Тогул Моңгуш Маңнай-оол оглу
| Тогул Моңгуш Маңнай-оол оглу | |
|---|---|
| тыв. Төгүл Моңгуш Маңнай-оол оглу | |
 | |
| Төрүттүнгенде ады | Моңгуш Маңнай-оол оглу Төгүл |
| Төрүттүнген ай-хүнү | 30 декабрь 1905 |
| Төрүттүнген чери | Кара-Шанчыг, Барыын-Хемчик, Таңды-Урянхай, Цин империязы |
| Мөчээн ай-хүнү | 12 январь 1992 (86 хар) |
| Мөчээн чери | Ак-Довурак, Барыын-Хемчик, Тыва Республика |
Төгүл Моңгуш Маңнай-оол оглу (төрүттүнгенде ады — Моңгуш Маңнай-оол оглу Төгүл, орус. , 1905 чылдың декабрьның 30 — 1992 чылдың январьның 12[1]) — Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, тыва эки турачы эскадроннуң 5-ки взводунуң гвардейжи анаа дайынчызы, ССРЭ-ниң I-ги (1944) база II-ги (1985) чадаларының Ада-чурт ордениниң, ТАР-ның «Дайынчы шылгарал дээш» деп медалының (1944) эдилекчизи[2].
Допчу намдары
Тогул Моңгуш Маңнай-оол оглу 1905 чылдың декабрьның 30-де Таңды Тываның Хемчик кожуунунуң Кара-Шанчыг деп черге төрүттүнген.
1930 чылда Хорум-Даг суурга араттар аразынга үжүк-бижик билбес чорукту узуткаар ажылды чорудуп турган.
1930–1931 чылдарда Тываның Революстуг Аныяктар Эвилелиниң үүрүнге секретарьлап, 1932–1936 чылдарла Тыва Арат Революстуг Партияның нам үүрүнге секретарьлап, МЧАЭ даргалап чораан.
1936 чылдан Тыва Революстуг Шеригге шериг албанын эрттирип турган. 1940 чылдан аъттыг шериг полугунуң штабының секретары.
1941–1943 чылдарда ТАР-ның шериг яамызының секретары. Биче командылакчылар школазын дооскан.
Ада-чурттуң Улуг дайынынга киржилгези
Тыва Арат Революстуг Намның Төп комитединиң секретариадының 1943 чылдың август 25-тен шиитпири-биле 2-ги тыва эки турачы отрядтың 5-ки взводунуң анаа дайынчызы кылдыр томуйлаткан.
Тыва Арат Республикадан тыва эки турачылар отряды Барыын фронтунуң 6-гы аъттыг корпузунуң Морозов аттыг 8-ки гвардейжи аъттыг Ровно дивизиязының 31-ги гвардейжи аъттыг полкунуң составынче 4-кү эскадрон кылдыр кирген. Ооң составында 1000 километр орук чок черге 45 хонук дургузунда агаар-бойдус талазы-биле кончуг берге байдалдарда чоруп келген. Марш үезинде тывалар кижи-даа, аът-даа талазы-биле чидириг чок турган. Тыва чылгычылар походка шыдамык чоруун көргүскеннер.
1944 чылдың январьның 29-та 4-кү эскадроннуң тыва аъттыг шериглери Украин ССР-ниң Ровно облазының Деражно суур дээш тулчуушкуннарга баштай киришкен болгаш халдаашкынга төлептиг үлегер-чижекти көргүскен[3].
Украин ССР-ниң Ровно хоорайын хостаар тулчуушкунга эрес-дидимин көргүскен. Балыгланган-даа болза, дайын шөлүн кагбаан. Өске-даа украин чурттакчылыг черлерин хостаарынга киришкен.
Дайын соонда
Дайын соонда 1945–1950 чылдарда Сүт-Хөл кожууннуң райкүүскомунуң секретары кылдыр, 1951 чылдан «Дөң-Терезин» болгаш «Шекпээр» совхозтарның тудугжулар бригадын удуртуп турган.
1961–1976 чылдарда Ак-Довурак хоорайны база ында В.И. Ленин аттыг даг-болбаазырадылга комбинадының тудуунга киришкеш, оон соонда аңаа улаштыр ажылдап чораан.
1992 чылдың январьның 12-де Ак-Довурак хоорайга чок болган.
Шаңнал-макталдары
• ССРЭ-ниң I-ги Ада-чурт дайынының ордени (1944),
• ССРЭ-ниң II-ги чаданың Ада-чурт дайынының ордени (1985)[4],
• ТАР-ның «Дайынчы шылгарал дээш» деп медалы (1944).
Литература
• Сундуй М. Б. Эки турачы аъттыг эскадрон. Кызыл: Тываның ном үндүрер чери, 1989.
• ТОГУЛ Монгуш Маннай-оол оглу/ Урянхайско-тувинская энциклопедия. II том (Л-Я). Под общей ред. Шойгу С.К., отв. ред. Бичелдей К.А. Кызыл: "Мир тувинцев", 2021. С. 402.
Демдеглелдер
Шөлүлгелер
• Постановление Правительства Республики Тыва О списках участников Великой Отечественной войны 1941—1945 годов, призванных из Тувинской Народной Республики
• Сундуй М. Б. Добровольный кавалерийский эскадрон