Оваа

Оваа (моол. овоо, хак. обаа орус. «куча, груда, насыпь») — Төп Азияның моол болгаш чамдык түрк чоннарының, бир дугаарында моолдарның, буряттарның, тываларның, хакастарның аразында шажынчы тудуг болгаш ыдыктыг чер. Олар черниң сүлделеринге, өгбелеринге болгаш бойдустуң күштеринге мөгеер черлер болуп турар.

Тайылбыры

Чаңчылчаан хевиринде обо дээрге даштарның дөжээ, чамдыкта будуктар азы ыяш ыяштар немеп каан. Будуктарны азы ыяштарны колдуунда тудугнуң кырынга быжыглаар, аңаа өңнүг ленталар, хадактар ​​болгаш туктарны баглап каар.

Обос янзы-бүрү хемчээлдиг болур, бичии дөжектерден эгелээш, каш метр бедик тудугларга чедир. Бедии болгаш хемчээли чамдыкта ук-ызыгуурлуг бөлүктүң ужур-утказы-биле азы культтуң черин кадагалап турар кежигүннериниң саны-биле холбаалыг.

Ындыг тудуглар бойдустуң ыдыктыг черлеринде турар:

• даглар болгаш даглар бажынга;
• даглыг эриктерде;
• аржаан, хемнер, хөлдер чанынга;
• орук кежилдирлеринде болгаш орук дургаар.

Чаңгыс оваа болгаш бөлүк оваалар тыптып турар.

Культурлуг ужур-утказы

Оваа дээрге девискээрни башкарып турар сүлделерниң — чер ээлериниң — чурттап турар чери деп санаттынып турар. Бо сүлделерни мынчаар хүлээп ап болур:

• өгбелерниң азы чок апарган хамнарның сүнезиннери;
• девискээрниң меценаттары;
• дээрниң бурганнары азы даг сүлделери.

Овааны сүзүктээри бойдусту, дагларны болгаш өгбелерни хүндүлээри-биле холбашкан янзы-бүрү шажынчы болгаш культурлуг деңнелдерни хаара тудар. Этнографтарның бодалы-биле алырга, ооң элементилери эрте-бурунгу көшкүн культураларда тыптып келген, а сөөлүнде барып буддийжи чаңчылдарже чамдыкта каттыштырарының мурнунда хамизм-биле кады чурттап чораан чадавас.

Ёзулалдар

Оваа-биле холбашкан кол ажыл-херектерниң аразында өргүлдер кылыры болгаш ыдыктыг черни долганыры хамааржыр. Ыдыктыг ёзулалдың ниити хевирлери:

• оваа кырынче даш октаары;
• ленталар азы кадактар ​​баглаары;
• өргүлдер (акша, аъш-чем, чигирзиг чем) артырып каары;
• сүт, шай, арага чажар;
• овааны шак аайы-биле долгандыр (колдуунда үш катап).

Ындыг ажыл-херектер чечектелиишкинни, эки агаар-бойдусту, кижилерниң болгаш малдың кадыкшылын, аян-чорукчуларның айыыл чок оруктарын хандырар деп санап турар.

Шажынчы болгаш төөгүлүг талалары

Обо чүдүлгези хам ёзулалдары-биле сырый харылзаалыг. Моолга болгаш Мурнуу Сибирьге буддизмниң нептерээни-биле обога хамаарылгалар өскерилген: чамдык үелерде буддийжи ламалар ындыг тудугларга удурланып турган, ынчалза-даа сөөлүнде барып буддийжи ёзулалдарже дыка хөй ёзулалдарны киирген.

Обос база-ла ук-ызыгуурнуң азы ниитилелдиң девискээриниң демдектери болуп турган болгаш өгбелерниң черлериниң кызыгаарларын азы бойдустуң чугула черлерин демдеглеп болур турган.

Совет үеде шажын ажыл-чорудулгазынга кызыгаарлаашкыннар турган-даа болза, гобо чүдүлгезиниң чаңчылы уламчылап, XX вектиң төнчүзүнден бээр идепкейлиг катап дирлип келген. Сибирьниң болгаш Моолдуң элээн каш регионнарында ниити мөргүлдер болгаш обога чүдүүр ёзулалдар доктаамал болуп, хөй санныг киржикчилерни хаара тудуп турар.

Топонимия

Чанчыл нептереңгей регионнарда, ылаңгыя Моолда болгаш Забайкальеде, обо, обоо азы обон деп сөстер кирген географтыг аттар нептереңгей, ол черлерниң бурунгу культчу ужур-утказын көргүзүп турар.

Галерея

• 

  Моолда оваа

• 

  Барыын Моолда Дүрген-Хөлдүң мурнуу эриинде оваа

• 

  Бурятияның Джидин районунуң Зарубино суурнуң чанында Хараты дагның кырында оваа

Демдеглелдер

Литература

• Герасимова К. М. Культ обо как дополнительный материал для изучения этнических процессов в Бурятии // Этнографический сб. Улан-Удэ, 1969. Вып. 5.
• Манжигеев И. А. Бурятские шаманистические и дошаманистические термины. М., 1978.
• Галданова Г. Р. Доламаистские верования бурят. Новосибирск, 1987.
• Дугаров Д. С. Исторические корни белого шаманства. М., 1991.
• Тумунов Ж. Т. Ага и агинцы. Улан-Удэ, 1993.
• Нацов Г. Д. Материалы по истории и культуре бурят. Улан-Удэ, 1995. Ч. 1.

Шөлүлгелер

• Обряд «Обоо тахилга»  (неопр.).
• Как правильно подготовиться к летним обрядам поклонения духам - хозяевам местности  (неопр.).