Тыва үжүк-бижиктиң хүнү
| Тыва үжүк-бижиктиң хүнү | |
|---|---|
 | |
| Албан ёзузу-биле ады | орус. День тувинской письменности тыв. Тыва үжүк-бижиктиң хүнү |
| Байырлап турар чери |
Тыва Республика  |
| Ай-хүнү | июньнуң 28 |
Тыва үжүк-бижиктиң хүнү (орус. День тувинской письменности) — Тыва Арат Республиканың чазааның 1930 чылдың июнь 28-те үндүрген «Тывага национал бижикти киирериниң дугайында» деп чарлыы-биле бадылаан национал тыва бижикти тургусканынга тураскааткан байырлал[1]. Чылдың-на июнь 28-те демдеглеп турар.
Төөгүзү
Амгы Тываның девискээринге чурттап чораан чоннарның үжүк-бижии турган дээрзин IX—XII чүс чылдарда Улуг-Хем кыргызтарының арттырып кааны эрте-бурунгу түрк бижиктиг 100 ажыг тывылган тураскаалдары херечилеп турар[2]. Тулчуушкунга хөй санныг тиилелгелери-биле алдаржаан эң-не шылгараңгай шериг баштыңчыларынга алдар кылдыр бижиктиг тураскаалдарны салган даштарда оларның шериг болгаш күрүне ачы-хавыяаларының дугайында, амыдыралдың дүрген эрткениниң, чоок кижилеринден чарылганынга качыгдалдың болгаш өске-даа чүүлдерниң дугайында бижээн[3].
1921 чылда Таңды-Тыва Арат Республика тургустунган соонда, бодунуң национал бижиин тургузары эргежок чугула апарган. Баштайгы үеде албан ёзузу-биле ажыл-херек кылырынга, парлалгага моол дылды болгаш эрги моол бижикти ажыглаарын уламчылаан.
1925 чылдың октябрьда Тыва араттың революстуг намының IV съездизинге национал тыва бижикти тургузарының дугайында шиитпир хүлээп алдынган. Сайгарылга болгаш маргыштыг чугаа соонда ССРЭ-ниң эртемнер академиязынче кириллица-биле алфавитти ажылдап кылыр дугайында чагыг киирген кыйгырыгны белеткээн. Ол аразында 1920 чылдарында бүгү ССРЭ-ге өске республикаларның бижиктерин латинчидер ажыл чоруп турган. Ол курстуң салдары-биле латин графиктиг үндезинге база Тывага национал бижикти тургузарын шиитпирлээн. Алфавитти ажылдап кылыр ажылды ТАР-га-даа ССРЭ-ге-даа чоруткан. Тываның бодунга бижикти ажылдап кылыр сорулганы Лама Севен биле Лопсан-Чимитке дааскан 1928 чылда олар бижиктиң төлевилелин тургузуп алганнар, ооң үндезининге немец алфавитти алган.
1930 чылдың эгезинде тыва алфавитти төндүр ажылдап кылгаш, 1930 чылдың июнь 28-те ТАР-ның Чазааның декреди-биле албан ёзузу-биле киирген[1]. Ол хүн тыва бижикти албан-ёзузу-биле хүлээп алган хүн болган.
1930 чылда бир дугаар 9200 экземплярлыг 3 номнар, 1944 чылда 100 муң ажыг тиражтыг 51 номнар парлаттынган. Ол бижик он ажыг чыл туруп келген. Тыва бижиктиң 10 чыл оюнга уткуштур, тываларның 85 хуузу бижик-билиглиг апарган, тыва школаларның саны 10 катап көвүдээн[4].
1930 чылдарның төнчүзүнде ССРЭ-ге чурттуң үндезин чоннарының бижиктерин кириллица үндезининче шилчидер ажыл чоруп турган. Ол ажылдың бир түңнели ТАРН-ның XII съездизиниң (1941 чылдың апрель) тыва бижикти кириллицаже шилчидериниң дугайында шиитпири болган. Чаа бижикти ажылдап кылырын тыва бижикти тургузарынга чугула рольду ойнаан А. Пальмбахтың эртем удуртулгазы-биле Тывага тускай тургустунган комиссия чоруткан. Ынчалза-даа чаа алфавитти чүгле 1943 чылдың октябрьда дыл болгаш бижик комиссиязы долу бадылаан.
1943 чылдың сентябрь 8-те ТАРН ТК болгаш ТАР-ның министрлер Чөвүлели 1944 чылдың май 1-ге чедир чаа бижикче шилчиирин доктааткан. Ооң-биле чергелештир кириллица чогаалының үндүрүлгези эгелээн Латин үжүктү кириллица-биле чергелештир парлалгага ажыглап турган. Кажан тыва Арат Республика ССРЭ-ниң составынче кирип турда-ла, кириллицаже төнчү шилчилге 1945 чылда доозулган.
Амгы үеде кириллицага үндезилээн тыва бижик ажыглалда чоруп турар. Национал бижикти тургусканы өөредилге адырын калбаа-биле хөгжүдүп, үжүк-бижик билбес чорукту узуткап, номнарны солун-сеткүүлдерни тыва дылга парлап эгелээр арганы берген.
Демдеглелдер
- ↑ 1 2 История Тувы / С. К. Тока. — М.: Наука, 1964. — Т. II. — 8000 экз.
- ↑ Ондар Ч.Г. Перечень памятников древнетюркской письменности, найденных на территории Тувы (орус) // Ермолаевские чтения-2020 : Сборник материалов конференции. — Кызыл: Национальная библиотека им. А.С. пушкина Республики Тыва, 2020. — С. 95—101. — doi:10.24412/2686-9624-2020-95-101.
- ↑ Об истории письменности на территории Тувы. музейтыва.рф (28 октябрьның 2019). Хынаан ай-хүнү: 4 сентябрьның 2025.
- ↑ Монгуш Д. А. Тувинский язык и письменность. Избранные труды. — Кызыл: Тываполиграф, 2009.
Литература
- Сат Ш. Ч. Формирование и развитие тувинского национального литературного языка. — Rspsk: Тувинское книжное издательство, 1973.
- История Тувы: В 3 т. / В.А. Ламин. — Новосибирск: Наука, 2007. — Т. II. — ISBN 5-02-029829-8.
- Монгуш Д. А. Тувинский язык и письменность. Избранные труды / К.А. Бичелдей. — Кызыл: Тываполиграф, 2009.
Шөлүлгелер
- О создании тувинской письменности (рус.). kntuva.ru.
- Об истории письменности на территории Тувы (рус.). музейтыва.рф.
- Июнь 28 — Тыва бижиктиң хүнү (рус.). tigpi.ru.