Түлүш Нурсат Самбуу оглу

Рувики деп сайттан
Түлүш Нурсат Самбуу оглу
тыв. Түлүш Нурсат Самбуу оглу
Төрүттүнгенде ады Чымба Самбуу оглу Нурсат
Төрүттүнген ай-хүнү 1917(1917)
Төрүттүнген чери Дус-Даг, Өвүр, Урянхай край
Мөчээн ай-хүнү 1986(1986)
Хамаатылалы Тыва Арат Республика
Тыва Автономнуг Совет Социалистиг Республика

Түлүш Нурсат Самбуу оглу (төрүттүнгенде ады — Чымба Самбуу оглу Нурзат, орус. Нурсат Тонгак Самбуевич, 1917 чыл — 1986 чыл) — Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, тыва эки турачы танкистерниң отрядының командылакчызы, танкының механик-чолаачызы, биче лейтенант[1].

Допчу намдары

Нурсат Самбууевич 1917 чылда Өвүрнүң Дус-Дагга төрүттүнген.

Адазы Чымба Самбуу аңчы, кадарчы кижи чораан. Чаш тургаш авазын чидирген.

16 харлыында ачазы ону Арыг-Үзүүнде төрелдеринче чоргузупкан, ынчалза-даа орук ара Шагаан-Арыгга «Элегес» совхозка ажылдаар күзелдиг аныяктар херек деп медээ дыңнааш, ынаар ажылдап чорупкан. Анаа ажылчын кылдыр эгелээш, тракторист кылдыр өөренип алган. Ынчалдыр аңаа 5 чыл хире ажылдаан.

1938 чылда Тыва Араттың Революстуг Шериинге шериг албанын эрттирип кирген.

1943 чылга чедир Түлүш Нурсат биче лейтенант эргелиг апарган[2].

Ада-чурттуң Улуг дайынынга киржилгези

Түлүш Нурсат 26 харлыында биче лейтенант эргелиг Тыва Арат Республиканың дайын шөлүнче чоргузар кылдыр шилээн 11 танкычы эки турачыларының взводунуң командылакчызы апарган. 1943 чылдың майның 20-де тыва эки турачы танкычы отрядты ТАР-ның арат-чону фронтуже И. В. Сталин аттыг Культура одаандан (амгы Тываның күрүне филармониязының бажыңы) үдээн[3].

Тыва эки турачы танкистер Горький хоорайга 4 ай иштинде танкы курстарын чедиишкинниг дооскаш, ында-ла Красное Сормоводан танк заводундан чаа Т-34 танкыларны хүлээп алганнар.

Ол танкыларга 11 тыва эки турачы танкистер 2-ги Украин фронтунуң 25-ки тускай танк полугунга кирип алганнар. Дайзынны Харьков хоорайның девискээринден үндүр сывыргаш, Украинаның соңгу кезектерин хостааш, Молдова АССР-ни долузу-биле хостааш, дайзынны Мурнуу Буг, Днестр, Прут хемнерни кежир сүргеш, Ясса-Кишнёв операциязынга 20 ажыг немец-румын дивизияларны бүзээлээш узуткаарынга киришкеннер.

1944 чылдың августуң 20-де Румынияның Ясса хоорайы дээш тулчуушкунга аар балгыланган. Шериг эмнелгелеринге эмненген соонда ону чандырыпкан.

Ооң танкист эштери улаштыр Румыния, Болгария, Венгрия, Чехословакияны хостааш, дайын соонда чанып келгеннер.

Дайын соонда

Түлүш Самбуевич 1945—1946 чылдарда В. И. Ленин аттыг Кызылдың № 2 школазынга шериг эртемнериниң башкызы кылдыр ажылдаан.

1946—1948 чылдарда Кызылга совет партия школазын дооскаш, 1948—1953 чылдарда Тере-Хөл кожууннуң райкүүскомунуң даргазының оралакчызы кылдыр ажылдап чораан.

1953—1955 чылдарда Кызылда Тыва автономнуг областьтың партия школазын дооскаш, 1955—1960 чылдарда Таңды кожууннуң райкүүскомунуң даргазының даргазының оралакчызы кылдыр ажылдаан.

1960—1965 чылдарда өг-бүңе байдалының аайы-биле Барыын-Хемчик кожуунга партияның райкомунуң агитация салбырынга пропагандист болуп ажылдап турган. Кадайының кадыы дораан баксырап эгелээрге, ооң төрээн чуртунче, Улуг-Хем кожуунче көжүп келгеннер. СЭКП-тиң Улуг-Хем райкомунуң даалгазы-биле Нурсат Т. С. 10 дугаар Улуг Хурал колхозтуң партком секретарынга 1960—1970 чылдарда ажылдап чораан.

1970—1975 чылдарда «Чодураа» колхозтуң «Ийи-Тал» салбырының эргелекчизи турган.

1975-81 чылдарда Ол «Улуг-Хая» совхозтуң Хайыракан салбырын удуртуп турган. Кадарчыларның бригадиринге ажылдап тургаш, дыштанылгаже үнген.

Нурзат Т. С. Ол кажан-даа бажыңынга олурбас улустуң бирээзи, хүн үнмээнде туруп келгеш, дүнеки дээрде сылдыстар шагда-ла чырып турда чанар турган.

1981—1984 чылдарда Нурзат Т. С. Бай-Хаакка райкүүском даргазының оралакчызы болуп, Барыын-Хемчик партия райкомунга пропагандист болуп, Баян-Колда «Х Улуг Хурал» совхозка парторганизаторлап ажылдаан. Назы-хар аарып турар. Фронтудан келген оюлганнар ооң кадыын улам-на баксырадып, мага-бодун үреп турган. Арыг агаарның чаңгыс үнер чери Енисейниң эрии турган. Ол 72 харлыында паромчу мергежилди чедип алган. Баян-Кол суурнуң Кыргыс Сенчен-оол кудумчузунга чурттап чораан. Ол кижилерни болгаш чүъктүг машиналарны эриктен эрикче паром-биле сөөртүп турган. Ынчангаш танкист паромчу апарган[4]. \

Сактыышкын

Чогаалчы, чаңгыс чер-чурттуу Степан Сарыг-оол бодунуң «Танкистке айтыышкын» база «Кызыл шеригжи Нурсат» деп шүлүктерин Нурсатка тураскааткан. Оюн Довуу биле Куулар Черлик-оолдуң сөзүглелдиг композитор Сергей Бадыраның «Даңгырак» деп Нурастка тураскааткан ырызы бар.

Литература


• В. Пивоваров Добровольцы. Кызыл, 1990. ISBN5-7655-0096-X
• Мы будем жить в коротком слове — Память. Сборник документов о Великой Отечественной войне 1941—1945 гг. Новосибирск, 2010 ISBN 978-5-904795-07-8
• Книга памяти. Республика Тыва. Кызыл, 1995. ISBN 5-7655-0384-5
• Назидание потомкам 1945—2010. Кызыл, 2010.
• Ты врага переспорил в бою… Сборник документов, статей изи газет к 70-летию отправки на фронт тувинцев добровольцев. Кызыл, 2013.
• В. Кара-оол Төөгүге арткан силер. Кызыл, 2011. ISBN 978-5-7655-0692-9

Демдеглелдер

Шөлүлгелер


Постановление Правительства Республики Тыва О списках участников Великой Отечественной войны 1941—1945 годов, призванных из Тувинской Народной Республики
Командир тувинских танкистов-добровольцев Тулуш Нурсат
Герой нашего времени — Нурсат Тюлюш Самбуевич
«Тывадан фронтуже чорупканывыс дугайында допчу сактыышкын» — танкист Түлүш Нурсаттың хууда дептеринден.