П.И. Чайковский аттыг музей-бажың

Рувики деп сайттан
Gerb-icon.png

РФ-тиң культура яамызы

Arrow-Right.png
Gerb-big.png
Россия Федерациязының культура яамызы


Майык:ОнзаСолунЧер П. И. Чайковскийниң музей-бажыңы — Удмурт Республиканың Воткинск хоорайда турар мемориалдыг бажың-музей. 1940 чылда композитор Петр Ильич Чайковский төрүттүнген болгаш чаш чылдарын эрттирген Вотка заводунуң начальнигиниң турлааның шыйыглары-биле тургустунган. Чайковскийлер Воткинскиден чорупканының соонда Дээрги-чаяакчының Кудумчузунда даг начальнигиниң бажыңының доктаамал ээлери үр үеде чок турган 1930 чылдарның төнчүзүнде ол озал-ондактыг байдалга турган. 1940 чылда, реставрация ажылдарын чоруткан соонда, бажыңга мемориалдыг музейни ажыткан. Сөөлзүредир музей комплекизиниң составынче өске-даа тудуглар кирген[1].

Чайковский Воткинскиде

Чайковскийлерниң өг-бүлези. 1848

1837 чылда композиторнуң ачазы — даг инженери Илья Петрович Чайковский — Вятск губерниязының Сарапуль уездизинге турган Камск-Воткинск демир-орук заводунуң начальнигинге томуйлаашкын алгаш кө. Ооң-биле Кады Воткинскиге аныяк өөнүң ишти Александра Чайковская (төрүмелинде Ассиер) база чедип келген[2]. Аныяк өг-бүле баштай инженерлерге болгаш хоорай тургузар бүдүрүлгениң удуртукчуларынга тудуп турган Господская кудумчузунда (амгы Чайковский кудумчузу) бажыңга чурттай берген. Бажың бүрүзү боду подъездилиг болгаш хөлчүк талазынче фасад-биле үнүп турган. Чайковскийлерниң турумчуп алганы 1 дугаар бажың 1806 чылда Каманың заводтарының начальниги Андрей Дерябинге тускай туттунган. Бажың үжен чыл дургузунда көскүзү-биле эргижирээн ынчангаш Илья Петрович дөрт чыл чыгыы ооң чаартылгазын кылып иштики оран-савазын чоорту чаартып келген[3].

Воткинскиге Чайковскийлер он бир чыл чурттааннар; ол үениң дургузунда өг-бүлеге дөрт ажы-төл төрүттүнген. Оон аңгыда Илья Петровичиниң баштайгы кадайындан уруу бажыңынга доктаамал чурттап турган[4]. Петр Ильич 1840 чылда чырык черге төрүттүнген, эге эртемин бажыңга, ажаакчызы Фанни Дюрбах-биле кичээлдеп алган; алды харлыында ол француз болгаш немец дылдарга хостуг чугаалаар аргалыг турган[5]. Сөөлүнде воткинскини сактып ора композитор мынчаар чугаалаан: «Мен бичиимден тура-ла, эң-не эрте-ле, орус улустуң хөгжүмүнүң характеристикалыг шынарларының тайылбырлап четпес чаражы-биле сиңниге берген мен». Фанни Дюрбах он-он чылдар эрткенде, бодунуң биеэги кижизиттирикчизинге мынча деп бижээн: «балкондан бис чымчак болгаш муңгаранчыг ырылар дыңнап турдувус… оларны утпас ужурлуг силер, ынчан силерниң кайыңар-даа удувайн турган. Бир эвес силер ол аялгаларны сактып алган болзуңарза, оларны музыкага салыңар»[6].

Чайковский бирги хөгжүм башкызы кылдыр Мария Марковна Пальчикованы адап турган, ол 1845 чылда Воткинскиге келген. Сөөлзүредир композитор ооң дугайында «аажок, аажок хүлээлгелиг» кижи деп чугаалап турган. Ооң хөгжүм талазы-биле башкызы түреп турарын дыңнааш Петр Ильич аңаа бодунуң акша-хөреңгизи-биле пенсияны онааган[7].

Силерниң, Алапаиханың, Воткинскиниң дугайында бо-ла кежээ сактып кээр мен, ам чок чаптанчыг Надежда Тимофеевна угбайны сактып кээр мен. Ынчалза-даа ам силер ышкаш Петр Чайковскийге ынак ындыг кижилер-биле үе эрттирип тур мен[8].

— П. И. Чайковскийниң ачазынга чагаазындан. Петербург, 1851 чылдың июль 20

Музейниң төөгүзү

1848 чылда Илья Петрович ажылындан халашкаш, өг-бүлези-биле кады Воткинскиден чорупкан. Чайковскийлерниң чорупканының соонда Господская кудумчузунда дугаары 1 оран-саваны чаңгыс эвес удаа эде туткан[3], ынчалза-даа доктаамал ээлери чокта, ооң байдалы доктаамал баксырап турган. 1916 чылга чедир бажыңда завод даргалары квартиралыг турган. Хамааты дайын үезинде ол турлагга ак гвардейжи штаб турган. Ооң соонда эрги бажыңынга ээлчежип ажылдаар механика техникуму чеди чыл школазы металлчылар Бажыңының столоваязы турган[9]. 1939 чылда «Удмуртская правда» солуннуң арыннарынга композиторнуң төрүттүнген бажыңының байдалы озал-ондактыг байдалче чоокшулаан деп медээ көстүп келген: «Чайковскийниң чурттап турган бажыңында каминнери бузундулар кылдыр овааланы берген. Чадалар үрелген, дээвиир баганалары болгаш шалалар үрелген... Овааланы берген тууйбулар болгаш манзалардан доозунзуг болгаш дүдүксүг агаар чыды кээп турар». Ынчан чүгле кодан бажыңын катап тургузарының дугайында эвес, а ооң баазазынга Чайковскийниң чашкы үезиниң музейин ажыдарының дугайында айтырыг база көдүрүлген[10].

Музейниң бирги директору скульптор Михаил Харитонович Тутынин болган, аңаа шупту реставрация ажылдарын дааскан. Музей ажыл-чорудулгазын организастаары-биле П.И. Чайковскийниң Клинскийде бажың-музейинге ажылдап турган эртем ажылдакчызы Николай Константинович Рукавишников Воткинскиге чедип келген. Музейниң ажыдыышкыны 1940 чылдың апрельде, композиторнуң төрүттүнгенинден бээр 100 чыл оюнуң бүдүүзүнде болган. Бир дугаар экспозиция аажок бөдүүн кылдыр кылдынган турган. Воткинскиже Чайковскийниң рояль болгаш столу деп Клинскийден келген турган; оон аңгыда, музейде Петр Ильичиниң чураан элээн каш чуруктары болгаш фоточуруктар бар турган. Санал-оналдар номунда бижиктерни арттырган баштайгы келген кижилер экскурсияны сонуургап көргенин, ынчалза-даа «эргиниң эң-не хөй чүүлдери эргежок чугула» деп саналдаан болган. Jk xылдың күзүнүнде музейниң баазазынга бичии уругларның хөгжүм школазын ажыткан[10].

XXI чүс чылда

Удмуртияның Россияның составынче киргениниң 450 чыл оюнга үндүрген 3 рубль өртектиг чоостуң артыы талазында музей-усадьба

XXI чүс чылда музей-усадьба тускай ансамбль болур, ооң составында чүгле даг начальнигиниң эрги бажыңы («Чайковскийниң чашкы үезиниң делегейи» деп экспозиция) эвес, а өске-даа тудуглар кирип турар. Чижээлээрге, кожазында заводтуң эргелекчизиниң чурттаар кылдыр көрдүнген турган 2 дугаар бажың 1984 чылда база музейге хамааржыр апарган. Дугаары 3 бажың база үр үеде доктаамал ээлери чок туруп келге. «Чайковскийлерниң үезинде» ооң ханаларынга завод музейи болгаш библиотека турган. XIX чүс чылдың ийиги чартыында бажың иштинге тус черниң эмчизи чурттап турган. Ол чоруптарга, хосталы берген оран-саваларны Воткин хөй-ниити хуралы ээлеп турган. Амгы үеде бо тудугда музейге хамааржыр хөгжүм салону бар[9][11].

Ол кудумчуда өске бажыңнарны он-он чылдар дургузунда аңгы-аңгы деңнелдиң завод эргелекчилери казна квартиралары кылдыр ажыглап келген. Бажыңнарның бирээзи, эрги «полицмейстерниӊ бажыңында», «Чайковский-композитор» болгаш «Чайковский болгаш амгы үениң хөгжүм театры» деп доктаамал ажылдап турар экспозицияларлыг делгелге залы кылдыр эде тургустунган, а «кижилер бажыңында» деп адаар чадырда «XIX Воткинск заводунуӊ даг заводунуӊ чурттакчы чонунуң амыдырал-чуртталгазы болгаш культуразы» деп экспозицияны ажыткан. Барык шупту оран-саваларда 1840 чылдарның антуражын катап тургускан[11].

Галерея

  • Усадьбаның бажыңнары
  • Кареталыг сарай

    Кареталыг сарай

  • Хөгжүм салону

    Хөгжүм салону

  • Делгелге залы

    Делгелге залы

  • Кол бажың (херим иштинден)

    Кол бажың (херим иштинден)

  • Кол бажың (кудумчудан тырттырган)

    Кол бажың (кудумчудан тырттырган)

  • Кол бажыңның ишти
  • Кирер чер

    Кирер чер

  • Вестибюль

    Вестибюль

  • Киирилде зал

    Киирилде зал

  • Хүлээр өрээл

    Хүлээр өрээл

  • Зал

    Зал

  • Ачазының өрээли

    Ачазының өрээли

  • Чемненир чер

    Чемненир чер

  • Ак-көк аалчылар өрээли

    Ак-көк аалчылар өрээли

  • Бичии уруглар өрээли

    Бичии уруглар өрээли

  • Өөренирөрээл

    Өөренирөрээл

  • Ада-иезиниң удуур өрээли

    Ада-иезиниң удуур өрээли

  • Чөргектээр өрээл

    Чөргектээр өрээл

  • Бичии уруглар өрээли

    Бичии уруглар өрээли

  • Уруглар өрээли

    Уруглар өрээли

Демдеглелдер

  1. ↑ Бюджетное учреждение культуры Удмуртской Республики "Государственный мемориально-архитектурный комплекс "Музей-усадьба П.И. Чайковского". Госкаталог. Хынаан ай-хүнү: 4 марттың 2025.
  2. ↑ Альшванг, 1970, с. 8—12.
  3. ↑ 1 2 Стояк, 2013, с. 43.
  4. ↑ Альшванг, 1970, с. 12.
  5. ↑ Альшванг, 1970, с. 13.
  6. ↑ Альшванг, 1970, с. 15.
  7. ↑ Альшванг, 1970, с. 19.
  8. ↑ Чайковский, 1940, с. 33.
  9. ↑ 1 2 Овчинникова, 2016, с. 128.
  10. ↑ 1 2 Овчинникова, 2016, с. 129.
  11. ↑ 1 2 Янин, 2001, с. 319.

Литература

  • Альшванг А. А. П. И. Чайковский. — М.: Музыка, 1970.
  • Овчинникова Т. И., Саранча М. А. Из истории становления музея-усадьбы П. И. Чайковского // Современные проблемы сервиса и туризма. — 2016. — Т. 10, № 2. — С. 126—131.
  • Российская музейная энциклопедия. В двух томах / В. Л. Янин. — М.: «Прогресс», «Рипол Классик», 2001. — Т. 2.
  • Стояк Ю. А. Архитектура города-завода Воткинска второй половины XIX — начала XX в. // Вестник Томского государственного архитектурно-строительного университета. — Томск, 2013. — № 3. — С. 29—46.
  • Чайковский П. И. Письма к родным. — М.: Государственное музыкальное издательство, 1940. — Т. 1.
Дөзү – «https://tyv.ruwiki.ru/w/index.php?title=П.И._Чайковский_аттыг_музей-бажың&oldid=340417»