Кызыл хоорай хүнү
| Кызыл хоорай хүнү | |
|---|---|
 | |
| Албан ёзузу-биле ады | орус. День города Кызыла, тыв. Кызыл хоорай хүнү |
| Байырлап турар чери |
 |
| Ай-хүнү | сентябрьның 2-ги субботазы |
Кызыл хоорай хүнү (орус. День города Кызыла) — Тыва Республиканың найысылалы Кызыл хоорайның үндезилеттинип тургустунганынга тураскааткан байырлал хүнү. Чылдың-на сентябрьның ийиги субботазында демдеглеп турар[1].
Төөгүзү
Россия империязының протекторадынга чоокта чаа хүлээп алдынган Урянхай крайның административтиг төвүн тургузар черни орус суурнуң тургузуунуң эргелекчизи Владимир Габаев шилип алган[2]. Ону 1914 чылдың апрельде Урянхай крайның административтиг төвү — Белоцарск хоорайның баштайгы дажын салган. 1914 чылдыӊ август ортанга чедир хоорайга 18 административтиг бажыӊнарны болгаш 54 аал чурттаар бажыңны туткан, аӊаа 468 кижи чурттап турган[3]. 1915 чылдың апрельде хоорайга эмнелге организастаттынган, 1916 чылда уруглар сады ажыттынган.
1918 чылда, большевиктер эрге-чагыргага чедип келгенде, хоорайны Урянхай деп эде адаан, а 1919 чылдың чазынында партизаннар Колчактың эрге-чагыргазын дүжүрген. Кызыл хоорайның төөгүзү 1919 чылда, хоорай хамааты дайын үезинде аажок когаралга таварышканда, дооступ болур турган. Ол дээрге Тывада эң-не улуг тулчуушкун — Петр Щетинкин биле Александр Кравченконуң отрядының кызыл партизаннары-биле колчакчыларның аразында Белоцарск тулчуушкуну болган. Белоцарскини барык-ла өрт узуткаан а ооң чурттакчылары өске черлерже көжүп турган[4]. Ынчалза-даа хоорай Кызыл деп чаа атты алган, ынчангаш 1923 чылда, Таңды-Тыва Арат Партияның ТК-ның хуралының протоколундан тодаргай билдингени-биле, катап тургустунган хоорайже Турандан Тыва Арат Республика-ның чазаа көшкен. 1923 чылдың июль 25-те Кызылды Тываның найысылалы кылдыр чарлаан. 1925 чылдың декабрь 24-те Тыва улустуң революстуг намының ТК-зы ТАР-ның найысылалын Кызыл хоорай деп адаар деп доктааткан[4].
Байырлаары
Албан ёзузу-биле хоорай хүнүн демдеглээри-биле дараазында хемчеглер көрдүнген[5]:
• Кызыл хоорайның хүндүлүг аттарын болгаш шаңналдарын тыпсыр ёзулал.
• Хүндүлүг хамаатылар, чурттакчылар Кызыл хоорайның баштыңы, кызыл Хоорайның мэри, Кызыл хоорайның төлээлекчилер хуралының депутаттары болгаш хоорай округунуң өске-даа албан-дужаалдыг кижилери-биле ужуражыр.
• Социал адырның муниципалдыг албан черлериниң, а ол ышкаш хоорайның хөй-ниити организацияларының болгаш каттыжылгаларының чедиишкиннериниң болгаш төлевилелдериниң делгелгези.
• Кызыл хоорайның бүдүрүлге черлериниң болгаш организацияларының продукциязының болгаш ачы-дузазының делгелгези.
• Үш назы-хар категориязынга көрдүнген тускай программалар — чаштар, аныяктар, улуг салгал (дайынның болгаш күш-ажылдың хоочуннары)[1].
Демдеглелдер
- ↑ 1 2 Об утверждении Положения о праздничных и памятных мероприятиях на территории городского округа «Город Кызыл Республики Тыва» (рус.). pravo.gov.ru. Хынаан ай-хүнү: 6 сентябрьның 2025.
- ↑ О Владимире Константиновиче Габаеве. Основателе Кызыла (рус.). tuvaonline.ru (14 сентябрьның 2012). Хынаан ай-хүнү: 6 сентябрьның 2025.
- ↑ Сегодня исполняется 135 лет со дня рождения основателя Кызыла (Белоцарска) Владимира Габаева (рус.). tuvaonline.ru (12 декабрьның 2021). Хынаан ай-хүнү: 6 сентябрьның 2025.
- ↑ 1 2 От Белоцарска до Кызыла (рус.). mkyzyl.ru. Мэрия города Кызыла. Хынаан ай-хүнү: 6 сентябрьның 2025.
- ↑ Праздничная программа, посвященная 105-летию города Кызыла (рус.). gorhural.ru (5 сентябрьның 2019). Хынаан ай-хүнү: 6 сентябрьның 2025.