Мурнуу Сибирь расазы
Мурнуу Сибирь расазы (туран расазы[1], туранидтер[2]; орус. Южносибирская раса) — антропологияның термини монголоидтер биле европеоидтерниң аразында метисация болганының түңнелинде тургустунган шилчилгелиг расаларның бирээзи. Российжи антропологияда «туран расазы» деп термин «мурнуу сибирь расазынга» бодаарга, эвээш нептерээн[3]. Мурнуу сибирь язы-сөөгүн совет антрополог А. И. Ярхо аңгылаан. Колдуунда Мурнуу Сибирьниң барыын чүгүнде болгаш Ортаакы Азияда нептерээн, ылаңгыя казахтарга болгаш кыргыстарга хамааржыр[3].
Ылгавыр демдектери
Онзагай демдектери: арны бедик, делгем, көзүлдүр-ле калбаксымаар, бажының дүгү дорт азы чалгыглыг, колдуунда кара, карааның холушкак өңнериниң хөй хуузу, достак азы дорт ооргалыг думчуу, колдуунда көскү үнүп турар, эриннери ортумак кылын. Дөмейлешкек урал сөөк-языдан моолоид демдектерниң күштүү-биле ылгалып турар: арынның болгаш баштың хемчээли улуг, эпикантустуң удаа-дараа улуг, караңгы пигментациялыг, ол ышкаш думчуктуң оңгул-чиңгил ооргаларының удаа-дараа эвээжи[3].
Сөөк-язы бөлүктээшкиннеринде байдал
Совет антрополог Н. Н. Чебоксаров Мурнуу Сибирь расазын монголоид расаның иштинде ийиги чергениң расазы деп бөлүктээн[4].
Билдингир совет антрополог В. П. Алексеевтиң классификациязында Мурнуу Сибирьниң локалдыг расазы чөөн Амеро-азия унунуң Азия адырынче кирип дараазында бөлүктерге чарлып турар:
• Алтай-саян бөлүк популяциялары (алтайлар, тывалар болгаш хакастар бөлүктери);
• Казахстанның бөлүк популяциялары (казахтар, каракалпактар);
• Притяньшан бөлүк популяциялар (кыргыстар)[5].
Шак-ла ындыг үлээшкин схемазын М. Г. Абдушелишвили саналдаан.
Тывылган угу
Мурнуу Сибирь расазы холушкак уктуг. Ындыг бодалга бурунгу үелер талазы-биле антропологтуг медээлер четчир. Евразийжи ховуларга европеоидтер биле монголоидтерниң холужуп турарының демдектерлиг баштайгы баш сөөгү бистиң эрага чедир I муң чылдарның ортаа үезинге элээн чиге хамааржыр, ынчалза — даа колдуунда мурнуу сибирь язы-сөөк хевириниң тургустунганы Ортаакы вектер үезинде (бистиң эраның IV—XV чүс чылдары), ол чорук элээн каш чадаларда болуп турган түрк болгаш моол аймактарның Моол девискээринден болгаш сөөлзүредир Казахстанның мурнуу болгаш барыын чүкче калбарганы-биле холбаалыг. Ол үеден эгелээш Мурнуу Сибирьниң сөөк хевириниң амгы бөлүктеринге чедир үзүктел чок салгал шугумун кылып болур[1].
«Туранидтер» болгаш «туран расазы» деп терминнер
Англи психиатр болгаш этнограф Дж. Причард 1843 ч. «Естественная история человека» (Natural History of Man) деп чогаалында чеди кол сөөк аңгылаан, оларның бирээзин ол туранская деп адаан[6].
Улаштыр туран сөөк деп терминни орус-француз эртемден И. Деникер XX вектиң эгезинде ажыглаан[5]. Ол раса ооң классификациязының f деп сөөк бөлүүнче кирип турган, ооң кол демдээ дорт баш дүгү турган.
Немец антрополог Э. фон Эйкштедт (1934) сөөк-языга хамааржыр этниктиг бөлүктүң адындан болгаш «иды» деп төнгенинден тургустунган чаңгыс аай номенклатураны расаларны демдеглээри-биле киирген. Европейжи бөлүк расаларже ооң-биле депигментировкалаан соңгу, мурнуу евразия болгаш төп сөөк-язылар кирип турган. Сөөлгүзүнге ол альпинидтерни, динаридтерни, арменидтерни болгаш туранидтерни хамаарыштырган[7][8].
Фон Эйкштедт туранидтерниң ийи биче хевирлерин аңгылап турган: аралидтер болгаш памиридтер. Экштедтии-биле памиридтер дараазында демдектер-биле тодараттынар:
• брахикефалия,
• чушкуунуң кожаланчак ханалары,
• барык дорт, ортумак элбек сал,
• узун болгаш калбак арын,
• узун болгаш дөстек, бедик дазылдыг думчук,
• бедик орбиталарлыг карак хавы аажок сайзыраңгай карактар[9].
Англи биолог Джон Бейкер Бодунуң «Раса» (Race, 1974) деп номунда туранидтерни европеоид расага хамаарыштырган[10].
Россияның антропологиязында Мурнуу Сибирь расазы деп термин ажыглаттынып турар.
Демдеглелдер
- ↑ 1 2 Хрисанфова Е. Н., Перевозчиков И. В. Антропология (рус.). Москва: Высшая школа (4 марттың 2016). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025. '
- ↑ Расы Европы (рус.). Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
- ↑ 1 2 3 Богатенков Д. В., Дробышевский С. В. Антропология. Хынаан ай-хүнү: 27 октябрьның 2025.
- ↑ Лидия Тегако, Анатолий Зеленков. Современная антропология. — Минск, 2011.
- ↑ 1 2 В. П. Алексеев. География человеческих рас // Избранное в 5 т. Т. 2. Антропогеография. — М.: «Наука», 2007. — ISBN 978-5-02-035544-6.
- ↑ Ешевский С. В. О значении рас в истории // Русская расовая теория до 1917 года. Том первый. — М.: ФЭРИ-В, 2002.
- ↑ Бунак В. В. Род Homo, его возникновение и последующая эволюция. — М.: Наука, 1980.
- ↑ Хрисанфова Е.Н., Перевозчиков Е.В. Антропология. — М.: Изд-во Моск. ун-та: Наука, 2005. — ISBN 5-211-06049-0.
- ↑ C.S. Coon. The Races of Europe. 1939. P. 635—636
- ↑ John R. Baker. Race. — New York and London: Oxford University Press, 1974. — P. 625. (англ.)
Литература
- Южносибирская раса // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
- Южносибирская раса / А. П. Пестряков // Шервуд — Яя. — М. : Большая российская энциклопедия, 2017. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 35). — ISBN 978-5-85270-373-6.
Ссылки
- Расовое многообразие человечества
- Туранская раса
- Богатенков Д. В., Дробышевский С. В. Антропология.