Кызылдың президент кадет училищези
| Кызылдың президент кадет училищези | |
|---|---|
| (ФГКОУ КзПКУ) | |
 | |
| Девизи | Ат-алдар. Билиг. Күш |
| Тургустунган чылы | 2014 |
| Хевири | Федералдыг күрүнениң хандырылгазында ниити өөредилге албан чери |
| Даштыкыдан студентилер | Моол[1] |
| Турар чери |
 |
| Кампус | Кызыл, Московская куд., 74 |
| Юридиктиг адрези | ул. Московская, д.74 |
| Сайтызы | Сайтызы |
Кызылдың президент кадет училищези (орус. Кызылское президентское кадетское училище) — Тыва Республиканың найысылалы Кызыл хоорайда турар шеригжиттинген ниити өөредилге чери. Россия Федерациязының Чазааның 2014 чылдың август 9-тан № 1487-р айтыышкыны-биле тургустунган[2]. Ону Тываның Россияга эки тура каттышканының 100 чыл оюн база Кызыл хоорайның 100 харлаанын демдеглеп ажыткан[3]. 2017 чылда Кызылдың президент кадет училищези «Россия Федерациязының тергиин 100 өөредилге албан чери-2017» национал мөөрейниң лауреады болган.
Төөгүзү
Кадет корпустарның төөгузү
Россияның төөгүзү орус кадет корпустарының төөгүзү-биле тудуш. Петр I үезинден бээр барык үш чүс чыл хире төөгүде кадет корпустарынга кижизидиттинген өөреникчилер нацияның өзээ болуп, Россияның чурттакчы чонунуң алдар-адын болгаш чоргааралын тургузуп келген. Чүгле Россияга эвес, а бүгү делегейге шылгараңгай полководчулары, күрүне ажылдакчылары, эртемниң болгаш культураның көскү төлээлери оон үнген.
1731 чылдың июль 29-та Петербургка Граф П. И. Ягужинскийниң саналы-биле чуртка бир дугаар кадет корпусту үндезилеп тургускан. Корпуска 13-18 харлыг ызыгууртаннарның ажы-төлүн хүлээп ап турган. Доозукчуларынга унтер-офицер эргезин азы прапорщик эргезин, а онза шылгарааннарга дораан подпоручик болгаш харын-даа поручик шериг эргезин тыпсыптар турган.
XIX вектиң эгезинде Наполеоннуң эгелээн дайыннары-биле холбаштыр профессионал шериг кадрлары шыңгыы херектиг апарган, ооң салдарындан Россияда кадет корпустарының саны көвүдээн.
XIX чүс чылдың 30-40 чылдарында кадет корпустарының четкизи элээн калбарган, ол үеде Царское село суурга өскүстерни кадет корпустарынче киреринге белеткээри-биле Александров корпузун ажыткан.
1836 чылда шупту корпустарга чаңгыс аай өөредилге планын киирген болгаш организастаарының болгаш тургузуушкуннуң ниити чурумун тургускан.
20 вектиң эгезинде кадеттерни кижизидериниң системазынга аажок улуг өскерлиишкиннер болган. 1900 чылда Россияның бүгү шериг-өөредилге черлериниң начальнигинге томуйлаткан улуг князь Константин Константинович Романов кижизидилгениң кол сорулгазын кадеттерниң «кижизиг мөзү-бүдүжүнүң медерелин» сайзырадыр болгаш ол төлептиг чорукту буурадып азы куду базып болур бүгү чүүлдерни камныг чайладыр деп көрген.
Бирги делегей дайынының эгезинге чедир 29 кадет корпустарынга 11618 кадеттер ниитизи-биле өөренип турган. 1917 чылдың болуушкуннары Россияны бир аңдара эргилдирген соонда, Россияның кадеттери база чидип бар чыткан. Хаанныг Россияга аңгы-аңгы чылдарда ниитизи-биле бежен хире кадет корпустары азы кадет корпустары-биле дөмей шеригжиттинген өөредилге черлери турган ажылдап турган. Россиядан дашкаар Октябрь революциязының соонда аңгы-аңгы үелерде беш орус кадет корпустары ажылдап турган.
Ада-чурттуң Улуг дайынының берге хүннеринде, 1943 чылдың август 21-де, чурттуң удуртулгазы «немец эжелелден хосталган районнарга ажыл-агыйны катап тургузар талазы-биле соңгаарладып болбас хемчеглер дугайында» доктаалды хүлээп алган, ында, тодаргайлаарга, мынча деп бижээн: "Ада-чурттуң дайынчыларының, Ада-чурттуң дайынының партизаннарының, а ол ышкаш совет болгаш партийжи ажылдакчыларның, немец эжелекчилерниң холундан чок болган ажылчыннарның болгаш колхозчуларның ажы-төлүн өөредир болгаш кижизидер дээш, суворовчу тос шериг училищелерин, эрги кадет корпустарын организастаар… ".
Революция мурнунда кадет корпустарының чаңчылын уламчылаан Суворов болгаш Нахимов училищелери бистиң чуртувуста амгы үеге чедир бар.
Бөгүн чуртта 30 хире кадет албан черлери ажылдап турар, оларның иштинде 10 Суворов, бир Нахимов шериг-далай училищези, шериг-хөгжүм училищези, а ол ышкаш Россияның камгалал яамызының 7 кадет училищелери бар.
Россия Федерациязының Президентизиниң «РФ-тиң федералдыг округ бүрүзүнге президент кадет училищелерин (ПКУ) тургузар дугайында»2009 чылдың ноябрь 12-де үндүрген Чарлыын ёзугаар, 2010 чылда Оренбургтуң президент кадет училищези, 2011 чылда Ставрополь ПКУ бодунуң ажылын эгелээн. 2012 чылда Краснодарның кадет училищези ажыттынган, а Тюменьниң ПКУ-зу бодунуң ажыл-чорудулгазын 2013 чылда эгелээн. 2014 чыл президент кадет училищелерин хары угда үш хоорайга Севастопольга, Владивостокка, болгаш Кызылга ажыткан. Чаа өөредилге черлериниң кол сорулгазы-шериг болгаш хамааты адырда күрүне албанынче угланган бүгү талалыг эртем-билиглиг сайзыраңгай болгаш патриотчу хөөннүг аныяк кижилерни белеткээри[4].
Кызылдың президент кадет училищезиниң төөгузү
Тыва Республиканың найысылалы Кызыл хоорайга кадет училищезиниң ажыдыышкыны Тыва биле Россияның чаңгыс демнежилгезиниң болгаш республиканың найысылалының үндезилеттинип тургустунганының 100 чыл оюнга тураскааткан юбилейлиг байырлалдарга тураскааткан.
2014 чылдың август 14-те Россия Федерациязының камгалал сайыдының «Россия Федерациязының камгалал яамызынга Россия Федерациязының Чазааның 2014 чылдың август 9-та 1487-р дугаарлыг айтыышкынын күүседириниң дугайында» 580 дугаар дужаалының аайы-биле Федералдыг күрүнениң ниити өөредилге албан чери «Кызылдың президент кадет училищези» тургустунган.
Кызылдың ПКУ 2014 чылдың сентябрь 6-да ажыттынган. Ол байырлал хүнүнде Россияның Төп Шериг Округунуң командылакчызы генерал-полковник Владимир Зарудницкий албан чериниң кол сүлде демдээн, кадет училищезиниң тугун Кызылдың ПКУ начальниги полковник Андрей Киселёвка тывыскан.
2014 чылдың сентябрь 8-те Кызылдың президентиниң кадет училищезинге 5, 6 болгаш 7 класстың 65 кадеди парталар артынга олурупкан.
Аудиториялар, лабораториялар болгаш өөредилге класстары амгы үениң инновациялыг өөредилге комплекстери-биле дериттинген. Кадеттерге чурттаарынга, эки дыштаныр болгаш кичээлдээринге бүгү-ле таарымчалыг байдалдар тургустунган.
Амгы үениң өөредилге дериг-херекселдери бүгү талалыг чогаадыкчы чоруктуң делгем оруун ажыдып турар. Информас-коммуникация технологиялары кадеттерниң интеллектуалдыг лингвистиктиг болгаш күш-культуразын хөгжүдеринче угланган өөредилге чорудуунуң чарылбас кезээ болуп турар.
Кадеттерге чиик атлетика стадиону (манеж), футбол шөлү, кайгамчык библиотека, номчулга залы, психологтуг болгаш дыштаныр өрээлдер бар. Сөөлгү үениң техниказы-биле дериттинген столовая училищениң өөреникчилерин хүнде беш катап шынарлыг чем-биле хандырып турар.
Училищени дооскаш, Кызылдың ПКУ-нуң доозукчулары чурттуң эң эки дээди өөредилге черлеринге эртем-билиг чедип алгаш, Төрээн чуртунуң чаагай чоруу дээш ажылдаар аргалыг болур. Кадеттерниң девизи — «Алдар. Билиг. Күш-шыдал» оларның мөзү-шынар туружун тодарадыр.
Училищениң тургузуу
Кадет корпузунда 380 өөреникчи бар, оларның аразында 80 кыс уруг[5], олар 7 өөредилге курстарынга чарган. Өөренир хуусаазы — 7 чыл (5-тен 11-ге чедир). Училищеде Россияның 14 регионундан — Хакасиядан Камчатка крайга чедир черлерден келген уруглар өөренип турар, оларның иштинде Тускайлаттынган шериг опреациязының маадырларының уруглары база бар[6]. Училищениң девискээринде турар:
• кадеттер 2-7 кижилиг кубриктерде чурттап турар үш каът ниити чуртталга бажыңнары (удуур корпустар), душтаныр, чунар черлерлиг, амыдырал өрээлдери, кургадыр черлерлиг, шыгжаар черлерлиг, ол ышкаш дыштанылга өрээлдери бар.
• үш каът өөредилге-административтиг корпус, ында ийи спортзал, тренажер залы, өөредилге мастерскаязы, информатика кабинеттери, орус дыл, география, математика, төөгү, ОБЖ болгаш ОВП, орус дыл болгаш литература, даштыкы дылдар, ооң иштинде лингафон кабинеди бар. Биология, химия, физика болгаш астрономия кичээлдеринге эртем баазазы тургустунган.
• улуг бал залы, 390 кижи олурар олуттуг столовая, 400 олуттуг хуралдаар зал, видеостудия, изостудия, хор студиязы, чаңгыстап ойнаар зал, немелде өөредилге системазында кирип турар бот-тывынгыр болгаш спортчу кичээлдер кылыр кабинеттерлиг үш каът культура-кадыкшылга корпузу.
• библиотека номчулга залы бар, фондузу 10000 ажыг номнар, брошюралар, публикациялар болгаш журналдар болуп турар.
• шупту бажыңнар чер болгаш чер кырында шывыглыг кежиглер-биле тудуш.
• оон аңгыда училищениң девискээринде ийи плац бар, амгы үениң дөрт спортчу хоорайжыгажы, россияда баштайгы орус полководчуларның алдар аллеязы бар (аңаа Дмитрий Донскийниң, Александр Невскийниң, Петр Великийниң, Федор Ушаковтуң, Павел Нахимовтуң, Михаил Кутузовтуң, Александр Суворовтуң, Матвей Платовтуң, Михаил Скобелевтиң, Георгий Жуковтуң хөрек чуруктарын киирген), фонтан, Сергий Радонежскийниң тураскаалы, эртемнер болгаш уран чүүл сквери, метеостанция, спорткомплекс, Бут бөмбүү ойнаар шөл болгаш баскетбол шөлү.
• анаа школа программазындан Аңгыда өөреникчилер чыскаал белеткелин, аът мунарын, адарын, хол-биле тулчуушкунну болгаш өске-даа чүүлдерни шиңгээдип алыр[7].
Училищениң начальниктери
• полковник Андрей Николаевич Киселёв[8] (2014—2017);
• 1-ги класстың ёзулуг күрүне чөвүлекчизи Уран-кыс Сергеевна Ондар (2017 — амгы үеге чедир)[9].
Демдеглелдер
- ↑ В президентское кадетское училище в Туве впервые поступили иностранцы
- ↑ Устав КзКПУ
- ↑ Об училище на официальном сайте
- ↑ История училища
- ↑ Путин посетил Кызылское президентское кадетское училище
- ↑ Путин посетил Кызылское президентское кадетское училище
- ↑ Структура Училища
- ↑ полковник Андрей Николаевич Киселёв
- ↑ Руководство Училища: Ондар Уран-кыс Сергеевна