Күжүгет, Мария Амын-оол кызы
| Мария Амын-оол кызы Күжүгет | |
|---|---|
| Долу ады | 1955 марттың 22 |
| Төрүттүнген чери | |
| Мөчээн хүнү | 2025 августуң 7 (70 лет) |
| Мөчээн чери | |
| Хамаатылалы | |
| Ажыл-херээ | чогаалчы |
| Бижиир дылы | Тыва дыл |
Күжүгет Мария Амын-оол кызы (1955 марттың 22, Аяңгаты сумузу[d], Тыва автономнуг область — 2025 августуң 7, Тыва Республика) — шүлүкчү, прозачы, очулдурукчу, башкы.
Намдары
Күжүгет Мария Амын-ооловна март 22 1955 чылда Барыын-Хемчик кожуунуң Биче-Аянгаты чержигешке Тыва автономнуг областька төрүттүнген[1]. Аянгаты ортумак школазын дооскан, Кызылдың күрүне башкы институдунуң филология факультедин дооскан. 1980 чылдан орус дыл биле чогаалды Барлык, Тээлиниң № 1 дугаар ортумак школазынга башкылап турган, ооң соонда тыва дыл биле чогаалды Ак-Довурак хоорайның № 2 дугаар школазынга башкылап турган[2]
1997 чылдан амгы үеге чедир Тываның күрүне университединде ажылдап турар. Улустуң аас чогаалы, тыва чогаалдың төөгүзү, литературлуг чурт шинчилелиниң курстарын номчуп турар. 1977 чылдан бижип эгелээн. Шүлүк чогаал чыындызының автору: «Сактыышкыным чадаганы» (Чадаган памяти), «Салымымнын кавайы» (Колыбель моей судьбы), «Анайжыгаш» (Козленочек). Сибирьге Абаканга аныяк чогаалчылар семинарының киржикчизи. Барыкаан аттыг шаңнал лауреады[3]. А. Ахматованың, Р. Вережану, Г. Сафиеваның шүлүктерин тыва дылче очулдурган. Россияның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү (1999), Россияның журналистер эвилелиниң, Тыва Республиканың культура яамызының чечен чогаал үндүрер чөвүлелиниң кежигүнү, В. Ш. Көк-оол аттыг Национал хөгжүм-шии театрының уран-чечен чөвүлел кежигүнү.
М.А. Күжүгеттиң бөлүк авторлар-биле өөредиле номнарын болгаш тыва чолгаал башкылаарынга ажылчын кыдырааштарны тургузуп кылырынга киирген үлүг-хуузу улуг. Хѳй санныг ѳѳредилге номнарныӊ методиктиг сүмелериниӊ автору: «Тыва аас чогаалы болгаш литератураны дээди ѳѳредилге черинге ѳѳредириниӊ программазы» (Куулар Д.С., Кужугет М.А., 2002); «Амгы тыва шүлүк чогаалыныӊ сайзарылы» (Куулар Н.Ш., Кужугет М.А., 2011); «Тѳрээн чогаалга ниити ѳѳредилгениӊ федералдыг күрүне стандартары» (2012); «Тыва аас чогаалы болгаш литератураны ниити ѳѳредилге черлериниӊ 5-11 класстарынга ѳѳредилгениӊ чижек программазы» (2012); «Тѳрээн чогаал». 5-ки класска ѳѳредилге ному (Ооржак Л.Х., Чамзырын Е.Т., Куулар Н.Ш., Шаалы А.С., Күжүгет М.А., 2013); «Тѳрээн чогаал». 6-гы класска ѳѳредилге ному (Ооржак Л.Х., Чамзырын Е.Т., Куулар Н.Ш., Шаалы А.С., Кужугет М.А., 2013); «Тыва чогаал» 8-ки класска ѳѳредилге ному (Ооржак Л.Х., Кужугет М.А., 2018); «Словарь личностных качеств на тюркских языках сибирьско-алтайской группы» деп ажыл (Тург.: Егорова. А.И., Петров А.А., Чочкина М.П; Каскаракова З.Е., Егинова С.Д., Кужугет М.А. Якутск, 2018.); Кужугет М.А. «Литературлуг чурт шинчилели» деп ажылдарга киришкен.
2007 чылда М.А. Кужугет чечен чогаалга болгаш уран номчулгага сонуургалдыг аныяктарны хаара тудар сорулга-биле «Сорунза» аттыг чечен чогаал каттыжыышкынын Тываның күрүне университединиң филология факультединиң чанынга тургускан. Ук каттыжыышкын ам бо хүннерге чедир үре-түӊнелдиг ажылдап турар.
Мария Амын-ооловна Кужугет - Тываныӊ Улустуӊ чогаалчызы (2022), Россияныӊ болгаш Тыва Республиканыӊ Чогаалчылар эвилелиниӊ кежигүнү, Россияныӊ Журналистер эвилелиниӊ кежигүнү (1999), Тыва Республиканыӊ культуразыныӊ алдарлыг ажылдакчызы, Барыын-Хемчик кожууннуң хүндүлүг хамаатызы.
М. А. Кужугет — Тываның күрүне университединиң чечен чогаал музейиниң эргелекчизи чораан; музейниң чанында чечен чогаал «Сорунза» чечен чогаал каттыжылганың удуртукчузу чораан. М. А. Кужугет университетте башкы ажылын Национал школа хөгжүдер институт ажылы-биле хары угда күүседип чораан[2]. 2025 чылдың август 7-де 71 харлап чорааш чок болган[4][5].
Шаңналдары база аттары
- Барыкаан аттыг шаңнал лауреады
- Тыва республиканың өөредилге болгаш эртем яамызының хүндүлел бижии (2005)
- Россия Федерациязының журналистер эвилелиниң хүндүлүг бижии (2005)
- «Россия Федерациязының ниити өөредилгениң хүндүлүг ажылдакчызы» деп хөректиң демдээ (2014)
- Тыва Республиканың Улустуң чогаалчызы (2022)[6].
Кол парлаан чүүлдери
- «Сактыышкыным чадаганы»(1994) шүлүктер
- «Салымымнын кавайы» (2000) шүлүктер
- «Анайжыгаш» (2007) шүлүктер
- «Салым-чолдуң сагыш-сеткили» (2009) шүлүктер
- «Идегел» (2005) чечен чугаалар, миниатюралар
Демдеглелдер
- ↑ Комбу С. С. Кужугет Мария Амын-ооловна / С. С. Комбу // Тувинская литература : словарь / С. С. Комбу; под ред.: Д. А. Монгуша, М. Л. Трифоновой. — Новосибирск: 2012. — С.137.
- ↑ 1 2 Архивированная копия. Хынаан ай-хүнү: 20 декабрьның 2017. Архивтээн дөзү оригинала 22 декабрьның 2017 чылда.
- ↑ Тува литературная. Вып.1 : биобиблиогр. справочник / НБ им. А. С. Пушкина Респ. Тыва; авт.-сост.: С. С. Комбу, Л. М. Чадамба, Е. М. Ак-кыс. — Кызыл, 2007. — 52 с.
- ↑ Сегодня Республика Тыва понесла невосполнимую утрату –на 70 году ушла из жизни поэтесса, прозаик, переводчик, Народный писатель Республики Тыва Мария Амын-ооловна Кужугет (2025-08-07). Хынаан 8 августуң 2025.
- ↑ В Туве скончалась поэтесса, прозаик, переводчик Мария Амын-ооловна Кужугет (2025-08-08). Хынаан 8 августуң 2025.
- ↑ Указ Главы Республики Тыва от 31 октября 2022 года № 351 «О награждении государственными наградами Республики Тыва». Хынаан ай-хүнү: 8 августуң 2025. Архивтээн 7 ноябрьның 2022 года.
- Марттың 22 төрүттүнгеннер
- 1955 чылда төрүттүнгеннер
- Барыын-Хемчик кожуунга төрүттүнгеннер
- Августуң 7 мөчээннер
- 2025 чылда мөчээннер
- Алфавиттээн кижилер
- Алфавиттээн чогаалчылар
- Чогаалчылар
- Тываның культура ажылдакчылары
- Тываның күрүне университединиң доозукчулары
- Тываның күрүне университединиң башкылары
- Россияның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү
- Россияның журналистер эвилелиниң кежигүнү