Чаа-Суур
Чаа-Суур — Тыва Республиканың Өвүр кожуунунда суму.
Географтыг туружу
Тываның мурнуу чүгүнде Моол чурту-биле кызыгаарлашкан Өвүр кожууннуң чөөн талазында Сарыг-Хөл болгаш Дус-Даг сумуларының ортузунда чыдар. Айлыгбай — Буга-Шазы — Арыг-Бажының Артыы-Хову Калбак-Кежиг — Дус-Даг ынчаар 110—111 метр кызыгаар аразында — Моол Арат Республиканың чөөн чүкче углуг кызыгаар шугуму 126—127 хире черде кызыгаар демдээниң аразындан Сарыг-Хөл сумузу-биле кожалашкан. Амгы Ак-Чыраа ажыл-агыйының сиген белеткээр Сарыг-Хөл бригадазын таварааш, Ирбитей хемден Хачы-Оруу деп черни таварып, Дытчыкты кырладыр Өвүр кожуннуң девискээри Кара-Хемге четкен. Чаа-Суурдан Хандагайтыга чедир 100 км, а Кызылга чедир 365 км.
Төөгүзү
Чаа-Суур сумузу 1974 чылда катап тургустунган. 1937 чылда Чаа-Суурнуң девискээринге суурну тудуп болур-дур дээш, тукту Улуг-Хемден Сүрүн-оол деп кижи кадаан. 1939 чылда баштайгы бажыңнарны тудуп эгелээн. Мезил-оол Түлүш, Севең-оол Түлүш, Магажык Шарап оглу Түлүш, Кызыл-оол Сендижик оглу Түлүш, Арагачы Дозунчук оглу Кыргыс, Бичежик Түлүш оглу Бичежик, Кечил-оол Түлүш оглу Кечил-оол, Сундуй Дорбуй оглу Түлүш деп тудугжу араттар баштайгы бажыңнарны суурга тудуп кылганнар. Оларның даргазы Доңгак Хорагай турган.
Сумуга 1949 чылда «Совет Тываның 5 чыл ою» колхоз тургустунган. Ол сумунуң бирги колхозу болган. Ооң баштайгы даргазы Степан Шогжал оглу Кончук (чамдык документилерде Степан Бады-Төмүр оглу Кончук) турган. 1967 чылда «Совет Тываның 5 чыл ою» аттыг колхоз «Торгалыг» колхоз-биле каттышкан, Чаа-Суур суур салбыр апарган. Даргазынга Чөөн-Хемчик чурттуг Дүдераа Лопсан оглу Ондар соңгуткан. Ол үеде Чадаанадан тудугжулар чаа кудумчуну немей туткан, амгы Ленин кудумчузу ол.
1972—1974 чылдарда суур чоогунга ховуга аэропорт турган.
1990 чылдың апрельде «Эртинелиг» совхоз тургустунган. Баштайгы директору Далай-оол Кыргыс оглу Арагачы турган. Эде тургустунганының соонда, «Эртинелиг» совхоз 1995 чылдың июнь 30-де ажылын соксаткан. 1995 чылдың июль 1-ден эгелеп, 6 кооператив тургустунган: Чайлаг-Хем, Кадый-Бажы, Эзирлиг, Дөргүн, Ирбитей-1, Салгал.
1941 чылда 4 чылдыг эге чада школазы Дус-Даг сумузунга ажыттынган. Ооң баштайгы директору, билдингир тыва чогаалчы Бегзи Одай-Сүрүң оглу Донгак турган. 1973—1974 чылдарда эрги школаны улгаттырары-биле немелде тудугну база спортзалды кылган.
1974 чылда Чаа-Суур сумузу катап тургустунган. Чаа сумунуң бирги даргазы Дамбажык Доспан оглу Тумат, секретарынга Сенгиижал (Сеңгии) Севек оглу Серембиль ажылдап чораан.
Чоннуң деткимчези-биле 2008 чылда ол үеде суму чагырыкчызы Василий Авыт-оол оглу Түлүш субурганны кылдырган.
Сумунуң амыдыралы
Чурттакчы чонунуң саны — 700 ажыг кижи.
Сумунуң кол угланыышкыны — мал ажыл-агыйы. Хуу кижилер шээр, бода база чылгы малды азырап өстүрүп ап, амыдырап турар.
Суурда албан черлери: ортумак школа, уруглар сады, көдээ Культура төвү, эмнелге, көдээ библиотека, хуу садыглар, «Чаңгыс суур — чаңгс бүдүрүлге» губрнатор төлевилелиниң ыяштан кылыглар бүдүрүлгези ажылдап турар. 2002 чылда Тыва Республиканың Чазак Даргазының удуртулгазы-биле Ажи Архимед аттыг стадионну чоннуң күжү-биле ажыткан.
Дөзү
- Солун «Шын»: 2014 ч. август 12, № 99 (18526); рубрика «Төрээн чуртуң төөгүп берем»: «Ырда кирген Чаа-Суурум», авт.: Людмила Тюлюш, ар. 6.