап турган, ынчалза-даа ол албан-дужаалды И. Н. Березинаның төрелинге берген болган. Ооң В. В. Радловка бижээн чагааларында амыдыралының багай байдалы, акша-төгерик чедишпези дээш хомудалдар долу (ол орукка чоруур шубаларын болгаш дээди школадан алган алдын медалын садыптар ужурга таварышкан)[Комм 4]. П. О. Рыкинниң чугаазы-биле алырга, Катанов эртем болгаш башкы ажыл-чорудулгазынга түр када ойталаан, ынчангаш ооң Улус өөредилге яамызынче Оренбург губернияның, Сибирьниң азы Туркестан областың школаларының инспектору албан-дужаалче кыйгырганын тайылбырлап турар. Бүдүн билдинмес чыл эрткен соонда, 1893 чылдың ноябрь 9-та В. В. Радловтуң болгаш В. Р. Розенниң дузазы-биле Катанов Казаньның университединге онзагай профессор эргелиг башкы албан-дужаалын алган. Ол албан-дужаалды ээлээр дээш, Катанов 1893 чылдың декабрь 10, 21 хүннеринде түрк-татар литератураның магистр эртеминиң шылгалдаларын дужаап алгаш, дораан-на Казаньче чорупкан[45].
Казаньга турган үези (1894—1922)
Чогаадыкчы . Ниитилел ажыл-чорудулгазы (1894—1908)
1894 чылдың январь 12-де Катановтар Казаньга чедип келгеннер, аңаа шинчилекчи 28 чыл чурттаар турган — өлүмүнге чедир. Ол үеде университетке мурнуу чүктүң дылдарын өөредири үрелип калган, ынчангаш Катановка эртем-шинчилел ажыл-чорудулгазының ол адырларын катап тургузар даалганы салган. Ынчалза-даа онзагай профессор болганда, ол чүгле шилилгелиг курстарны башкылап турган. Ынчалза-даа ооң эртемнери өөреникчилер аразынга дыка дүрген нептерээн. Катанов 1894/1895 өөредилге чылында төөгү болгаш филология факультединге дараазында курстарны башкылап, бодунуң сонуургалдарының онзагай делгем болгаш янзы-бүрү чоруун көргүскен:
- Казань татарларының дылы (грамматика болгаш номчулга);
- Түрк-татар аймактар дугайында ниити көрүш (бурунгу болгаш амгы түрк күрүнелерниң төөгүзү, аймак-сөөк амыдыралы, түрктер дугайында хоочуннарның дыңнадыглары);
- Түрк-татар литератураның төөгүзү (осман, чагатай, ниити түрк);
- Түрк дылдарның деңнелгелиг грамматиказы[46].
Дараазында өөредилге чылында, 1895/1896 чылдарда, Катанов немелде араб болгаш перс дылдарның курстарын, ооң соонда алтай дылдарның грамматиказын, казах болгаш кыргыз дылдарның грамматиказын, оон аңгыда «Алдын Орданың акша-мөңгүннеринде бижиктер болгаш Казань биле Булгар хааннаашкыннарның даштарында бижиктер» деп тускай курсту безин эрттирип эгелээн[47].
Казаньга келгенинден бээр ийи ай безин четпээнде, Николай Федорович Катанов университетке Археология, төөгү болгаш этнография ниитилелиниң (АТЭН) секретарынга соңгуткан (1894 чылдың апрель 8)[48]. Маңаа Катанов шупту чүүлдерге идепкейлиг киржип турган: Ниитилелдиң библиотеказын организастаан, ооң «Известиязын» редакторлап эгелээн, аңаа бир дугаарында Ниитилелдиң илеткелдерин болгаш хурал протоколдарын парлап эгелээн. Башкы болгаш Ниитилелдиң ажыл-чорудулгазын каттыштырары болдунмас болганындан, Катанов 1897 чылда секретарь албан-дужаалындан хостаарын дилээн, ынчалза-даа 1898 чылда АТЭН-ниң даргазынга соңгуткан[49]. Ниитилелде коллегалары-биле харылзаа ындыг амыр эвес турган, март 19-та В. В. Радловка бижээн чагаазындан:
Археология, төөгү болгаш этнография ниитилелиниң Чөвүлели хөй кезииниң үннери-биле Известияга кандыг-даа чөөн чүктүң бижиктерин парлавас деп шиитпирлээн, чүге дээрге ол бижиктерниң кандыг-даа ажыы чок. Оон ыңай, тус черниң эртемденнери болгаш квази-эртемденнери, мергежили-биле төөгүчүлер, ислам дугайында чүнү-даа билбес болгаш, акша-төгерик чыып, даштыкы литератураны шуут эдербес, хөй кезиинде орус литератураны безин эдербес. Чөвүлелдиң мурнуу чүктүң бижиктерин парлаарындан ойталаанын барымдаалап, дарга болгаш кежигүн албан-дужаалындан дүжүп берген мен, ынчалза-даа Ниити хурал мени катап чалаан болгаш дүүн 1900—1902 чылдарда дарга кылдыр катап соңгуткан мен[50].
Университетке болгаш АТЭН-ге хөй хүлээлгелерлиг Катанов кандыг-даа ажылды, чүгле ооң сонуургалының девискээринге хамааржыр болза, хүлээп ап турган. Ол дораан-на Ыдыктыг Гурияның акы-дуңмазының очулга комиссиязынче кирип, Чаа Чагыг-керээни «Сибирьниң үндезин эвес чоннарының дылдарынче» очулдурган. Ол 1907 чылда Казан эртем округунуң очулга комиссиязының даргазы болгаш парлалга комитединиң кежигүнү апарган[51]. Ол үениң дургузунда каш-даа катап Санкт-Петербургче орус эвес улусту кижизидер талазы-биле ужуражылгаларже, 1907 чылдан эгелеп орус эвес школаларның башкыларының ужуражылгаларынче Оренбургче кыйгырткан. Оон аңгыда, 1905 чылдан эгелеп Катанов Казань хоорай музейиниң удуртукчулар чөвүлелиниң кежигүнү, 1917 чылга чедир ооң төөгү-этнографтыг килдизин удуртуп, 1906—1912, 1914—1917 чылдарда музей чөвүлелиниң даргазы турган А. Н. Самойловичиге бир чагаазында хомудап турган:
Мен район судунда мусульман прессаның айтырыгларынга доктаамал эксперт мен, ында меңээ дыштанылга-даа, үе-даа бербес… шалың-даа чок. Школаның удуртукчулары мени хамааты хүлээлгелеримден хостаарынга хамаарыштыр чүнү-даа кылып шыдавас[52].
Катанов шыдамык чоруктуң шимчээшкининге идепкейлиг киржип, янзы-бүрү үелерде мөөрейлиг кежигүн (1896 чылдың сентябрь 4-тен), долу кежигүнү (1897 чылдың июнь 14-тен), хүндүлүг кежигүнү, Казаньның шыдамык чорук ниитилелиниң назынында кежигүнү, ол ышкаш ооң комитединиң кежигүнү болгаш секретары бооп ажылдап турган. Ол база-ла Ниитилелдиң адаанга ажылдап турган Бүгү-ле өршээлдиг Камгалакчының хүрээзиниң удуртукчузу бооп ажылдап турган. Ол «Деятель» деп журналга арагага удур болгаш төөгүлүг ажылдарны идепкейлиг парлап турган, ону ол элээн үр үе дургузунда кады редакторлап турган, удуртукчузу А. Т. Соловьевтуң «оң холу» бооп ажылдап турган[53].
Казанның шыдамык чорук ниитилелиниң баазазынга Россия Хуралының Казан эргелели (КОРС) тургустунган соонда, Катанов база ол оң талакы монархистиг организацияның ажыл-чорудулгазынга киржип эгелээн[54]. Ол 1909 чылдың февраль 4 (17) хүнүнде КОРС Чөвүлелиниң даргазы А. Т. Соловьевтиң эш-өөрү (оралакчызы) кылдыр соңгуткан, ол албан-дужаалга алдарлыг орус чер эртемдени Р. В. Ризположенскийни солуп алган[55][56].
Консервативтиг көрүштүг кижи болганда, ол социалистиг идеяларга удурланып, ол үеде модалыг турган шажын шимчээшкиннерин шүгүмчүлеп, оларның пропагандистерин болгаш теоретиктерин катап-катап шүгүмчүлеп турган, оларның аразында, ылаңгыя, социалистиг революцияларны кээргеп чораан алдарлыг татар шүлүкчү Габдулла Тукай (Абдулла Тукаев)[57], биле «Вайсов шимчээшкининиң» үндезилекчизи Сардар Вайсов (Катанов ону «мусульман секта» деп бөлүкке киирген)[58].
Ооң Волга-Кама девискээринге православ миссияның хөгжүлдезинге киирген үлүг-хуузу база элээн улуг болган. Катанов «Инородческое обозрение» («Православный собеседник» деп журналга немелде) редактор директору турган, ол 1912 чылдың төнчүзүнден эгелеп үнген, 1912 чылдың төнчүзүнден үнген болгаш орус болгаш азиат эвес европейжилерниң «амгы амыдыралын» болгаш шажын-чүдүлгезин тайылбырлаарынга тураскааткан Казаньның шажын академиязының миссионер салбырының парлаттынган органы турган[59].
Эртем, организационнуг болгаш хөй-ниити ажылының улуг хемчээли-даа болза, Катанов бодунуң эртем шинчилелдеринге үени тып алган. 1898—1908 чылдарда ол 145 эртем ажылдарын парлаан (рецензиялар болгаш аннотацияларны санаваска). 1896 биле 1899 чылдарда Минусинск округче белтыр болгаш сагай чоннарже экспедицияларны удуртуп турган (аңаа хам ёзулалын сагып чораан); 1897 чылдың май-август айларда тептярлар болгаш кряшеннер аразынга шөл шинчилелдерин чоруткан; а 1898 чылдың май-август айларда башкирлерни, мещеряктарны, база катап тептярларны болгаш кряшеннерни өөренип көөр дээш Уфа провинциязынче чорупкан. Тодаргай медээлерни Известия ОАЭ-ге парлаан. Эртемденни 1909 чылдың февраль 22-де чаңгыс үн-биле Археология, төөгү болгаш этнография ниитилелиниң хүндүлүг кежигүнү кылдыр томуйлаан[60]. 1900 чылда Бельгияга болгаш Францияга чораан. 1909 чылдың чайын төрээн чери Аскизче сөөлгү аян-чоруун кылган[61].
1904 чылда, француз болгаш немец дылдарда үндүрген үндүрүлгелериниң ачызында, Катанов Лувенде Societe des sciences et lettres, Будапештте Ungarische etnographische Gesellschaft, Хельсинкиде Финн-угор ниитилелиниң кежигүнү турган[62].
«Урянхай дылды шинчилээр арга-дуржулга»
Катановтуң өске ажылдарының аразында «Урянхай дылды ооң өске түрк уктуг дылдар-биле кол харылзааларын көргүзери-биле өөренип көөр оралдажыышкын» (орус. «Опыт исследования урянхайского языка с указанием главнейших родственных отношений его к другим языкам тюркского корняУрянхай дылды ооң өске түрк уктуг дылдар-биле кол харылзааларын көргүзери-биле өөренип көөр оралдажыышкын») деп ажылы эң улуг болуп турар (долузу-биле 600 хире арын). Биограф С. Н. Иванов бо ажылды Катановтуң тюрколог эртемден болганының кол барымдаазы кылдыр санап турар[63]. Катановтуң диссертациязы тыва дылдың бир дугаар делгереңгей тайылбыры болгаш 1899—1903 чылдар аразында «Казан университединиң эртем демдеглелдеринге» кезектерге парлаттынган. «Эксперимент»-тиң тургузуу XIX вектиң чаңчылчаан тайылбырлыг грамматикаларынга дөмей, ынчалза-даа номчукчу болгаш словарьны кииргени-биле онзаланып турар. Тыва дылдың грамматиказы авторнуң эң-не улуг эрудициязын көргүзүп турар — «үннерни болгаш хевирлерни» деңнээрде Катановтуң карточка индексинден беш эрте-бурунгу болгаш 42 амгы түрк дылдардан материалдарны ажыглаан[64]. Ооң-биле чергелештир Катановтуң деңнелгелиг шинчилели чүгле чаңгыс сорулгалыг болган: тыва дылдың түрк үндезиннерин бадыткаары. Ол үениң эртеминде — В. В. Радлов биле Н. М. Ядринцевтиң аразында безин — кол бодалдар тываларның самодий азы енисей ук-ызыгууру колдап турган. Көдүрген айтырыгларның чугулазын барымдаалавайн, ажылды А. Н. Самойлович шыңгыы шүгүмчүлеп, авторну тыва синтаксис айтырыгларын морфологияның орнунга кошкак шиитпирлээни дээш база амгы үениң дыл эртеминиң, ылаңгыя фонетиканың дугайында багай билиглерлиг деп буруудаткан. П. О. Рыкинниң бодалы-биле алырга, Катанов шынап-ла теоретиктиг айтырыгларга эвээш сонуургалдыг турган, ынчалза-даа бодунуң шинчилел сорулгазын тургузуп тургаш, ол шупту херек терминнерни болгаш таныштырылга аргазын шиңгээдип алганын көргүскен[65].
«Урянхай дылды өөренириниң оралдажыышкыны» деп номну Катанов 1903 чылдың декабрь 7-де Санкт-Петербургтуң университединиң мурнуу чүк дылдарының факультединге хөй-ниити камгалалының магистр ажылы кылдыр таныштырган. Ооң албан езузунуң удурланыкчылары В. Д. Смирнов биле П. М. Мелиоранский турган. Камгалалдың түңнелинде Николай Фёдорович түрк-татар литератураның магистр эртем чадазын тывыскан[66][67]. 1907 чылдың ноябрь 26-да Казанның университет чөвүлели төөгү болгаш филология факультединиң Катановка деңнелгелиг дыл эртемнериниң доктору honoris causa деп атты тыпсыр дугайында дилээн хүлээп алган. Декабрь 15-те Улус өөредилге сайыды ооң доктор эргезин бадыткаан[67].
Катанов болгаш Казаньның музейлери
Казаньче көжүп келгеш, Катанов дораан-на университет болгаш хоорай музейлери-биле харылзаалыг апарган. Бир дугаарында, ында университеттиң Национал эртемнер музейи кирген, ооң чыындызынга эртемден Сибирьниң чамдык шаман херекселдерин белекке берген; олар амгы үеде университеттиң Этнография музейинде чыдар[68]. Ооң соонда ону АТЭН Чебоксары биле Тетюш полиция ажылдакчыларының чоруткан орус хүлер акшалар чыындызын тайылбырлаар дээш эккелген[69]. Николай Федорович 1896 чылда Ниитилелдиң «тодарадылгазы» ёзугаар И. А. Износковтуң нумизматиктиг чыындызын тайылбырлаан аңгы үндүрүлгени парлаан[70]. Удаваанда ол Казаньның садыгжызы В. И. Заусайловче чүткүп эгелээн, ооң 1907 чылга чедир чүгле Волга-Кама девискээринден бронза үезиниң эдилелдериниң чыындызында шупту орус музейлерни каттыштырганы дег хөй турган. Катанов чыындыда 5282 даш үезиниң чүүлдери, 1292 хүлер үезиниң чүүлдери, 1417 демир үезиниң чүүлдери, 1639 керамика болгаш шилдер бар деп санаан[71]. 1897 чылда Катанов ОАЭ музейин эжелеп алгаш, ооң чыындыларын айыылдыг байдалда тып алган: черниң чедишпезиниң ужундан оларны эрги университеттиң ниити чуртталга бажыңының таарышпас коридорунга тургузуп каан[72]. 1906 чылда Казань епархиязының Церковь төөгү-археологтуг ниитилелиниң эрте-бурунгу чүүлдер шыгжамырының тургузарынга идепкейлиг киришкен[73].
1905 чылдың сентябрь 26-да Казань хоорай Думазының хуралынга Хоорайның музей чөвүлелиниң кежигүнү кылдыр соңгуткан. 1906 чылдың январьдан 1917 чылдың төнчүзүнге чедир ооң төөгү болгаш этнографтыг килдизин удуртуп турган болгаш ийи катап (1906—1912 болгаш 1914—1917 чылдарда) Музей чөвүлелин удуртуп турган, ол албан-дужаалды казначей-биле каттыштырып турган. Ол база-ла чыыр күзелдерин уламчылап, татар шамайлдарның сорулгалыг чыындызын эгелээн; бодунуң акша-хөреңгизи-биле садып алган хөй-хөй чүүлдерни музейниң чыындызынче белекке берген[74]. Университетке болгаш Казань хоорай музейинге алган арга-дуржулгазы Катановка 1912 чылда Казанның духовная академиязының төөгү-этнографтыг музейин организастаарынга дузалаан. Ол бодунуң акша-хөреңгизи-биле хөй чүүлдерни садып алган, ол ышкаш музейге финн-угор болгаш түрк чоннарның төөгүзү болгаш этнографиязының дугайында лекцияларны организастаарын оралдашкан. Музейниң чыындылары библиотекада чыдар болганындан, Катанов эң-не үнелиг экспонаттарны Казань хоорай музейинге белекке бээрин дилээн[75]. 1918 чылда профессор Катанов университеттиң нумизматиктиг албан черин харыылап, чыындыларны, ооң иштинде он-он чылдарда ажыттынмаан чыындыларны, дүрүмге киирген[72].
Чогаадыкчы ажыл-чорудулгазының буурап дүжүп батканы (1909—1917)
Катановтуң шупту дизе-ле биографтары ХХ чүс чылдың баштайгы он чылдарының төнчүзүнде ооң эртем ажыл-чорудулгазының көскү бада бээрин демдеглээн. Дорт чылдагаан Казань университединиң болгаш ОАЭ-ниң кончуг таарымча чок социал-психологтуг байдалдары болган. Эртемденниң уруу А. Н. Катанованың сактыышкыннарындан алырга, 1894 чылда-ла хөй университет профессорлары оларның аразынга «даштыкы» кижиниң көстүп келгенинге кончуг таарзынмаан; оон-даа артык айыылдыг бодалдар илереттинген: «Олар удавас бисче черликтерни чорудуп эгелээрлер»[76]. Оон-даа хөй анекдоттуг төөгүлер турган, оларның бирээзин бирги хакас журналист болгаш хөй-ниити ажылдакчызы Иван Барашков-Эпчелейниң сактыышкыннарында катаптап бижээн. Бир хүн Катанов өг-бүлези-биле пароходка олурупкаш, Астраханьче эжиндирип чоруурунга белеткенип турганнар, а чоруур хүнүнде ол кадайы биле уруу-биле кады каютазынга олуруп алган дүжүп келгеннер. Пристаньга Генерал-губернаторнуң албан чериниң бедик албан-дужаалдыг кижизи ону чүък чүдүрүкчүзү деп частырыглыг бодап алгаш, ооң чемоданнарын көдүрүп бээрин дужааган, аңаа бежен рубль берген; эртемден удурланмаан. Кежээки чем үезинде Катанов профессорнуң формазын шупту каасталгалары-биле кедип алган; албан-дужаалдыг кижи ону танып кааш, ооң эрге-дужаалын болгаш ат-алдарын айтырган, ооң соонда ол бодунуң каасталгаларының узун даңзызын номчаан. Албан-дужаалдыг кижи, янзы-бүрү буруузун минниишкиннер соонда, бежен рубльди дедир эгидип бээрин дилээн. «Чүнү чугаалап тур силер, Дээргилер? Чүге дүвүреп турар силер? Канчап-даа кээрге, мен ону шынчы ажылдап алган мен» — деп харыы келген[76]. Катанов боду ындыг болуушкуннарже кичээнгей салбас дээш кызып турган, ынчалза-даа олардан долузу-биле аңгыланып шыдаваан[77].
Катановтуң Казаньга байдалын ооң намдаржызы С. Н. Иванов мынчаар тодарадып турган:
Казаньның университединге мурнуу чүк эртемнериниң чаңгыс төлээзи Катанов профессионал эртем адырындан хосталган; ооң эртем-шинчилел сонуургалдары Төөгү болгаш филология факультединиң ону долгандыр профессорларынга өске турган. Билдингир эртемден Катанов факультативтиг курстарны башкылаары-биле кызыгаарлаттынып турган, а ооң «онзагай профессор» деп албан-дужаалы ооң эртем талазы-биле деңнелинге болгаш эрге-чагыргазынга дүүшпес турган[78].
Катанов Казаньга күш-биле чедип келген, чүгле Санкт-Петербургтуң университединге аңаа олут чок болганындан, 1893 чылдың болуушкуннарынга хорадаашкын бүгү назынында артып калган. 1904 чылда-ла ол Э. К. Пекарский: «Мен чамдык востоковедтерниң кызымаккай интригаларының ачызында Санкт-Петербургка хоргадал тыппаан мен»[78]. Найысылалдың коллегалары-биле харылзаазы баксырап, Катанов Санкт-Петербургка чүнү-даа парлавас деп даңгыракты берип, ону күүсеткен деңнелге четкен[78]. Сөөлүнде барып, эртемден орус мурнуу чүк шинчилелдериниң кол төвүнден аңгыланып, Барыын чүкче хамаарышпас апарган. Ындыг-даа болза, 1907 чылда В. В. Радлов Санкт-Петербургка «Образцы народной литературы тюркских племен» деп тос дугаар үндүрүлгезинде Катановтуң материалдарының ийи томун эге дылда болгаш Катановтуң очулгазы-биле парлаан. «Үлегерлерде» тыва улустуң аас чогаалының хөй талалыг чыындызы — 1410 ат, хакас улустуң аас чогаалы — 1159 ат, карагас улустуң аас чогаалы — 203 аттар кирген.
Катанов 1908 чылдың соонда эртем шинчилелдеринге сонуургалын оожум чидирип, ону ажыы чок болгаш херек чок деп санап турган. Ооң университетке турумчуп алыр дээш оралдажыышкыннары 1913 чылда Университет чөвүлелиниң түрк-татар болгаш финн-угор дыл эртеминиң салбырларынга доктаамал ординатураларны тургузарындан ойталааны-биле төнген, ол чүүл Катановка доктаамал студентилерни кадагалап алырынга арганы бээр турган[79]. Шажынчы кижи Николай Фёдорович хүрээ иштинде бодунуң бергезин шиитпирлээр дээш оралдашкан. Ол 1906 чылда-ла Казань епархиязының хүрээ төөгү-археологтуг ниитилелинге ажылдап кирген[80]. 1909 чылда Тауриданың эртем архив комиссиязының долу кежигүнү апарган[81]. Ол 1911 чылдың майда Казаньның шажын академиязының этнография болгаш төөгү талазы-биле хостуг салбырын долдурар дээш киржир деп шиитпирлээн[82]. Соңгулдага хөй үннерни алган Катанов эртемденни православиеге хамаарыштыр «объективтиг болгаш хамаарышпас» хамаарылгалыг деп буруудаткан, ооң мурнунда кафедраның удуртукчузу Э. А. Маловтуң удурланыышкынынга таварышкан. Ыдыктыг Синод 1911 чылдың октябрь 7-де мөөрейниң түңнелдерин күш чок болдуруп, Маловтуң камгалакчызы А. Михайловту кафедра эргелекчизи кылдыр томуйлаан. Ынчалза-даа ооң «өг-бүле байдалы-биле» ойталаан соонда, ноябрь 30-де синодтуң чарлыы-биле Катановту кафедраның удуртукчузу кылдыр томуйлаан, ынчалза-даа долу профессор эвес, а доцент эргелиг[83].
Духовная академияга Катанов Поволжьеде Алдын Орда үезинде христиан шажынның төөгүзүн болгаш «V-XI чүс чылдарда Төп Азияда болгаш Моолда несторианизмниң төөгүзүн» деп курстарны башкылап турган, база-ла татар дылды башкылап турган. Өөреникчилерге «Кыска татар-орус словарьны» база татар номчукчуну үндүрген. Академияның музейин база удуртуп, «Инородческое обозрение» (Даштыкы сайгарылга) редакторлап турган[84]. Катановтуң академияга ажылдап турганының дугайында дараазында барымдаалар бар:
Өөредигни аас-биле чугаа хевирлиг чоруткан, даштыкыларның болгаш оларның дылының — дириг болгаш өлүг, чаа болгаш эрги, чоннуң болгаш номчукчуларның хууда хайгааралдарындан фактылар болгаш ажыглалдар-биле чуруттунган[85].
Катановтуң бүгү чедиишкиннери-даа болза, 1913 чылда Академияның долу профессору деп аттан ойталаан, ону ол чүгле 1915 чылда алган[86].
1909 биле 1916 чылдар аразында Катановтуң бүдүрүкчүлүү элээн бада берген — ол бүдүн үениң дургузунда чүгле 11 чогаал парлаттынган, колдуунда татар дылга демдеглелдер. Ол АТЭН-ге хүлээлгелеринге чалгааранчыг апарган: ужуражылгаларны эрттирбейн, «Известияның» үндүрүлгезин саададып, элээн каш комитеттерден дүжүп берген[87]. 1914 чылдың март 19-та болган соңгулдалар скандал-биле төнген: Катановту Ниитилелдиң акша-хөреңгизин оорлаан деп буруудадып, үнүн хүлээп албаан. Буруудадыышкыннарның мегези удаваанда илереттинген, ынчалза-даа Катановту ынчаар дорамчылаан болгаш, ол Ниитилел-биле шупту харылзааларын үзе тыртыпкан. Удаваанда ол бодунуң улуг библиотеказын Турцияның премьер-министри Хильми Пашага демонстрациялыг кылдыр садыпкан[88]. Библиотека 22 дылда 7325 томнарлыг номнарлыг турган, а садыглажыышкынның өртээ 3000 алдын лира турган[89][Комм 5].
Ооң библиотеказын сатканы ооң сагыш-сеткилинге улуг салдарны чедирген. Ийиги делегей дайынының соонда, чүгле академияга болгаш (эвээш деңнелде) университетке башкылап турганы аңаа кандыг-даа уткалыг арткан. Духовная академияның үшкү курузунуң студентилеринге ол «янзы-бүрү даштыкы дылдарда» Буянныг Медээ номчуур номчукчуну белеткээн[90]. Ол ажылы 1917 чылдың революстуг болуушкуннары-биле үзүктелген.
Совет Россияга амыдырал болгаш ажыл-ижи. Мөчээни (1918—1922)
Ооң үе-чергелериниң болгаш чоок эштериниң сактыышкыннары-биле алырга, Катанов политикадан кончуг ырак турган болгаш бодунуң көрүжүн хөй-ниитиге илередиринден безин ойталаан. 1917 чылдың дүвүренчиг болуушкуннары Катановту хөй кезиинде эрттирген, ынчалза-даа олар ооң профессионал хүлээлгелерин калбартырынга чедирген[91]. 1917 чылдың октябрьда Казань хоорайга Мурнуу-Чөөн чүктүң археологтуг-этнографтыг институду ажыттынган. Ол демократтыг принциптерге тургустунган, ооң башкарылгазынга соңгуттурган ректор болгаш студентилерниң киржилгези-биле. Факультет университеттен турган, кичээлдер кежээлерде эртип турган[92]. Катановту археология кафедразының деканы кылдыр соңгуткан, аңаа Алдын Орданың төөгүзүн, Поволжьениң үндезин шинчилелдерин, Мурнуу чүктүң нумизматиказын, Чөөн чүктүң хронологиязын номчуп турган. Институт 1919 чылдың май айда Мурнуу кафедраны тургускан, ону Катанов база катап удуртуп турган. Институтту 1921 чылда Мурнуу Академия кылдыр эде кылган соонда, ол ооң ажылдакчыларынга артып калган. Херек кырында, чүгле совет эрге-чагырганы чарлаан соонда, Катанов националистерниң болгаш багай күзелдерниң халдаашкыннарынга таварышпайн, бодунуң арга-дуржулгазын болгаш салым-чаяанын долузу-биле боттандырып шыдаан[93]. Археология институдундан аңгыда Улус өөредилгезиниң Дээди институдунга, Чуваш педагогиктиг курстарга, безин Дээди Чөөн чүктүң хөгжүм училищезинге «Түрк-татар чоннарның ыры чогаадылгазын» өөредип турган. Катановту 1919 чылдың февраль 15-те бүгү-российжи мөөрейге Казань университединиң профессору кылдыр соңгуткан, а 1921 чылдың август 1-де ол албан-дужаалга наркому албан ёзузу-биле бадылаан[94]. 1919 чылдың январь 17-де чаарттынган Археология, Төөгү болгаш Этнография ниитилелиниң бирги чыыжынга Катановту база катап ооң даргазы кылдыр база ол-ла үеде Чөвүлел кежигүнү кылдыр соңгуткан[95]. Ол 1919 чылдың январь 31-де университеттиң төөгү болгаш филология факультединге мурнуу чүк эртемнериниң кафедразын организастаар комиссияны удуртуп турган. Оон аңгыда, 1918 чылдан эгелеп ол нумизматика албан черин удуртуп, Чекадан казып алган алдын-мөңгүн акшаларны эгидип бээрин хандырган. Ооң башкы ажылы неделяда 47 шак чедир турган, ол хамааты дайынның аш-чут чылдарында өг-бүлезин хандырарының хереглели-биле база тодараттынган[93].
С. Н. Ивановтуң бижээни-биле алырга, 1918 чылдың соонда «Катанов эртем шинчилелдеринге сонуургалын эгидип алган»[96]. Башкы, организастыг болгаш эртем-шинчилел ажылдарының хөй саналдары ону депрессиядан үндүрген. Үш чыл дургузунда (1918—1921) — үрегдекчилер болгаш хамааты дайыннар үезинде — Катанов эрткен сес чылдарда дег хөй материалдарны парлаан. Оларның аразындан Археологтуг институдунуң лекция курузунуң материалдарынга даянган «Восточная хронология» (240 арын) онзаланып турган. 1920—1921 чылдарда Казань хоорайга «Чөөн чүктүң чоннарының культуразының делгелгези» болуп эрткен. Катанов мурнуу чүктүң акшаларының кыска тайылбырын тургузуп, оргкомитетке ажылдап турган. Дневнигинде болгаш чагааларында чамдык барымдааларны арттырып каан М. В. Нечкина төөгү-филология факультединге элээн үе дургузунда ооң өөреникчизи турган[97].
Катанов совет амыдыралдың бергелеринден чайлап шыдаваан — ыяш кезип, каш шак дургузунда оочурлап турган; оон аңгыда, Казанның албан черлериниң шупту дизе-ле ажылдакчылары дузалал ажыл-агыйларны ээлеп алган. Даштыкы талазы-биле идегелди кадагалап чораан-даа болза, 1921 чылда ол элээн бай-шыырак черже көжүп чоруурун бодап эгелээн: Баку, Ташкент, Владивосток, Красноярск хоорайларның дээди өөредилге черлеринден саналдарны ап турган. Амыдыралдың кадыг-дошкун байдалы болгаш мага-боттуң аарышкылыг күш-ажылы ооң кадыын дыка баксырадыпкан: күзүн эртемден кижиниң мага-боду аарып калган. Чаа 1922 чылда ол оожум экирий берген, ынчалза-даа ириңниг плеврит-биле аарый берген. Катанов дыка берге байдалда, орун-дөжээнге чыдып алган-даа болза, 1922 чылдың февраль 11-де Саранск хоорайның тус черниң төөгүзүнүң ниитилелиниң чөвүлелинге комплекстиг шинчилел программазын бижээн[98]. Март эгезинде ооң байдалы дыка багай талаже шилчий берген (дүрген шимчеп турар туберкулез тыптып келген). Шамовская эмнелгеже шилчидипкеш, дүрген операция кылдырган, ынчалза-даа ол эрте берген. Катанов 1922 чылдың март 10-нуң дүнезинде 59 харлыында чок болган[99][Комм 6]. Ооң өлүмүнүң херечилелинде бижээни-биле алырга, эртемденни Казаньның Кремльиниң девискээринде Преображение хүрээзиниң девискээринде ажаап каан. Хурээни 1928 чылда бузуп турда, горисполком оон сөөгүн Арское ордузунче шилчидерин чөпшээреп, Катановтуң баштайгы башкыларының бирээзи Н. И. Ильминскийниң хөөрүнүң чанынга ажаап каан[99]. Ынчалза-даа Арское хөөрүнде чүгле эртемденниң 110 харлаан юбилейинге (1972 чылда) тургускан ценотаф бар деп вариант бар, а ооң шын орнукшудулга чери дыка үр үеде читкен[55][101]. 2023 чылда А. С. Нилогов ТАР-ның Күрүне архивинде чыдар Катановтуң өлүмүнүң дугайында херечилелин (№ 335, 1922 чылдың март 9-та) парлаан. Ол ооң өлүмүнүң хүнүн март 9 деп бадыткап турар, ол ышкаш профессорну дораан-на Арское хөөрүнге ажаап каан. Нилоговтуң бодалы-биле алырга, амгы даштың ценотаф бе дээрзин тодарадырда, эвээш дизе, Катановтарның өг-бүлезиниң дорт эр ук-ызыгуурун эксгумация, суд-медицина шинчилелдери болгаш генетиктиг анализ херек[102].
Ал-бодунуң дугайында
Аажы-чаңы болгаш бодун алдынары
Н. Ф. Катановтуң аажы-чаңы болгаш алдынып чоруурунуң стили гимназияга аныяк үезинде хевирлеттинген, ол үениң шенелделери ооң бүгү дараазында чуртталгазынга изин арттырып каан. Бодунуң үе-чергелериниң сактып турары-биле алырга, Николай Фёдорович кезээде оожум, деңзилиг, шыдамык чораан. Эртемден болгаш башкы кижи болганда, ол шыңгыы болгаш шыңгыы, шыңгыы чорук-биле ылгалып турган. Даштыкы шыгжамырлыг-даа болза, Катанов, А. А. Яриловтуң сактыышкыннары-биле алырга, «иштинде чажыт буянныг, бодунга чылыг хамаарылганы дилеп чораан». Ооң эвээжеп чоруур чаңчылы эң-не бичии чарыгдалдарны безин, 1-3 копеек-даа болза, бодунуң блокноттарынга болгаш дневниктеринге кичээнгейлиг бижип турганында көстүп турган, ынчалза-даа ол дилээн коллегаларынга бот-идепкейлиг дузалап турган[103]. Ооң үе-чергелери ооң хүн бүрүде харылзажырының эптиг-чөптүг чоруун база чымчак каттырынчыг чоруун база демдеглээн[104].
Катановтуң кызымаккай болгаш арга-дуржулгазын М.Пинегинниң үндүрген медээлери бадыткап турар, олар ооң парлалга айтырыгларының талазы-биле түр када комитединге (цензура) ажылдап турган үезинге хамааржыр. Пинегинниң сүмези-биле 1906 чылда цензор апарган Катанов чылдың-на татар үндүрүкчүлерниң бадылаашкынынга киирген 500-тен эвээш эвес кол бижиктерни хынап турган, губернатор албан черинден, жандармерия албан черинден, суд албан черлеринден болгаш өскелерден хүннүң-не кээп турар документилерни санаваска (араб дылда 60 арындан эвээш эвес, чагатай, Сарт болгаш өске-даа мурнуу чүктүң дылдары). М.Пинегинниң чугаазы-биле алырга, Катанов барыын болгаш мурнуу чүктүң 50 дылдары-биле ажылдап шыдаар турган[105]. (Чамдык сактыышкыннарда болгаш оларга даянган үндүрүлгелерде ооң билир дылдарының саны 114 чедип турган[76][106].) Ол чүгле 1916 чылда цензура хүлээлгезинден хосталган.
Катанов литературага болгаш уран чүүлге сонуургал чок турган. Ооң хууда библиотеказында уран-чечен чогаалдар чок турган, ол театрга азы концерттерге кажан-даа барбаан, ол чүгле тускай литератураны болгаш төөгү үндезиннерин бодунуң билир дылдарында номчуп турган[107]. 1888 чылдан эгелеп ол чыып, Казаньда антиквариат садыгжыларынга болгаш бок садыгжыларынга доктаамал ажылдап турган. Ооң чыындызында түрк чоннарның төөгүзүнге, этнографиязынга, археологиязынга хамаарышкан янзы-бүрү эдилелдер кирген, ынчалза-даа чыып алган эдилелдериниң шуптузун дизе-ле музейлерге белекке берген. Чижээ, Сибирьниң хамнар культунуң ёзулал херекселдериниң чыындызы, ооң иштинде бижектер болгаш барабаннар, Казанның университединиң музейинге четкен[108]. Ол мурнуу чүктүң нумизматиказының тергиин эксперти турган, ооң үе-чергелери Казаньның музейлеринде хөй чыындыларны чүгле Николай Федоровичиге хамаарыштырып болур деп санап турганнар[109]. И. Р. Газизуллинниң санаашкыннары-биле алырга, амгы үениң ТАР-ның Национал музейиниң чыындыларында Катановтуң белекке бергени 1790 чүүлдер бар[110].
Бо талазы-биле ылаңгыя Катановтуң Казанның алдарлыг коллекционери, профессор Н. Ф. Высоцкийниң «төөгү-археологтуг музейин» шинчилээринге киржилгези онзагай. «Мээң чыындымны аңгылап, тайылбырлаарынга чырык угаанныг дузазы дээш профессор Катановка сеткилимниң ханызындан өөрүп четтиргенимни илередирин Высоцкий 1908 чылда демдеглээн» — деп, Высоцкий демдеглээн[111].
Катанов база-ла политиктиг азы арыг эртем талазы-биле кандыг-даа чугаага киржир күзел чок турган. Харламповичиниң сактыышкыннарындан алырга:
Ол кажан-даа маргылдааларга киришпээн, литературлуг-даа, аас-биле-даа. Халдаашкынга таварышкаш, ол ыыт чок турган азы дүжүп берген, бергедээшкин болган албан-дужаалындан дүжүп бээринге белен турган[88].
Өөредилгеже болгаш педагогикаже көрүштери
Катановтуң педагогиктиг көрүжүн К. И. Султанбаеваның элээн каш үндүрүлгелеринде тодаргай шинчилээн. Эртемденниң бодалы-биле алырга, Катановтуң педагогиктиг көрүжү ооң хууда арга-дуржулгазындан болгаш «орус эвес улустуң» кижизидилгезинге хамаарыштыр көрүжүнден чарылбас. Херек кырында, ооң «орус эвес» айтырыгга хамаарыштыр көрүжү чүгле ооң ук-төөгүзүнден эвес, а ооң өскен болгаш сайзыраан бүгү социокультурлуг хүрээлеңинден база хевирлеттинген. Орусчудулганың талалакчызы болгаш ону түрк чоннарга буян-кежик деп санаар кижи, ол орус эвес чоннарга европейжи культура болгаш цивилизация-биле каттыштырарынга бүгү-ле аргалыг-ла болза дузаны чедирерин бодунуң амыдыралының ажылы деп санап турган. Өөредилге ажылынга ол миссионер педагогиканың идеяларын доктаамал сагып чораан, ооң аайы-биле баштай ол чоннарның дылдарының онзагайларын, этнографиязын, төөгүзүн, психологиязын өөренип көөрү чугула турган. Аңгы-аңгы чоннарны шинчилээри оларның төөгүлүг болгаш культурлуг харылзааларын, бот-боттарынга салдарын барымдаалап, комплекстиг хамаарылганы негеп турар. Катанов орус эвес улусту кижизидеринге кол рольду башкының аажы-чаңынга хамаарыштырган. Ооң бодалы-биле алырга, башкы кижи, бир дугаарында, чамдыкта чүгле эге школага өөренип турган миссионерлерден ылгалдыг, ниити чондан болгаш эртем талазы-биле белеткелдиг болур ужурлуг. Албан өөредилге эрткен болгаш материалды бот-тускайлаң тайылбырлап турар башкыларның орнунга, ындыг башкы дылды эки билир болгаш школа материалын аас-биле-даа, бижимел-биле-даа эртем талазы-биле өөредип шыдаар ужурлуг турган.
Башкы ажылының эгезинден тура-ла Катанов ийи сорулганы салып чораан: түрк эртем талазы-биле эртем-шинчилелдер болгаш орус тюркологтарны тускай белеткээр. Эгелеп чоруур башкының педагогиктиг ажыл-чорудулгазының онзагай демдээ (Катановтуң чүгле гимназия арга-дуржулгазы турган, чаңгысклассчыларын өөредип турган, ону ол университетке кылып турган) чүгле литературлуг үндезиннерден эвес, а аян-чорук үезинде «бирги холу-биле» алган археологтуг, төөгүлүг, этнографтыг болгаш фольклорлуг информацияның комплекстиг хевирлерин кииргени болгаш ажыглаары турган. 1915 чылга чедир ол онзагай профессор турган, ынчангаш ооң курстарында киржири албан эвес турган, ынчангаш аңаа янзы-бүрү деңнелдиг чүткүлдүг болгаш белеткелдиг студентилерни хаара тудар немелде харыысалганы онааган[112]. Катановтуң өөредип чораан методиказының дугайында элээн каш херечилелдер үе-чергелериниң сактыышкыннарында кадагалаттынып арткан. Чижээ, Н. А. Васильев мынчаар херечилээн:
Н. Ф. Катановтуң лекцияларынга востоковедтер болгаш тюркологтар эвээш санныг киришкен. Бир дугаар курска өөренип тургаш, кады ажылдап турган юристер Кожевников биле Ивановскийден дыңнаан мен, олар Н. Ф. Катановтуң лекцияларынга киржир деп шиитпирлээннер; олар ооң шагы-биле таваржы бергеш, ооң эвээш кижилерлиг көрүкчүлер залынга дыка сонуургалдыг олуруп алганнар деп чөпшээрешкеннер. Оларны Николай Федоровичиниң таныштырылгазында тема бүрүзүнге хамаарыштыр чиге, ханы, бодалдың тодаргайы кайгаткан. Көрүкчүлерниң айтырыгларындан ыятпаан. Хүн бүрүде амыдыралдың лексиказын эпчок кылдыр ажыглап тургаш, ол словарь параллельдериниң чижектерин айыткан, ынчангаш сөстүң культуразы, санскрит үндезиннерден эгелээш, Москва областың улусчу чугааларынга чедир кижиниң амыдыралынга эң-не улуг фактор, шынап-ла билдингир апарган[113].
Лекцияларны бичии аудиторияга номчуп турган, ында эртемден араб бижик-биле бижээн даштарны чыып алган турган. Катанов ол үениң удуртукчу башкыларының дыл талазы-биле мегечи чоруунга ынак эвес турган, ынчалза-даа өөреникчилерниң сактып турары-биле алырга, «…ооң чугаазы хостуг, чараш, ындыг делгереңгей болгаш чаңчыктырар долгун-биле, чашкы үезин эрттирген ховуларда торгу дүктүг оът дег, агып турган»[114]. Н. В. Чеховтуң бижээни-биле (Катановтуң бодун айыткаш) «Өөреникчилерже көрнүп келгеш: „Силер орус силер бе?“ Чөпшээрелдиг харыы алгаш, мен: „Ынчангаш, силер 25 татар сөстерни билир силер“ — дээр мен. Чижелээрге, орус дылче кирген татар сөстү, чижээ, „башлык“ деп алгаш, шинчилеп эгелээр мен, „баш“ дээрге баш дээн, а „лык“ деп кожумак кандыг-бир чүве бар чүүлдү илередип турар»[112]. К. И. Султанбаеваның бодалы-биле алырга, ооң башкылаашкынының кол дидактиктиг принциптери:
- дылдың бөлүктерин билип алырынга болгаш шиңгээдип алырынга эптиг кылдыр синтез болгаш сайгарылганың принциви;
- дыңнакчының төрээн дылынга даянырының принциви;
- өөреникчиниң дыл талазы-биле мерген угаанын сайзырадырының принциви;
- чедингир, амыдыралдан чижектер дамчыштыр өөредириниң принциви;
- төрээн дылдыг кижилерни хүндүлээриниң болгаш чогумчалыг түңнелдерге бүзүрелиниң принциви;
- билиглерниң хамаарышкан адырларындан материалдарны каттыштырарының принциви[112].
Эртем салгалы. Историография
Катановтуң эртем талазы-биле сонуургалы делгем-даа болза, ооң кол угланыышкыны шагда-ла этнография, фольклор шинчилелдери болгаш түрк дылдарны деңнеп шинчилээри турган. Эксперттер Катанов биле Радловту дыл шинчилелдеринге деңнелге-төөгүлүг методтуң үндезилекчилери деп адап турар. Катановтуң школачы чылдарында тургускан «Кыска Сагай-Орус словары» ниити ажыглаттынып турар 3090 лексиктиг бөлүктерни киирген; ооң утказы 1953, 2006 чылдарда үнген хакас-орус сөстүктерниң үндезинин тургускан[115]. Катанов дыл эртемдени Мурнуу чүктүң дылдарын өөренирин Төп Сибирьниң болгаш Мурнуу Туркестанның хакастар, тывалар, карагалар, сарттар, уйгурлар болгаш өске-даа чоннарның аас чогаалының чыындызы-биле каттыштырып, бодунуң онзагай шынныы-биле медээ бүрүзүн документилеп бижээн[116].
Катанов 1921 чылда бодунуң парлаттынган ажылдарының даңзызын тургускан, ында 380 хире библиографтыг бижиктер кирген. Ынчалза-даа А. Каримуллинниң санаашкыннары-биле алырга, ол санга ооң бижээн 900 хире аннотациялары, рефераттары болгаш рецензиялар база кирип турар ужурлуг турган, а ооң тургускан каталогтары болгаш индекстери хөй санныг европейжи болгаш азиат дылдарда эвээш дизе 7000 номнарның аттарын тургузуп турган[117]. Ооң кол бижиктери чүгле парлаттынмаан эвес, а чамдыызы безин тодараттынмаан. Чүгле ТАР-ның Национал архивинде Катановтуң хууда чыындызында 551 херектер чыдар, оларның аразында чагаалажыышкыннар, солуннардан үзүндүлер болгаш өске-даа чүүлдер бар. Ооң библиотеказының артынчылары — 471 чүүл, колдуунда араб, перс болгаш түрк дылдарда өөредилге номнары болгаш словарьлар — база ында кадагалаттынып арткан[118]. Эртемденниң делгем болгаш хөй талалыг ажыл-ижинге хамаарышкан документилер бүгү Россияда болгаш оон дашкаар тарай берген.
Г. Ф. Благованың бодалы-биле алырга, Катанов Радловтуң төлептиг өөреникчизи турган, ынчалза-даа ол башкызының тюркологтуг ажыл-чорудулгазының чаңгыс угланыышкынының, тодаргайлаарга, бодунуң үезиниң түрк чоннарының дылынга, улусчу чогаалынга болгаш этнографиязынга хамаарышкан материалдар чыырының салгакчызы апарган[119]. Ооң өлүмүнүң соонда дораан-на Катановтуң салым-чолун төп болгаш Казанның парлалгазынга сайгарган. В. А. Гордлевский, А. Н. Самойлович, Н. М. Покровский, К. В. Харлампович болгаш өскелер-даа информациялыг некрологтарны парлаан. Бо парлалгалар ооң намдарындан чүгле хөй-ле онзагай фактыларны тайылбырлаан эвес, а ооң башкы болгаш эртем ажыл-чорудулгазын, ол ышкаш ооң тюркологтуг өнчү-хөреңгизиниң янзы-бүрү талаларын база характеристикалап турган. В. А. Гордлевский бодунуң «Н. Ф. Катановтуң сактыышкынынга» деп некрологунда бодунуң салым-чолунга дыка шүгүмчүлелдиг хамаарылгалыг болган:
Катанов чүгле өскелерниң бижээн чүүлдерин хүлээп алган, ынчалза-даа чогаадыкчы, тывынгыр элементи чок турган.<…> Ол тюркологияның тудуунга шыптынмаан даштарны салган, ынчалза-даа, османнарның чугаазы-биле алырга, «даш бүрүзү бодунуң орнун тургузуп турар». Мурнуу чүк эртемнериниң төөгүчүзү бо узун болгаш бот-идепкейлиг ажылды үнелээр, чүге дизе ол Катановтуң мурнунда эвээш өөренип көрген дылдар дугайында хөй, бедик шынарлыг материалдарны үндүрген[120].
Катановтуң өлүмүнүң соонда удаваанда эрге-чагырганың күжениишкиннери-биле ооң адынга болгаш ооң эртем болгаш хөй-ниити чедиишкиннеринге большевик идеологияның көрүжүнден көөрге, багай, «контрреволюстуг» утка тыптып эгелээн. 1924 чылда «Археология, Төөгү болгаш Этнография Ниитилелиниң иштинде „Кара чүс“ бөлүктүң дугайында» дыңнадыглар соонда, ОГПУ-нуң Татар салбыры К. В. Харлампович, И. И. Сатрапинский, С. П. Шестаков, В. Ф. Смолин, С. И. Порфирий, Н. М. Нив. Покровский. Оон ыңай, И. М. Покровскийниң Катанов дугайында статьязын (некролог) «сөөлгү кезээнде» «Ниитилел Чөвүлелиниң ажыл-чорудулгазынга кол рольду ойнап турар миссионер угланыышкыннарның онзагай чижээ» деп тайылбырлаан. Ол үеде чок апарган Н. Ф. Катановтуң «билдингир билдингир миссионер» деп адын «Казань университединиң археология, төөгү болгаш этнография ниитилелиниң медээлери» болгаш ниитилелдиң бодунуң угланыышкынының контрреволюстуг шынарын бадыткаар дээш ажыглаан[121].
Ындыг-даа болза, Катановтуң ажыл-чорудулгазынга хамаарыштыр объективтиг үнелелдерни каш чылдарда хөй санныг үндүрүлгелерде идепкейлиг ажыглаан[122]. Байдал 1930—1950 чылдарда дыка өскерилген, ооң дугайында үндүрүлгелерниң саны элээн эвээжээн, ынчангаш үе-шагның үндүрүлгелери «эрги чазактың эртемниг крепостнойу» (1933 чылда «Красная Татария» солун) азы «эртемде реакционер» (Хакастың Эртем Институду, Дыл, Төөгү, 1951 чыл). Катановтуң эртем талазы-биле реабилитациязы 1958 чылда эгелээн, ынчан С. Е. Маловтуң өлген соонда бижээн чүүлү (материалдары 1922 чылда бижиттинген) Казах ССР-ниң Эртемнер Академиязының Бюллетеньинге парлаттынган, эртемденниң дугайында сактыышкыннар чыындызы, ооң иштинде уруу Аннана Николаевтиң сактыышкыннары Абаканда парлаттынган. Катановтуң 100 харлаан юбилейинге ооң биографиязын сураглыг тюрколог С. Н. Иванов белеткээн; ол 1973 чылда делгереңгей хевирге катап парлаттынган. Хакас эртемденнер боттарының алдарлыг чаңгыс чер-чурттугларының өнчү-хөреңгизин идепкейлиг сайзырадырын уламчылаан; 1997 чылда ооң Венгеровтуң сөзүглелинге ажыглаар кылдыр чыып бижээн «Автобиографиязы» (1894 чылга чедир доозулган) парлаттынган.
Катановтуң салым-чолунга чаа сонуургал 2000 чылдан бээр демдеглеттинген, кажан Анкарага Катановтуң Саян түрктериниң дугайында шилиттинген статьяларының үш дылдыг (хакас, орус болгаш түрк) чыындызы үнген. Шүлүкчү А.Преловский 2003 чылда Катановтуң «Түрк аймактарның улусчу чогаалының чижектери» деп номда парлаттынган Катановтуң материалдарынга үндезилеттинген «XIX вектиң саян түрктериниң аас чогаалы» деп ийи томнуг чогаалды парлаткан. Бирги томда Преловскийниң шүлүк транскрипциялары кирген, а ийиги томда өскерттинмээн проза материалы кирген.
Катанов аттыг Хакастың күрүне университеди 2004 чылда «Хакасия болгаш кожа-хелбээ девискээрлер дугайында шилиттинген ажылдар» (С. А. Угдыжековтуң чыындызы) деп чыындыны тургускан, ында тюркологтуң хакас этнография талазы-биле кол ажылдары кирген.
Чүгле 2011 чылда 1889 чылда Тываже аян-чорук дугайында дневниктер парлаттынган, ооң кол бижии, авторнуң парлалгага белеткээн, Пётр Великий аттыг антропология болгаш этнография музейиниң (Кунсткамера) архивинде шыгжаттынган[123].
2005 чылда Казань хоорайга Р. М. Валеевтиң болгаш В. Н. Тугужекованың (Хакастың дыл болгаш литература эртем-шинчилел институду) күжениишкиннери-биле «Н. Ф. Катановтуң өнчүзү: Евразияның түрк чоннарының төөгүзү болгаш культуразы» деп делегей чергелиг семинар болуп эрткен, ооң түңнелинде (2006) болгаш коллективтиг ажылдар чыындызы парлаттынган эртем биографиязы, «Н. Ф. Катанов болгаш чүс чылдың эгезинде гуманитарлыг эртемнер». 2000 чылдарның ийиги чартыында Казань хоорайга төөгүчү И. Е. Алексеевтиң элээн каш номнары болгаш статьялары парлаттынган, ында Темперамент ниитилелиниң ажыл-чорудулгазынче онза кичээнгейни угландырган. Эртемден Катановтуң политиктиг көрүжүн «либералдыг» («чырык угаанныг даштыкы кижиге хамааржыр») деп тодарадырының үндезин чок чоруунче кичээнгейни угландырган; харын-даа, хөй санныг фактылар эртемденниң консервативтиг бүзүрелин көргүзүп турар[57].
Карл Менгес 1920 чылдарда Катановтуң Мурнуу Туркестан бижиктериниң архивинге долузу-биле кирип алган. Архивте ниитизи-биле 2384 хол-биле бижээн арыннар бар. Эртемден элээн каш сөстерни шилип алган, оларны Пруссияның Эртемнер Академиязының журналдарында парлаан. 1933 чылда 33 фольклор сөзүглелдери парлаттынган, ынчалза-даа Менгестиң Үшкү рейхтен көжүп чоруй барганы-биле ажыл үр үе дургузунда доктааган. Ийиги үндүрүлгези (Менгестиң библиографиязын киирген) 1936 чылда-ла чарлаттынган, ону Дьёрги Хазай редакторлаан. 1943 чылда чүгле 100 экземплярлыг тираж-биле 56 немелде сөстер парлаттынган, ынчангаш олар дыка ховар апарган. Меңгестиң ады үндүрүлгеде айыттырбаан, а Катановту, чогаалдың автору болганда, эге сөзүнде адаан. Меңгес 1954 чылда фольклор сөзүглелдериниң ийи томунга словарьны үндүрген. 1976 чылда ГДР-ниң Бурунгу төөгү болгаш археология институду ол ийи Volkskundliche Texte aus Ost-Türkistan aus dem Nachlass von N. Th. Katanov үндүрүлгениң фототиптиг катап парлаашкынын кылган[124].
Барыын чүктүң историографиязы 2000 чылдарда Катановче кичээнгейни катап эгидип алган. Р. Джерасиниң монографиязында Катановтуң арга-дуржулгазын орусчудулганың байдалынга онзагай болгаш тывызыксыг кылдыр көргүскен; ол-ла үеде хууда болгаш профессионал бот-тускайлаңнар каттышкан[125]. Ону «даштыкыларның» орустаар болгаш христианжыдар талалакчызы кылдыр хүлээп көргеш, эртемден Катановтуң сөстерин айыткан, оларны Заки Валидиниң сактыышкыннарында айыткан[126]:
Моолдардан болгаш мурнуу түрктерден мурнуу чүк шинчилелдериниң оруктарын үш кижи шилип алган бис — Доржи Банзаров, Чокан Валиханов база мен. Оларның кайызы-даа бодун долузу-биле орус литературага бараалгаткан. Мен шаманизмден ойталааш, оларның эртем-билиинге бараан болуп, христиан апарган мен. Чокан биле Доржи 35 хар четпээнде-ле арагадан өлгеннер, чүге дизе бистиң орус коллегаларывыс бисти чүгле арагага өөретпээн. Силер бо хүрээлелге дөрткү кижи болур силер, ынчалза-даа кичээнгейлиг болуңар. Мээң төрүттүнген болгаш өскен культурлуг хүрээлелим ислам ышкаш күштүг эвес; чоннувустун бар-чогу кээргенчиг-дир, орус хүрээлелге безин даштыкылар болуп артып каар бис[127].
Агнес Нилуфер Кефилиниң монографиязында Катановтуң 1910 чылда чаа арга-биле медреселерниң өөредилге номнарын цензуралаанының чижектерин айыткан. Ол Максуди биле Кариминиң Адам биле Еваның Мекке чоогунда чурттап турганын, Адамны Индияга ажаап каанын, а Иисусту эвес, а Иуданы хере шапкан деп бижээн үзүндүлерин шыңгыы шүгүмчүлеп турган. Ол мөргүлге белеткенип тургаш, эр-кыс арын-нүүрүн арыглаар дугайында сүмелерден база хорадаан. Түңнелинде ол өөредилге номнарын чүгле улуг назылыг өөреникчилерге ажыглаар деп шиитпирлээн, чүге дизе олар орус дылга европейжи эртемнер курузун эрткен болгаш «шүгүмчүлелдиг боданыышкынны» сайзыраткан чедишкен угаанныг улус болур ужурлуг[128].
Сактыышкынны арттырары
1987 чылдың сентябрь 28-те Аскиз ортумак школазының музейиниң девискээринге Н. Ф. Катанов аттыг Аскиз аттыг хөй-ниити чурт-шинчилел музейи (амгы үеде Н. Ф. Катанов аттыг Аскиз кожууннуң чурт-төөгү музейи) тургустунган. Хакас Республиканың Дээди Чөвүлелиниң болгаш Министрлер Чөвүлелиниң Президиумунуң доктаалы-биле 1994 чылдың август 10-да Хакастың күрүне университединге (ХГУ) Катановтуң адын тывыскан. Ол-ла чылын республиканың Дээди Чөвүлели Н. Ф. Катанов аттыг Күрүне шаңналын тургускан, ону эң-не тергиин эртемденнерге тыпсып турар. Оон бээр-ле Н. Ф. Катанов аттыг КГУ-га чаңчыл апарган «Катанов номчулгалары» эртип турар[129].
Хакас Республиканың Министрлер Чөвүлели 1996 чылда 5000 рубль номиналдыг суррогат акша-хөреңгини үндүрген, ол акша купюраның артынга салдынган эртемденниң чуруун чонда «катановка» деп адап турган.
2005 чылда Катановтуң чурттап чораан Школьный переулок албан езузу-биле Казаньда Катановский переулок деп эде адаан (революция мурнунда-ла албан эвес ындыг аттыг турган)[Комм 7]. Делегей чергелиг хамаарышпас шыдамык чоруктуң ассоциациязы (IITA) база-ла хоорайга Катановка тураскаалды тургузуп, ооң бажыңын катап тургузуп, аңаа «шыырак чоруктуң музейин» тургузарын саналдаан[55]. 26 октября 2007 чылдың октябрь 26-да Абаканның В. И. Ленин проспектизинде (Н. Ф. Катанов аттыг Хакастың күрүне университединиң чанында паркта) Красноярскиниң скульптору Константин Зиничтиң кылганы Н. Ф. Катановка тураскаалды ажыткан. Скульптурада эртемденни долу узундулуг, ном тудуп алган чуруп каан. Тураскаалдың ажыдыышкыны түңнел юбилейлиг байырлалдың бир кезээ болган — Хакас литература болгаш культура хүннери[129]. 2011 чылдың август 9-та Хакас Республиканың Чазаа «2012 чылды Хакас Республикага Н. Ф. Катановтуң чылы кылдыр чарлаарының дугайында» 507 дугаарлыг доктаалды хүлээп алган, ында ылаңгыя «востоковед болгаш тюрколог Николай Федорович Катановтуң Хакас Республикада культура болгаш эртем сайзыралынга аажы-чаңының болгаш эртем ажылының улуг ужур-дузазы». Ол-ла доктаал-биле «2012 чылда Хакас Республикага Н. Ф. Катановтуң чылын эрттирер талазы-биле ажыл-чорудулганың планын» бадылаан[6]. 2022 чылдың май 20-де, ол-ла аттыг хемниң эриинге, тус черниң чагырга бажыңының дужунда Аскиз суурга Катановтуң тураскаалын байырлыг ажыткан[131].
Н. Ф. Катановтуң кол ажылдары
- Долу библиографиязын көр.: Научное наследие. katanovu150.ru. Хакасский гос. университет им. Н. Ф. Катанова. Хынаан ай-хүнү: 28 апрельдиң 2026.
- Отчёт о поездке в Восточную Сибирь, Монголию и северный Китай в 1890 и 1891 гг. // Живая старина. — СПб., 1892. — С. 111—122, 134—137.
- Сагайские татары Минусинского округа Енисейской губернии // Живая старина. — 1893. — Вып. 4, ч. III. — С. 559—570.
- Письма из Сибири и Восточного Туркестана / Предисловие Радлова В. В. // Записки Имп. Императорской Академии наук. — 1893. — Т. XXIII. — С. 1—114.
- Среди тюркских племён // Известия Имп. Рус. Географического Общества. — 1893. — Т. XXIX. — С. 519—541.
- Качинская легенда о сотворении мира (Записана в Минусинском округе Енисейской губернии на качинском наречии тюркского языка 2 июня 1890 г.) // ИОАИЭ. — 1894. — Т. XII, вып. 2. — С. 185—188.
- О погребальных обрядах у тюркских племён с древнейших времён до наших дней // ИОАИЭ. — 1894. — Т. XII, вып. 2. — С. 109—142.
- Народные приметы и поверья бельтиров // Деятель. — 1896. — № 8. — С. 424—425.
- О поездке действительного члена Общества археологии, истории и этнографии Н. Ф. Катанова в Минусинский округ Енисейской губернии // ИОАИЭ. — 1897. — Т. XIX, вып. 2. — С. 219—221.
- Отчёт о поездке, совершенной с 15 мая по 1 сентября 1896 года в Минусинский округ Енисейской губернии // Учёные записки Казанского университета. — 1897. — Т. 64, кн. III. — С. 1—50.
- Материалы к изучению казанско-татарского наречия. Ч. 1: Образцы книжной и устной литературы казанских татар // Учёные записки Казанского университета. — 1897, кн. 12, приложение, — С. 1—32.
- Предание тобольских татар о грозном царе Тамерлане // Ежегодник Тобольского губернского музея : сборник. — Тобольск, 1898. — Вып. IX. — С. 50—52.
- Винокурение у абаканских татар Енисейской губернии // Деятель. — 1899. — № 8/9. — С. 312—314.
- Народные способы лечения у сагайцев (Минусинского уезда Енисейской губ.) // Деятель. — 1899. — № 10. — С. 394—395.
- Материалы к изучению казанско-татарского наречия. Ч. 2: Русский перевод образцов книжной и устной литературы казанских татар // Учёные записки Казанского университета. — 1899. — Кн. 5—6. — С. 1—113.
- Отчёт о поездке в Минусинский уезд Енисейской губернии, совершенный летом 1899 года // Учёные записки Казанского университета. — 1901. — Т. 63, кн. V—VI. — С. 1—58.
- Опыт исследования урянхайского языка с указанием главнейших родственных отношений его к другим языкам тюркского корня. — Казань, 1903. — XLII, 487, LX с.
- О религиозных войнах учеников шейха Багаутдина против инородцев Западной Сибири // Учёные записки Казанского университета. — 1903. — Кн. XII. — С. 133—146.
- Наречия урянхайцев, абаканских татар и карагасов // Образцы народной литературы тюркских племён, под ред. В. В. Радлова. Ч. IX. — СПб., 1907. Т. I (тексты), VI+XXXII+68+XLVIII с.; Т. II (переводы), VI+XXV+658 с.
- Предания присаянских племён о прежних делах и людях // Сборник в честь 70-летия Г. Н. Потанина. — СПб., 1909. — С. 265—288.
- Обработка сочинения писателя XVII в. Н. Г. Спафария «Описание первыя части вселенныя, именуемой Азия, в ней же состоит Китайское государство с прочими его городы и провинции». — Казань, 1910. — LVI, 271 с.
- Краткий татарско-русский словарь в транскрипциях арабской и русской в объёме I части учебника М. Ф. Каримова «Тарихи анбия (история пророков)». — Казань, 1912. — XXIV, 265 с. (литография).
- Восточная хронология. Из курса лекций, читанных в Северо-восточном археологическом и этнографическом институте в 1918—1919 учебн. году. — Казань, 1920. — 240 с.
- Volkskundliche Texte aus Ost-Türkistan. I. — (Sitzungsberichte der Berliner Akademie der Wissenschaften, XXXII.). — Berlin, 1933.
- Volkskundliche Texte aus Ost-Türkistan. II. Aus dem Nachlaß von N. Th. Katanov herausgegeben. — (Als Manuskript getruct). — Berlin, 1943.
- Хакасский фольклор (Из книги «Образцы народной литературы тюркских племён», т. IX. СПб., 1907). — Абакан, 1963. — 163 c.
- Николай Фёдорович Катанов. Автобиография и библиография / Сост. и ред. доктор истор. наук И. Л. Кызласов. Москва — Абакан, 1997.
- Таллал алған пілiг тоғыстары. Хакас фольклорының паза этнографиязының тексттерi = Избранные научные труды. Тексты хакасского фольклора и этнографии = Bilimsel eserlerinden segneler. Hakas folkloru ve etnografyasi metenleri / Сост. B. H. Тугужекова, B. E. Майногашева. Переводы на хакасский язык B.E. Майногашевой и С. Е. Карачакова. — Анкара, 2000. — 550 с.
- Фольклор саянских тюрков XIX века. Из собрания Н. Ф. Катанова / Сост., переводы, стихотв. перелож, лит. обраб., заключит статья и коммент. А. В. Преловского. В 2 т. — М., 2003. — 576 с. + 624 с.
- Избранные труды о Хакасии и сопредельных территориях / Сост. Угдыжеков С. А. — Абакан: Изд-во ХГУ им. Н. Ф. Катанова, 2004.
- Очерки Урянхайской земли. Дневник путешествия, исполненного в 1889 году / Подг. рукописи, комментарий А. К. Кужугет. — Кызыл, 2011.
- Наследие российской тюркологии XIX в.: «Путешествие по Сибири, Дзунгарии и Восточному Туркестану». Дневник путешествия, совершенного по поручению Императорского Русского Географического Общества в 1890 г. членом-сотрудником оного Н. Ф. Катановым / отв. и науч. ред.: Р. М. Валеев, В. Н. Тугужекова, Д. Е. Мартынов. Введение Р. М. Валеева, Д. Е. Мартынова, Ю. А. Мартыновой и В. Н. Тугужековой. Подг. к изд., сост., комментарии, указатели Д. А. Данькиной, Р. М. Валеева, Р. З. Валеевой, Д. Е. Мартынова, Ю. А. Мартыновой, Ф. Г. Миниханова, М. С. Минеевой, В. Н. Тугужековой. Вступ. статьи А. М. Сибагатуллина, И. Г. Смолиной, И. Р. Гафурова. — Казань: Изд-во «Артефакт», 2017. — 734 с.
Тайылбырлар
- ↑ Мында 1917 чылга чедир хакас чоннуң албан ёзузунуң ады турган Минусинск азы Абакан татарлары хамааржыр[5].
- ↑ П. И. Кузнецов В. И. Суриковтуң Уран чүүл академиязынга өөредилгезин спонсорлаан. Ооң оглу Иннокентий Кузнецов-Красноярский (1851-1915) эге өөредилгениң шынзыдылга ниитилелиниң кежигүнү болгаш эң ядыы класстарга болгаш үндезин чоннарга өөредилгениң идепкейлиг деткикчизи турган; Катанов аңаа дуза дилеп чеде берген[12].
- ↑ Иннокентий Каратанов Кузнецовтуң транзит баазазын аъттар, складтар, кажаалар дээш оон-даа өске черлер-биле башкарып турган. Каратанов, боду «даштыкы» (коми-Зырян), соонда алдарлыг Красноярск чурукчузу Д.И.Каратановтуң ачазы турган[16].
- ↑ Катанов 1893 чылдың январь 9-та бижээн чагаазында Радловка бодунга болгаш кадайынга бир ай санында 32 рубль-биле эртер өрээлди арендалап алганын, ынчалза-даа полиция аңаа паспортту болгаш найысылалдың чурттаар чөпшээрелин берип шыдаваанын дыңнаткан[44].
- ↑ Стамбул университединиң түрк эртемнер институдунуң директору К. Явузтуң чугаазы-биле алырга, Катанов 1914 чылда 3500 томну садыпкан, а ооң дулгуяк кадайы 1922 чылда ол-ла номну Стамбулга белекке берген. (Лондон, 1832), «Перс дылдың грамматиказы» (Лондон, 1783), «Персияның төөгүзү» (Лондон, 1921) дээш оон-даа өске. Медимниң (1255), Осман Нурсаның (1290) болгаш Пертев Пазының (1256) XIII вектиң онзагай кол бижиктери база турган.
- ↑ Өлгениниң тодаргай хүнүн 1922 чылдың март 9-та санаар болза эки. Казанның хамааты ЗАГС албан чериниң номунда № 335 деп бижик кадагалаттынып арткан (Күрүнениң бюджет албан чери «ТАР-ның күрүне архиви». Ф. Р-6672. Оп. 2. Д. 246. Л. 6688-9), ында өлген хүнүн көргүскен. Профессор Николай Катанов - Март 9, база өлүмүнүң чылдагааны: «операция соонда ириңниг плеврит»[100]
- ↑ Кара херечилелинде эртемденниң сөөлгү адрезин айтып кааны болза: Казань, Переулок Гимназия 3, Корпус 3, Квартира 4[102]. Л.Р.Кызласов аттыг Хакас национал чурт-шинчилел музейинде Н.Ф.Катановтуң хүнү бижиттинмээн визит карточказы бар, ында эртежик адрези бар: «Казань, Ново-Комиссариатская кудумчузу, Ранненхайм бажыңы»[130].
Демдеглелдер
- ↑ Г. А. Дегтярёв, В. А. Андреев. Катанов Николай Фёдорович. Чувашская энциклопедия. Хынаан ай-хүнү: 17 апрельдиң 2026. Архивтээн 17 июльдуң 2015 года.
- ↑ Рыкин, 2011, с. 373.
- ↑ 1 2 Рыкин, 2011, с. 360.
- ↑ Чебодаева, Валеев, Данькина, 2023, с. 11.
- ↑ Чертыков В. К. Хакасы. Энциклопедия Сибири. Издательский дом «Историческое наследие Сибири». Хынаан ай-хүнү: 17 апрельдиң 2026. Архивтээн 24 июльдуң 2015 года.
- ↑ 1 2 Петрова О. 2012 год в Хакасии объявлен Годом Николая Фёдоровича Катанова // Абакан : Еженедельная городская газета. — 2012, 18 января. Архивировано из первоисточника 11 ноябрьның 2014.
- ↑ Иванов, 1973, с. 4.
- ↑ Бутанаев, 1994, с. 47, 72.
- ↑ 1 2 Покровский, 1923, с. 247.
- ↑ Тугужекова, 2009, с. 10—11.
- ↑ Нилогов А. С. О находке метрической записи о рождении/крещении Н. Ф. Катанова // Народы и культуры Южной Сибири и сопредельных территорий : Материалы четвертой международной научной конференции, посвященной 155-летию со дня рождения хакасского ученого, тюрколога, доктора сравнительного языкознания, востоковеда, профессора Императорского Казанского университета Николая Федоровича Катанова (27—29 сентября 2017 года) : [арх. 24 июньнуң 2021]. — Абакан : Хакасское книжное издательство, 2017. — С. 30—31. — 292 с. — ISBN 978-5-7091-0794-6.
- ↑ 1 2 Тугужекова, 2009, с. 16.
- ↑ Иванов, 1973, с. 8.
- ↑ Чебодаева, Валеев, Данькина, 2023, с. 26—31.
- ↑ Рыкин, 2011, с. 361.
- ↑ Иванов, 1973, с. 7.
- ↑ Тугужекова, 2009, с. 15—16.
- ↑ Вдовин А. С. 160 лет Николаю Федоровичу Катанову. Красноярский краевой краеведческий музей (17 ноябрьның 2022). Хынаан ай-хүнү: 17 апрельдиң 2026.
- ↑ Рыкин, 2011, с. 362.
- ↑ Тугужекова, 2009, с. 17.
- ↑ Рыкин, 2011, с. 362—363.
- ↑ 1 2 3 Рыкин, 2011, с. 363.
- ↑ Тугужекова, 2009, с. 21.
- ↑ Иванов, 1973, с. 15.
- ↑ Иванов, 1973, с. 15—16.
- ↑ 1 2 Рыкин, 2011, с. 364.
- ↑ Рыкин, 2011, с. 364—365.
- ↑ 1 2 Благова, 2012, с. 263.
- ↑ Иванов, 1973, с. 19—21.
- ↑ Рыкин, 2011, с. 365.
- ↑ Иванов, 1973, с. 21.
- ↑ Тугужекова, 2009, с. 29.
- ↑ Иванов, 1973, с. 23.
- ↑ Тугужекова, 2009, с. 31.
- ↑ Рыкин, 2011, с. 366—367.
- ↑ Рыкин, 2011, с. 367.
- ↑ Иванов, 1973, с. 25.
- ↑ Рыкин, 2011, с. 368.
- ↑ Султанбаева, 2009, с. 45.
- ↑ Нилогов, 2020.
- ↑ Куюкова, 2012, с. 6—7.
- ↑ Чебодаева, Валеев, Данькина, 2023, с. 97—99.
- ↑ Иванов, 1973, с. 26.
- ↑ Валеев, 2009, с. 76.
- ↑ Рыкин, 2011, с. 369.
- ↑ Иванов, 1973, с. 37.
- ↑ Иванов, 1973, с. 38.
- ↑ Иванов, 1973, с. 41.
- ↑ Иванов, 1973, с. 42—43.
- ↑ Валеев, 2009, с. 80—81.
- ↑ Иванов, 1973, с. 69.
- ↑ Рыкин, 2011, с. 372.
- ↑ Тугужекова, 2009, с. 221.
- ↑ Степанов А. Д., Иванов А. А. Воинство Святого Георгия (Жизнеописания русских монархистов начала XX века). — СПб.: «Царское Дело», 2006.
- ↑ 1 2 3 Игорь Алексеев. О Николае Федоровиче Катанове. Русская народная линия (17 январьның 2008). Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 21 декабрьның 2014 года.
- ↑ Алексеев И. Е. Во имя Христа и во славу Государеву (история «Казанского Общества Трезвости» и Казанского отдела «Русского Собрания» в кратких очерках, документах и комментариях к ним): В двух частях. Ч. I.. — Казань: Мастер Лайн, 2003.
- ↑ 1 2 Алексеев, 2009, с. 34.
- ↑ Катанов Н. Ф. Новые данные о мусульманской секте ваисовцев. — Казань, 1909.
- ↑ Алексеев, 2009, с. 32—33.
- ↑ Иванов, 1973, с. 52.
- ↑ Наследие, 2012, с. 16.
- ↑ Благова, 2012, с. 265—266.
- ↑ Иванов, 1973, с. 53.
- ↑ Рыкин, 2011, с. 374.
- ↑ Рыкин, 2011, с. 375.
- ↑ Тугужекова, 2009, с. 87.
- ↑ 1 2 Иванов, 1973, с. 60.
- ↑ Назипова, 2004, с. 143, 316.
- ↑ Назипова, 2004, с. 200.
- ↑ Назипова, 2004, с. 205.
- ↑ Назипова, 2004, с. 207—208.
- ↑ 1 2 Назипова, 2004, с. 314.
- ↑ Назипова, 2004, с. 315.
- ↑ Назипова, 2004, с. 316—317.
- ↑ Назипова, 2004, с. 288—289.
- ↑ 1 2 3 Geraci, 2001, p. 317.
- ↑ Рыкин, 2011, с. 370.
- ↑ 1 2 3 Рыкин, 2011, с. 376.
- ↑ Иванов, 1973, с. 65—66.
- ↑ Иванов, 1973, с. 71—72.
- ↑ Заседание 24-го сентября 1909 года. — В: Протоколы заседаний Таврической учёной архивной комиссии // Известия Таврической учёной архивной комиссии / ред. А. И. Маркевич. — Симферополь, 1910. — № 44. — С. 104.
- ↑ Иванов, 1973, с. 72.
- ↑ Иванов, 1973, с. 72—76.
- ↑ Иванов, 1973, с. 76.
- ↑ Покровский, 1923, с. 254.
- ↑ Иванов, 1973, с. 77—79.
- ↑ Иванов, 1973, с. 78—79.
- ↑ 1 2 Рыкин, 2011, с. 379.
- ↑ Монгуш З. М. Библиотека русского тюрколога в Турции. Хынаан ай-хүнү: 18 апрельдиң 2026. Архивтээн 24 октябрьның 2014 года.
- ↑ Покровский, 1923, с. 255.
- ↑ Иванов, 1973, с. 81—83.
- ↑ Иванов, 1973, с. 85—86.
- ↑ 1 2 Рыкин, 2011, с. 380.
- ↑ Иванов, 1973, с. 87.
- ↑ Иванов, 1973, с. 88.
- ↑ Иванов, 1973, с. 91.
- ↑ Благова, 2012, с. 268—269.
- ↑ Иванов, 1973, с. 90.
- ↑ 1 2 Рыкин, 2011, с. 382.
- ↑ Нилогов А. С. Найдена актовая запись о смерти хакасского учёного Н. Ф. Катанова. Сетевое издание «Шанс.Регион» (26 октябрьның 2023). Хынаан ай-хүнү: 18 апрельдиң 2026. Архивтээн 31 октябрьның 2023 года.
- ↑ Анатолий Елдашев. Туалет на могиле Катанова. Звезда Поволжья (9 февральдың 2012). Хынаан ай-хүнү: 20 апрельдиң 2024. Архивтээн 28 майның 2018 года.
- ↑ 1 2 Нилогов, 2023, с. 31.
- ↑ Тугужекова, 2009, с. 18—19.
- ↑ Тугужекова, 2009, с. 95.
- ↑ Валеев, 2006, с. 73.
- ↑ Алексеев, 2009, с. 32.
- ↑ Тугужекова, 2009, с. 19.
- ↑ Тугужекова, 2009, с. 203.
- ↑ Тугужекова, 2009, с. 204.
- ↑ Тугужекова, 2009, с. 206.
- ↑ Алексеев И. Из истории изучения в начале XX в. «историко-археологического музея» профессора Н. Ф. Высоцкого. Русская народная линия: информационно-аналитическая служба (13 октябрьның 2014). Хынаан ай-хүнү: 18 апрельдиң 2026. Архивтээн 31 марттың 2016 года.
- ↑ 1 2 3 Султанбаева К. И. Педагогическая система Николая Федоровича Катанова : [арх. 26 январьның 2021] // Сибирский педагогический журнал. — 2007. — № 14. — P. 302—310.
- ↑ Катанов Н. Ф. Материалы и сообщения — Абакан: Хакасское книжное издательство, 1958.
- ↑ Султанбаева К. И. Педагогические идеи Н. Ф. Катанова в контексте проблем национального образования : [арх. 26 январьның 2021] // Сибирский педагогический журнал. — 2005. — № 2. — С. 126—132.
- ↑ Наследие, 2012, с. 3—4.
- ↑ Наследие, 2012, с. 4—5.
- ↑ Монгуш З. М. Исследователь тюркских народов Николай Федорович Катанов (орус) // Мир библиографии. — 2006. — Т. 5. — С. 47.
- ↑ Валеев, 2006, с. 109—111.
- ↑ Благова, 2012, с. 265.
- ↑ Благова, 2012, с. 267.
- ↑ Сидорова И. Б. Поступают «сведения о группировке черносотенного элемента в Обществе археологии, истории и этнографии при Казанском университете...» (ОАИЭ в первые годы Советской власти, 1917—1924 гг.). Научно-документальный журнал «Гасырлар авазы — Эхо веков», 2003, №3/4. Архивное управление Республики Татарстан. Хынаан ай-хүнү: 18 апрельдиң 2026. Архивтээн 10 марттың 2016 года.
- ↑ Тугужекова, 2009, с. 4—6.
- ↑ Наследие, 2012, с. 4.
- ↑ Menges, 1976, Menges K. H. Vorwort zum Neudruck, p. 3—4.
- ↑ Geraci, 2001, p. 309.
- ↑ Geraci, 2001, p. 326.
- ↑ Заки Валили Тоган. Воспоминания : Кн. 1: Борьба народов Туркестана и других восточных мусульман-тюрков за национальное бытие и сохранение культуры / Пер. с турец. Г. Шафиков, А. Юлдашбаев. — Уфа : Китап, 1994. — Т. 1. — С. 125—126. — 383 с. — ISBN 5-295-01269-7.
- ↑ Nilufer Kefeli A. Becoming Muslim in Imperial Russia: Conversion, Apostasy, and Literacy. — Ithaca and L. : Cornell University Press, 2014. — ISBN 9780801454769.
- ↑ 1 2 Куюкова, 2012, с. 16.
- ↑ Чебодаева, Валеев, Данькина, 2023, с. 100.
- ↑ Мельников В. Памятник Николаю Катанову торжественно открыли в селе Аскиз. Электронная версия газеты «Хакасия» (20 майның 2022). Хынаан ай-хүнү: 17 апрельдиң 2026.
Литература
- Алексеев И. Е. На страже Империи. — Казань : ООО «Астория», 2009. — Вып. III: Статьи и документы по истории черносотенства, русского национализма, дворянства, политического сыска и белого движения. — С. 31—48. — 320 с.
- Благова Г. Ф. История тюркологии в России (вторая половина XIX — начало XX в.). — М. : Восточная литература, 2012. — 310 с. — ISBN 978-5-02-036506-3.
- Бутанаев В. Я. Происхождение хакасских родов и фамилий. — Абакан: Лаборатория Этнографии НИС АГПИ, 1994.
- Валеев Р. М., Мартынов Д. Е. Российское университетское востоковедение в архивных документах: центры, события и наследие (XIX — начало XX вв.). — Казань: Казанский государственный университет, 2009. — ISBN 978-5-98180-738-1.
- Валеев Р. М., Тугужекова В. Н., и др. Н. Ф. Катанов и гуманитарные науки на рубеже веков: Очерки истории российской тюркологии / Науч. и отв. ред.: Валеев Р. М., Тугужекова В. Н. — Казань — Абакан: Алма-Лит, 2009. — ISBN 978-5-98245-051-7.
- Иванов С. Н. Николай Фёдорович Катанов, 1862—1922: Очерк жизни и деятельности. — Изд. 2-е. — М.: Наука (ГРВЛ), 1973. — (Русские востоковеды и путешественники).
- Кокова И. Ф. Николай Фёдорович Катанов: Документальная повесть о выдающемся российском востоковеде. — Изд. 2-е, доп. — Абакан: Хакасское книжное издательство, 2012. — ISBN 978-5-7091-0541-6.
- Н. Ф. Катанов — гордость земли хакасской: биобиблиографический справочник / Куюкова Н. И. (сост.). — Абакан: ГБУК РХ «Хакасская РДБ», 2012.
- Назипова Г. Р. Университет и музей: исторический опыт губернской Казани. — Казань : РИЦ «Школа», 2004. — 396 с.
- Наследие Н. Ф. Катанова: история и культура тюркских народов Евразии: Доклады и сообщения международного научного семинара, 30 июня — 1 июля 2005 г. / Ред. коллегия: Валеев Р. М., Закиев М. З., Зайнуллин Д. Г. — Казань: Алма Лит, 2006. — ISBN 5-98245-02207.
- Наследие хакасского учёного, тюрколога, доктора сравнительного языкознания, востоковеда Николая Фёдоровича Катанова: материалы Международной научной конференции, посвящённой 150-летию со дня рождения учёного. 16–19 мая 2012 г.. — Абакан: Хакасское книжное издательство, 2012. — Т. 1. — ISBN 978-5-7091-0543-0.
- Нилогов А. С. Родословная Николая Фёдоровича Катанова // Архивные документы в системе объективного научного знания. Материалы III Межрегиональной научно-практической конференции. — Абакан: ООО «Книжное издательство «Бригантина», 2018. — С. 161—169.
- Нилогов А. С. О находке брачного обыска Н. Ф. Катанова и А. И. Тихоновой за 1892 год // Сибирский архив. — 2020. — № 4. — С. 19—30.
- Нилогов А. Найдена актовая запись о смерти хакасского учёного Н. Ф. Катанова // Абакан. — 2023. — № 49 (13 декабря). — С. 31.
- Покровский И. М. Памяти проф. Н. Ф. Катанова // Известия Общества археологии, истории и этнографии при Казанском университете. — Казань, 1923. — Т. 32, вып. 2. — С. 245−259.
- Рыкин П. О. Николай Фёдорович Катанов (1862—1922): вехи жизни и творчества // Катанов Н. Ф. Очерки Урянхайской земли. — Кызыл: ТИГИ при правительстве РТ, 2011. — С. 359—383.
- Султанбаева К. И. Николай Фёдорович Катанов — выдающийся учёный-востоковед, тюрколог, просветитель. — Абакан : Изд-во Хакас, гос. у-та им. Н. Ф. Катанова, 2009. — 144 с. — ISBN 978-5-7810-0556-7.
- Чебодаева М. П., Валеев Р. М., Данькина Н. А. С берегов Аскиза до берегов Невы. Научный путь профессора Н. Ф. Катанова (1862—1922). — Санкт-Петербург, 2023. — 104 с. — ISBN 978-5-7422-8207-5.
- Geraci R. P. Nikolai F. Katanov: Inorodets in the Russian Academy // Window on the East: National and Imperial Identities in Late Tsarist Russia. — Ithaca and L. : Cornell University Press, 2001. — P. 309—342. — 389 p. — (The Wilder House Series in Politics, History, and Culture). — ISBN 080143422X.
Шөлүлгелер
- Виртуальная выставка «Звезда мировой величины» (к 150-летию Н. Ф. Катанова). Национальная библиотека имени Н. Г. Доможакова Республики Хакасия. Хынаан ай-хүнү: 5 февральдың 2026. Архивтээн 5 марттың 2016 года.
- Катанову — 150 лет! Научное наследие. Федеральное государственное бюджетное образовательное учреждение высшего профессионального образования «Хакасский государственный университет им. Н. Ф. Катанова». Хынаан ай-хүнү: 5 февральдың 2026. Архивтээн 17 февральдың 2015 года.
- Нилогов А. Откуда есть пошёл Николай Катанов. Шанс-Онлайн (28 марттың 2017). Хынаан ай-хүнү: 5 февральдың 2026. Архивтээн 17 августуң 2017 года.
- Майның 18 төрүттүнгеннер
- 1862 чылда төрүттүнгеннер
- Енисей губерниязынга төрүттүнгеннер
- Марттың 9 мөчээннер
- 1922 чылда мөчээннер
- Казаньга мөчээннер
- 4-кү чаданың Ыдыктыг Владимир ордениниң эдилекчизи
- 2-ги чаданың Ыдыктыг Анна ордениниң эдилекчилери
- 2-ги чаданың Ыдыктыг Станислав орденниң эдилекчилери
- Алфавиттээн кижилер
- Алфавиттээн эртемденнер
- Россия империязының тюркологтары
- Хакасияның төөгүзү
- 1917 чылга чедир Орус географтыг ниитилелдиң кежигүннери
- Арагалаашкынга удур демиселде кижилер
- Красноярскиниң гимназиязының доозукчулары
- Императорнуң Казань университединиң профессорлары
- Казаньның шажын академиязының профессорлары
- Шын күрүне чөвүлекчилери
- Россия империязының цензорлары
- Орус чыыштың кежигүннери
- Россия империязының нумизматтары
- Тавриданың эртем архив комиссиязының кежигүннери
- Арское хөөрүнге ажаап калдынганнар
- Санкт-Петербургтуң күрүне университединиң доозукчулары
- Санкт-Петербургтуң Император университединиң доозукчулары
- Аскиз районунга төрүттүнгеннер

