Күл-Тегин (тажы)
РЭА-ның экспертизазы
РЭА-ның экспертизазы

экспертизазын эрткен
| Күл-Тегин | |
|---|---|
| Күл-Тегинге бурунгу түрк бижик-биле бижээн тураскаал | |
|
| |
|
Ийиги түрк каганаттың тажызы (тегин)
|
|
|
|
|
| Төрүттүнген хүнү | 684 |
| Мөчээн хүнү |
27 февраль 731 |
| Тулчуушкуннары | |
Күл-Тегин (бур. түрк. 𐰚𐰇𐰠𐱅𐰃𐰏𐰤, 闕特勒; 684 (685) — 731 чылдың февральдың 27[lower-alpha 1]) — Ийиги түрк каганаттың политиктиг болгаш шеригжи кижизи, акызы Билге-каган-биле кады күрүне башкарып турган, Илтериш каганның оглу.
Допчу намдары
Илтериш каганның (Кутлугнуң) бичии оглу, Билге каганның (Могилянның дуңмазы). 684 (685) чыл үезинде төрүттүнген.
Ооң акызы Могилянга шад тардуш деп эрге тывыскан турган, ооң соонда ийи акышкыны Капаган-каган барыын чүкче Согдуже чорудупкан. Ол кезек черлерниң эң күштүг эвилели түргештер турган. Олар-биле дорт месилдешпейн, Күл-Тегин биле Могилян чуй аймактарны 701 чылда чылча шапканнар[1].
Тан империязы-биле үш чылдың тайбың керээзи доозулган соонда, токуз-огуз кыдаттарже шилчилге соонда, тажы алышкылар баштай байырку аймактың тура халыышкынын базарынга, а ооң соонда Капаган-каганның Соңгу Кыдатче (706) сураглыг походунга киришкеннер. Аңаа Минша хоорай чоогунуң тулчуушкунунга Тан шериглерин Күл-тегин чылча шапкан[2].
Аймактарның болгаш Тан шериглериниң тура халыышкыннарын кезик-чамдыктап базып шыдапкан-даа болза, чаа күш кирип орар дайзын — енисей кыргыстары артып калган. Капаган-каган Тоньукукка халдавас, а камгалал тудар деп тода дужаал берген-даа болза, чөвүлекчи Могилян болгаш Күл-Тегин-биле кады Саян сыннарын ажып, оларның шериин бүрүнү-биле чылча шаап, кыргыз каганны өлүрүп каан (710)[3].
716 чылда Күл-Тегин каганаттың дайзыннары-биле тулушпушаан, Тамаг дааның чанынга тулчуушкунга карлуктарны, а сөөлзүредир азтарны чылча шаап каан[4]. Капаган-каган боду токуз-огузтарга удур дайылдажып турган, олар каганга чидиг айтырыг бооп артпышаан турган. Ол уеде Күл-Тегин херээженнер болгаш бичии уруглар-биле турлагны кадарып артып калган, Капаган-каганның чорупканын ажыглап, ооң лагеринче халдаан карлуктар халдап келген турган. Камгалалды баштап турган Күл-тегин халдаашкынны болдурбайн барып, ховунуң ат-алдарын база катап чаалап алган[5].
Ол үеде хөлезиленикчи өлүрүкчүнүң холундан Капаган-каган чок болган. Иерархияны хажыдып, эрге-чагырга ооң оглу Күчүкче шилчээн. 716 чылда ээп келген Күл-Тегин каганны-даа, түрк-сирниң ызыгууртаннарының хөй кезиин-даа чок кылып, политиктиг эргилде кылган. Ол бодунуң акызы — Могилянны чаа Билге-каган деп аттыг кылдыр каган кылдыр чарлаан. Баштай Тоньукук бак атка кирген-даа болза, чоорту каганның чанынга катап чөвүлекчилей берген[6].
Күл-Тегин 731 чылдың февраль 27-де чок апарган.
Кошо-Цайдам деп черде Күл-Тегинге тураскаал
Күл-Тегинге болгаш ооң акызы Билге-каганга тураскаадып, Моолда Кошо-Цайдам деп черге улуг орнукшудулга-сактыышкын комплекизи тургустунган. Ооң база бир чугула кезээн өлүрткен дайзыннарының овурлары болур элээн каш балбалдар тургускан.
Күл-Тегинниң чевээн — VIII в. түрк руниктиг бижиктиг тураскаалды — Кокшин-Орхон (Моол) хемниң эриинде Кошо-Цайдам деп черден 1889 чылда Н. М. Ядринцев тыпкан. Бижиктерни 1893 чылда Даниядан эртемден профессор Вильгельм Томсен номчуп ажыткан. Тураскаалда үнелиг төөгү медээлерин киирген болгаш лингвистика талазы-биле байлак материалдарылг болуп турар.
Демдеглелдер
- ↑ Төрүттүнген хүнүн Күл-Тегинниң эпитафиязының аайы-биле түркологтар санап үндүрген, ында согдактарга удур поход үезинде (701) тажы 16 харлыг турган; чок болган хүнүн стелада иероглифтер-биле айыткан. (С.Г. Кляшторный. Төп Азияның төөгүзү болгаш руниктиг бижиктиң тураскаалдары. 64 ар.)
- ↑ Гумилев, 2002, с. 322.
- ↑ Гумилев, 2002, с. 329.
- ↑ Гумилев, 2002, с. 331–332.
- ↑ Гумилев, 2002, с. 347.
- ↑ Гумилев, 2002, с. 348.
- ↑ Гумилев, 2002, с. 349–350.
Литература
- Гумилев Л.Н. Древние тюрки. — СПб: СЗКЭО, 2002. — ISBN 5-9503-0031-9.
- Кляшторный С.Г. Древнетюркские рунические памятники как источник по истории Средней Азии // История Центральной Азии и памятники рунического письма / Яковлев В.В.. — СПб: Филологический факультет СПбГУ, 2003. — ISBN 5-8465-0106-0.
- Мелиоранский П. М. Памятник в честь Кюль Тегина / Кононов А.Н.. — СПб, 1899.
- Малов С. Е. Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования. — Москва; Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1951. — 3000 экз.