Чиңгис-хаан
РЭА-ның экспертизазы
РЭА-ның экспертизазы

экспертизазын эрткен
Б.Н. Ельцин аттыг бибилиотеканың материалдары

Б.Н. Ельцин аттыг бибилиотеканың материалдары

| Чингис-Хаан | |
|---|---|
| моол. Чингис хаан | |
| Юань династиязының 14 вектиң катап кылган портреди. Портреттиң эге хевири ак-кара өңнүг турган, ону Хубилай хаанның дужааган болгаш 1278 чылда моол чурукчу Хо-ли-хосун чураан. | |
|
| |
|
Моол империяның күчүлүг хааны
|
|
| Ооң мурнунда | Күрүне тургузукчузу |
| Ооң соонда |
Толуй (регент) Угэдэй |
|
|
|
| Төрүттүнген хүнү |
около 1162 майның 31 |
| Мөчээн хүнү |
1227 августуң 18[1] (65 лет) или 1227 августуң 25[2] (65 лет) |
| Орнукшуттунган чери | Их хориг, Бурхан-Халдун дааның чаны, Моол (чадапчок) |
| Аймаа | Борджигин |
| Төрүттүнгенде ады | Тэмуджин (Темучжин, Темучин) |
| Адазы | Есугей |
| Авазы | Оэлун |
| Кады чурттаан эжи |
Бортэ Хулан Есугэн Есуй |
| Ажы-төлү |
оолдары: Джучи Чагатай Угэдэй Толуй Кюльхан Харачар Чахур Хархад кыстары: Ходжин-бэги Чечейген Алагай Тэмулэн Алталун Ал-Алтун |
| Шажынга хамаарылгазы | тенгрианство |
| Автограф |
|
| Шериг кезээ | Моол империяның шерии[d] |
| Тулчуушкуннары |
Моолду эвилештиргени:
Моол-цзинь дайын:
Хорезмни моолдарның эжелеп алганы:
|
Чингис-Хаан (монг. Чингис хаан, орус. Чингисхан, бодунуң ады — Тэмуджин, Темучин, Темучжин; около 1162 майның 31, Делюн-Болдок[d], Бүгү Моол күрүне[d] — 1227 августуң 18[1] или 1227 августуң 25[2], Иньчуань[d], Си Ся[d])[3] — Моол күрүнениң үндезилекчизи болгаш бирги чагырыкчызы, Улуг ховуда моол болгаш түрк аймактарны каттыштырган. Ол Чөөн Кыдатка, Төп Азияга болгаш Чоокку Чөөн чүкке (колдуунда амгы Иранның девискээринге) эжелекчилер кампанияларын удуртуп турган, а ооң командирлери Кавказче, Мурнуу Европаже болгаш Волга Болгарияже үне берген.[4].
Чиңгис-Хаанның дайынчы чедиишкиннери ону бүгү үениң эң-не алдарлыг шериг баштыңчызы кылып каан. Ооң чагыргазының дугайында аңгы-аңгы үнелелдер турза-даа, ЮНЕСКО ону «Муң чылдың кижизи» деп адаан[5].
Допчу намдары
Чаш болгаш элээди назыны
Келир үениң хааны Онон хемниң эриинде Делуң-Болдок деп черге төрүттүнген[6]. Ооң төрүттүнген хүнү билдинмес, ынчалза-даа эртемденнер хөй кезиинде 1155 чылды айыткан. Чингис-Хаанның ачазы Есугей Баатур, моолдарның алдарлыг Боржигин аймаандан. Ооң авазы, Хоэлун, Олхонут аймактан, Меркиттерге удур дайын үезинде Есугейниң оорлап алганы. Тоолчургу чугаалар-биле алырга, чаш төл төрүттүнгенде, холунда хан төгүүшкүннүг, алдарлыг келир үениң демдээ болур[3].
Ооң төрүттүнген хүнү тода билдинмес, ынчалза-даа эртемденнер хөй кезиинде 1155 чылды айыткан. Чингис-Хаанның ачазы Есугей Баатур, моолдарның алдарлыг Боржигин аймаандан. Ооң авазы, Jэлун, Олхонут аймактан, Меркиттерге удур дайын үезинде Есугейниң оорлап алганы. Тоолчургу чугаалар-биле алырга, чаш төл төрүттүнгенде, холунда хан дуглап каан, ол дээрге алдарлыг келир үениң демдээ-дир[7]. Тос харлыында Темучин келин тып алыр деп шиитпирлээн. Аян-чорук кылып чорааш, Есүгей эжи Дэй-Сечен-биле ужуражып, он харлыг Борте деп уруун келин кылдыр бараалгаткан[8]. Ол уруг дыка эки салдарны чедирген болгаш кудалашкан. Темучин Дэй-Сечен-биле күдээзи кылдыр чурттаар дээш артып калган, а Есүгей көшкүн турлагларынче чанып келген[9].
Орук ара Есугей-баатур татарлар чанынга доктаай берген, аңаа хораннанган[8]. Ачазының өлүмүнүң соонда Темучин авазынче чанып кээр ужурга таварышкан. Ооң төрелдери моолдарның эң-не чугула чаңчылын: чок болган кижиниң өг-бүлезин камнаарын үрээн. Дулгуяк кадайларын, ажы-төлүн каапкаш, кожууннар шупту дизе-ле мал-маганын ап алгаш, көжүп чорупкан. Оолдар дириг артар дээш, бичии аң-меңни болгаш балыктарны аңнаар ужурлуг турган, а херээжен улус чыглып турган[10].
Өг-бүле аштап-суксап чурттап чораан. Эжишкилер аъш-чем дээш үргүлчү маргыжып турганнар. Темучин бодунуң улуг акызы Бектерге ынак эвес турган, чүге дизе ол бодунуң күжүн өскелерден чем оорлаарынга ажыглап турган. Ынчангаш Темучин акызын өлүрген деп санап турар[11].
Хан-төрелин өлүрүп кааны аар кем-херек үүлгедиишкини болур. Ол чүүл кажан-бир шагда Есугейге хамааржыр турган черлерни эжелеп алган чаа баштыңчы Таргутай-Кирилтүкке хоойлу езугаар салгакчыны истеп сүрер арганы берген. Темучинни тудуп алгаш, боолап каан. Ынчалза-даа оол кулун Сорган-Шарның дузазы-биле дезип шыдаан. Темучин удаваанда өг-бүлезин тып алган, олар өске черже көжүп чорупканнар[12].
Ол улгадып келгеш, ол уруг дээш чанып келген. Борте ооң баштайгы кадайы апарган. Дээрги кылдыр Дей-Сечен келир үеде хаанның салым-чолунга шиитпирлиг рольду ойнаан каас-коя киш кежи тонну берген[13].
Куда соонда Темучин эң күштүг хову чагырыкчызы Кереит Тоорил хаанга аян-чорук кылган. Дүктүг шубаны белек кылдыр сунгаш, Темучин чагырыкчыга ооң ачазы-биле үр үе дургузунда найыралын сагындырган. Есугей Баатур биле Тоорил Хаан даңгырак берген акылар турган. Хаан азырап алган акызының оглунга дузалажыр ужурлуг деп чаңчыл езугаар айыткан. Тоорил хаанның деткимчези-биле Темучинге бодунуң шериинче баштайгы дайынчыларны хаара тударынга дузалаан[7].
Ховуга эрге-чагырга дээш демисел
Темучинниң баштайгы шыңгыы удурланыкчылары ооң ачазының дайзыннары меркиттер турган. Олар лагерьже халдап келгеш, Бортени оорлап алганнар. Тоорил хаан биле ооң эжи Джамуханың дузазы-биле Темучин баштайгы тулчуушкунунда оларны тиилеп шыдаан[14].
Тиилелге соонда, Джамуха биле Темучин акы-дуңмалышкы апарганнар, элээн үе дургузунда чаңгыс шериг кылдыр аян-чорук кылганнар, ынчалза-даа удаваанда оларның оруктары аңгыланып калган. Чамдык ядерлиг шериглер (дайынчылар) чөптүг-шынныг удуртукчу кылдыр Темучин-биле артып каарын шиитпирлээннер. Темучин 1184 чылда үш түмен (30 муң кижи) шерии-биле баштайгы кожуунун тургускан[15].
Джамуха өжээн негеп, даңгырак берген акызынга удурланыр чылдагаан дилеп турган. Джамуханың акызы Тайчарның өлүмү ажык дайзынныг чорукту оттурган. Ол Темучинниң малын оорлаар дээш өлүрткен. Бурунгу эш-өөрнүң аразынга тулчуушкун Гуленг дагларының чоогунга болган, ол тулчуушкунга Темучин бир дугаар улуг тиилеттирген[16].
Темучин Тоорил хаанның походтарынга хөйү-биле киржип турган. Ол 1196 чылда Цзинь күштери-биле каттышкаш, татарларже халдаан. Акция чедиишкинниг болган. Татар ордазын чылча шапканы дээш, моол баштыңчылар цзиньнерниң жюрченнеринден бедик аттарны ап турганнар. Темучин Джаутхури (шериг комиссары) апарган, а Тоорил «Ван» (хаан) апарган, ол үеден эгелеп Кереит баштыңчызы Ван Хаан деп атка төлептиг апарган.
Найманнар, Тайчиуттар болгаш Меркиттерже хөй санныг халдаашкыннар күштүг шериг херек турган, ынчангаш Темучин чүгле Ван Хаан-биле эвес, а ооң дайзыны Джамуха-биле безин каттышкан. Бир поход үезинде Темучин Ван Хаанның амы-тынын камгалап алган, ол дээш Кереит ооң кожуунун аңаа дамчыдып берген[14].
1200 чылдан эгелеп эрге-чагырга дээш демисел күштели берген. Кол удурланыкчылары хову аймактарның гурхан деп чарлаан Джамуха биле Темучин турган. Эң хөй шериглиг Ван Хаан талалар аразынга солчуп турган. Темучин оожум-топтуг тиилелгелиг үнүп келген. Ван Хаанны Найманнар өлүрүп каан, а ооң шериин Темучин чылча шаапкан. Тиилелге соонда шериг Найманнарның соондан чорупкан, оларга Джамуха каттышкан. Найман шерии база тиилеттирген, чүгле Найман хаанның оглу Кучлуг биле тулчуушкуннуң бүдүүзүнде дезипкен Джамуха шыдаан[17].
Чедиишкинниг дайыннар соонда, моолдарның хөй кезии Темучинниң кожуунунга каттышкан, а Джамуханың ядерлиг шериглери база чаа баштыңчыга ээзинге саттынып, дезе бергеннер. Темучин азырап алган акызын өршээп каар дээн, ынчалза-даа ол өлүмнү шилип алган[7].
Моолдарның каттышканы, Улуг Яса
1206 чылдың чазын Онон хемниң үнген черинге Темучин Улуг Хаан деп чарлаттынган болгаш «Чингис» деп атты ап алгаш, «Каган» деп атты алган. Моол аймактар Чиңгис-Хаанның чагыргазының адаанда Еке Моол Улус деп чаңгыс күрүне болуп каттышкан[18].
Күрүнени тургузары ниити эрге-хоойлу нормаларын болгаш кодекстерин тургузарын негеп турган. Моолдарның аймак-сөөк ёзу-чаңчылдарын чаа хоойлу-дүрүм-биле солуп каан — Чингис-Хаанның Улуг Ясазы — ниитилел амыдыралының шупту дизе-ле адырларын чурумчудуп турган[19].
Административтиг чаартылга чонну он-он, чүс-чүс, муң-муң, туменнер (10,000 кижи) кылдыр чарып, аймак-сөөктүг бөлүктерни холуп турган. Шупту улуг эр улусту дайынчылар деп санаар турган. Ынчалдыр Чиңгис-Хаанның шерии 95 муң чеде берген[20].
Чиңгис-Хаанның база бир чедиишкини — ажыл-херек чорудулгазын бижимел хевирге организастааны. Бодунуң бижиктиг кижилери уйгурлар турган, олар найманнарга бараан болуп турган. Орданы тиилээш, олар Чиңгис-Хаанга ээп келгеш, ооң империязында баштайгы даргалар апарганнар. Моолдуң нояннары уйгур бижикти өөренип эгелээн. Эрги уйгур алфавитке таарыштырган эрги моол бижик моолга үр үе дургузунда ажыглаттынып келген[21].
Тангут күрүнеге болгаш Чөөн Кыдатка удур кампаниялар
Моолдарны каттыштырып алгаш, Чингис-Хаан мурнуу кожаларын, бир дугаарында Тангут күрүнени (Си Ся) болгаш Цзинь империязын (Чөөн Кыдат) эжелеп алырының дугайында боданып эгелээн[22].
Тангуттар баштай моолдарга дүжүп бергеннер. Чиңгис-Хаан 1207 чылда Си Сяже халдап, дайзынның шериин чылча шаапкаш, 1208 чылда чагырыкчы турган Цзюньси (Линцзинь) хоорайга чоокшулап келген. Моолдар Тангуттар-биле тайбың керээ чарып, оларның кызыгаарларын быжыглаан. Чөөн Кыдатты эжелеп алырының аргазы Чингис-Хаанга ажыттынган[23].
Чингис-Хаан 1213 чылда Джурчэн Цзинь империязынче халдаан. Чепсектиг черлерни бүзээлеп алырынга дуржулгалыг ооң аг-шерии чурттуң терең черлеринче дүрген үне халып, төп аймактарны эжелеп алган[24].
Кыдаттың Улуг ханазын дургаар черлерни эжелеп алгаш, 1213 чылдың күзүнүнде Чиңгис-Хаан бодунуң шериин үш шеригге чарып алгаш, Цзинь империязының аңгы-аңгы ужунче чорудупкан. Хаанның оолдары Джучи, Чагатай, Өгедей чөөн чүкче чорупканнар. Чиңгис-Хаанның акылары баштаан шерии мурнуу чүкче чорупкан. Командир боду кол шерии-биле мурнуу-чөөн чүкче углапкан[14].
1214 чылда Пекинниң чоогунга шериг каттышкан. Быжыглаттынган төп хоорайны эжелеп алыры берге болган, ынчангаш Чингис-Хаан Ваньян Сюнь император-биле эптежип алырын шиитпирлээн. Ол керээни хаан биле хаанның кыстарның бирээзиниң куда-дойу-биле быжыглаан. Цзинь чагырыкчы каттыжыышкынга чөпшээрешкен, моолдар катап ховуже эглип келгеннер[14].
Амыр-тайбың үр болбаан; моолдар Улуг ханадан ырап чоруптарга-ла, император үрегдеткен чепсектерни катап тургузуп, чаа чепсектерни тударын дужааган. Суд Пекинден кызыгаардан ырак Кайфэнже көжүп келген. Чингис-Хаан ону чаа дайынга белеткел кылдыр хүлээп көрген. Моолдар дедир ээп келгеш, чаа шериг халдаашкынын эгелээннер. Соңгу Кыдатты Өгедей хаан үезинде 1235 чылда эжелеп алган[14].
Поход в Среднюю Азию и на Запад
Чиңгис-Хаанның стратегиязының бир кол утказы — кандыг-даа дайзынны дириг арттырбас турган. Ховуда эрге-чагырга дээш демисел эгелээнден бээр хаанның чүгле чаңгыс дайзыны Кучлуг арткан. Найман ордазын тиилээш, ол Семиречьеге чедип келгеш, эрге-чагырганы эжелеп алган.
1218 чылда Кучлуг-биле дайылдажыр дээш ийи туманны чоруткан. Найманның чагыргазынга таарзынмаан тус черниң чурттакчылары моолдарже хөйү-биле дезипкеннер. Кучлугнуң аг-шерии чылча шапкан, боду дезипкен, ынчалза-даа удаваанда өлүрткен. Семиречьени эжелеп алганы Чиңгис-Хаанның империязының кызыгаарларын Хорезмге чоокшуладыпкан[25].
Кожа чуртче халдаашкынның албан езузунуң чылдагааны — кызыгаар хоорай Отрарда моол элчин черин болгаш садыг-саарылга караванын өлүрүп кааны. 1219 чылдың күзүнүнде Чиңгис-Хаанның шерии Заоксянаже кирген[26].
Сан талазы-биле бедик-даа болза, ажык шөлге дайын Хорезмшах Мухаммедке таарышпаан, ынчангаш ол боттарын камгалап алыр дээш хоорайларны каапкаш, чер иштинче ээпкен. Хоорайларны бирээзиниң соонда бирээзи эжелеп алган, удурланган чурттакчыларны каржы-дошкун алдынып турган. Шериг кампаниязы 1223 чылга чедир үргүлчүлээн[27].
Моолдарның халдаашкынының соонда Хорезмшахтың девискээрлери чечектелген дөргүнден шөлче шилчий берген. Суггарылга системазы улуг когаралды алган, сайзыраңгай көдээ ажыл-агыйы кудулаан. Культурлуг болгаш эртем төптерин узуткаан[27].
Тиилеттирген Мухаммед чурттан дезипкен, ооң соондан Чингис-Хаанның полководчулары Джебе биле Сүбедей сүрүп чорупкан. Хваразмшах Каспий далайның бир аралында чажырып шыдаан, аңаа ол удаваанда чок апарган. Ынчалза-даа моол туманнар дедир ээп келбейн, уламчылап чорупканнар[28].
Шериг Иранның чөөн талазын эрткеш, Төп Кавказче халдап, хоорайларны эжелеп, үндүрүг чыып турган. Дербент шынаазын эрткеш, Джебе биле Сүбедей аланнарны, куманнарны тиилээш, Соңгу Кавказче киргеннер.
1223 чылдың чазынында Калка хемге моолдар орус нояннар-биле тулчуп турганнар. Оларның тиилелгезиниң соонда моол туменнер мурнуу чүкче дедир ээпкеннер. Олар чанып келгеш, шеригни Волга Болгария чылча шаапкан. Туменнерниң артынчылары 1224 чылда Төп Азияже ээп келген[29].
Чок болганы болгаш хөөржүттүнгени
Хорезмден чанып келгеш, Чиңгис-Хаан Азияның эң күштүг чагырыкчызы апарган. Улуг империя корум-чурумну кадагалаарынга элээн хөй арга-херекселдерни негеп турган. 1226 чылда Цзинь империязы-биле харылзаа катап баксыраан. Улуг Хаан шериглерин кызыгаарга чедир бурунгаарладыпкан. Марштап чорааш, кыжын чагырыкчы аъдындан кээп дүшкен. Дүшкен соонда Чиңгис-Хаан аарый берген. Ооң бүзүрелдиг улузу аңаа штабче чанып кээрин сүмелээн, ынчалза-даа ол ынаваан[24].
Чазын күштелген хаан походту удуртуп, шериглерни боду башкарып турган. Моолдар Тангут күрүнениң найысылалы бүзээлеп алганнар. Чингис-Хаан 1227 чылдың чайын изигден чайлаар дээш мурнуу Ганьсунуң дагларынче ээп чаныпкан. Ол аңаа чок болган. Өлген хүнү август 18 азы 25[24].
Улуг моолдуң хөөржүдүү Ганьсудан эгелээш, ыдыктыг Хентей дааннарынга доозулган. Чиңгис-Хаан боду сөөлгү дыштаныр черин шилип алган. Бир-ле катап Бурган Халдун даанын чаны-биле эртип бар чыткаш, ооң арга-арыглары хөй кезиинде хоргадал чери бооп чораан, чагырыкчы ону даг кырынга ажаап каарын дилээн. Оршээп каар чери хоруглуг апарган, үе эрткен тудум ооң турар чери уттундурган[7].
Чиңгис-Хаанның ал-боду
Чиңгис-Хаанның даштыкы хевири болгаш мөзү-бүдүжүнүң дугайында медээлерни ортаа чүс чылдарның үндезиннеринден тып ап болур. Улуг Хаан эжелекчи кампаниялары-биле алдаржаан, ынчангаш XIII вектиң хөй-ле азиат чылдар бижикчилери ону айыткан.
Ооң эң-не онзагай ажылдары: «Моолдарның чажыт төөгүзү», Чингис-Хаанның үе-чергези мусульман болгаш кыдат төөгүчүлерниң ажылдары, перс аян-чорукчу Рашид ад-Динниң ному[30].
Кыдаттың элчини Чжао Хуннуң номнарының бирээзинде Чингис-Хаанның овур-хевирин мынчаар бижип каан: «Татар чагырыкчы Тэмоджинниң дугайында чугаалаар болза, ол бедик болгаш өндүр улуг, делгем мурну, узун мыйыстыг. Ол дайынчы болгаш күштүг кижи»[31].
Рашид ад-Дин Чиңгис-Хаанның шупту чоок төрелдери ышкаш кызыл чаштыг, шаңгыр карактарлыг деп демдеглээн[3].
Чиңгис-Хаанның овур-хевирин тайылбырлаары холушкак. Моолдарга болгаш Төп Азияның чамдык чоннарынга Чингис-Хаан дээрге национал маадыр-дыр. Олар хаанның мерген угаанын, ачы-буянын, бөдүүн чон дээш сагыш човаашкынын алдаржыдып турар[14].
Ынчалза-даа Чиңгис-Хаанны каржы тиилекчи, дайзыннарынга кээргел чок, күрүне политиказының деңнелинге чедир өжээн негеп турган деп база билир. Улуг Хаан бодунуң үезинге дөмейлешкек, хыйланчак болгаш серемчилелдиг чагырыкчы чораан[14].
Салгалы болгаш тураскаалы
Чиңгис-Хаан бодунуң салгакчыларынга улуг империяны арттырып каан, ооң салгакчылары ооң кызыгаарларын калбарткан. Күрүнеде эрге-чагырганы чүгле Хаан биле Бортениң өг-бүлезиниң салгакчыларын [Нп3|Чингизиды|Чингизидтер|ru}} деп адаар турган. Олар эрги Моол күрүнениң черлерин 1920 чылдарга чедир чагырып чорааннар, сөөлгү кыдат император Чиңгис-Хаанның салгалы турган. Чингисидтерниң ук-ызыгууру ХХ чүс чылга чедир кадагалаттынып келген[32].
Чиңгис-Хаан болгаш ооң кампаниялары бүгү Азияга улуг салдарны чедирген. Хөй-ле ортумак шагның байлак культуралыг күрүнелери узуткаттынар, а делгем девискээрлер хову хааннарының чагыргазының адаанга кирип, Яса системазынга чагыртып турган. Өске талазында, ол ырак чурттар чаңгыс империя кылдыр каттышкаш, Мурнуу биле Соңгу чүктүң аразында культурлуг болгаш садыг-саарылга харылзааларын тургузарынга дузалаан.
Чиңгис-Хаанның чуртталгазының сактыышкыннары чүгле бурунгу документилерде илереттинмээн. Амгы үениң культуразының улуг кезии улуг командирге тураскааткан. Хөй санныг уран-чечен чогаалдар, кинолар, хөгжүм, компьютерлиг оюннар Чиңгис-Хаанның амыдыралын болгаш аажы-чаңын көргүзүп турар.
Чиңгис-Хаан амгы Моолдуң культуразында онзагай черни ээлеп турар. Ооң овур-хевири национал акшага, төгерикке көстүп турар, чурт ооң-биле холбашкан хөй санныг черлерни болгаш эң-не алдарлыг моолдуң тураскаалдарын мактанып турар[33].
Аймаа
| Оэлун | Есугей | Сочихэл | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Бортэ | Тэмуджин (Чингисхан) | Хасар | Хачиун | Тэмуге | Бельгутей | Бектер | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Джучи | Чагатай | Дорегене | Угэдэй | Сорхахтани | Толуй | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Бату | Боракчин-хатун | Берке | Чагатаидтер | Гуюк | Огул-Гаймыш | Хашин | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Сартак | Хайду | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Улагчи | Феодора | Глеб Василькович | Мункэ | Хубилай | Хулагу | Докуз-хатун | Ариг-Буга | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| династия Юань | Хулагуиды | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Сактыышкын
- Чиңгис-Хаанның төрүттүнгенинден бээр 800 чыл оюнга тураскаадып, скульптор Л.Махвал 1962 чылда Хентии аймактың Дадал сумузунга ооң чуруу-биле тураскаалдыг стеланы тургускан.
- Чиңгис-Хаанның овур-хевирин 1991 чылдан эгелеп 500, 1000, 5000, 10000 база 20000 моол акша номиналдыг купюраларга салып эгелээн.
- Нью-Йорктың «Тайм» журналы 2000 чылда Чингис-Хаанны «муң чылдың кижизи» деп чарлаан.
- 2002 чылда Моолдуң Дээди Күрүне Экономиказының доктаалы-биле Чингис-Хаан ордени (Чиңгис-Хаан Одон) чурттуң чаа дээди шаңналы кылдыр тургустунган. Моолдуң Демократ партиязы шак-ла ындыг аттыг орденни Чингис ордени (Чиңгисиин одон) дээди партия шаңналы кылдыр алган. Кыдаттың Хайлар хоорайга Чингис-Хаан шөлүн туткан.
- Улан-Баторнуң Буянт-Уха аттыг делегей чергелиг аэропортун 2005 чылда Чиңгис-Хаан аэропорту кылдыр эде адаан. Хайлар шөлүнге Чингис-Хаанга тураскаалды тургускан.
- Найысылалдың төп шөлүнге Моолдуң Чазак ордузунуң мурнунга 2006 чылда Чиңгис-Хаанга тураскаалды тургускан база ооң ийи шериг баштыңнарынга — Мухали биле Боорчу.
- 2008 чылда Улан-Баторнуң делегей аэропортунуң чоогунда орук кежилдиринде тураскаалды тургускан[34]. Туве аймактың Цонжин-Болдог деп черде Чингис-Хаанның аъттыг дүрзүзүн тудуп дооскан.
- Моолга 2011 чылда «Chingis Airways» компаниязы тургустунган.
- 2012 чылда Лондонга Россиядан скульптор Д. Б. Намдаковтуң Чиңгис-Хаанның аъттыг дүрзүзүн ажыткан. Ай календарының бирги кышкы айының бирги хүнү (2012 чылдың ноябрь 14) Моолга Чингис-Хаанның төрүттүнген хүнү кылдыр албан езузу-биле чарлаттынган, ниити дыштаныр хүн болгаш дыштаныр хүн — Моолдуң чоргааралы хүнү апарган[35]. Байырлал программазында найысылалдың төп шөлүнге ооң тураскаалынга тураскааткан ёзулал кирген.
- Моолдуң найысылалының төп шөлүнге 2013 чылда Чиңгис-Хаанның адын тывыскан. Ол шиитпирни 2016 чылда өскерткен.
- Привольный суурга (Калмыкия) 2019 чылда Чиңгис-Хаанга тураскааткан скульптурлуг композицияны тургускан[36].
- 2022 чылда Чиңгис-Хаанның 860 харлаан юбилейинге тураскаадып, Моолдуң найысылалы Улан-Баторга тоолчургу чагырыкчыга тураскааткан Чингис-Хаан музейи ажыттынган[37].
Уран чүүлде овур-хевири
Литературада
- «Аныяк маадыр Тэмуджин» (моол. Баатар хөвгүүн Тэмүүжин) — С. Буяннэмэхтың шиизи (1927);
- «Чингизханның ак булуду» — Чингис Айтматовтуң «А хүн чүс чылдан үргүлчүлээр» деп чогаалында кирген тоожу;
- «Райсуд» — О. Э. Хафизовтуң гротеск-фантастиктиг чечен чугаазы;
- «Каржы чылдар» — И. К. Калашниковтуң төөгүлүг романы (1978 чыл);
- «Чингиз-хан» — совет чогаалчы В. Г. Янның трилогиязында бирги романы (1939 чыл);
- «Чингис-Хаанның чарлыы-биле» — якут чогаалчы Н. А. Лугиновтуң трилогиязы (1998 чыл);
- «Чингисхан» — С. Ю. Волковтуң трилогиязы («Этногенез» төлевилел);
- «Чингис-Хаанның баштайгы нукери» база «Тэмуджин» — А. С. Гатаповтуң номнары;
- «Шуурган Дээргизи» — И. И. Петровтуң ному;
- «Чингизхан» — немец чогаалчы Курт Дэвидтиң дилогиязы («Чёрный Волк» (1966 чыл), «Тенгери, сын Чёрного Волка» (1968 чыл));
- «Тиг чоктуң өске ужунче орук» — Арво Валтон;
- «Дээрниң күзели» — Артур Лундквистың төөгүлүг романы;
- «Монгол» — американ чогаалчы Тейлор Колдуэллдиң романы;
- «Чингиз-хан» — бельгий чогаалчы Анри Баучаунуң драмазы (1960 чыл);
- «Октаргайның Дээргизи» — американ чогаалчы Памела Сардженттиң романы (1993);
- «Эжелекчи» — англи чогаалчы Иггулден Конннуң пенталогиязы (2007—2011);
- «Манаңар, чеде бээр мен» — орус чогаалчы Юрий Федоровтуң чогаалы;
- Чингис-Хаан Кентаро Миураның «Бөрүлер хааны» (King of Wolves) деп мангазының маадыры. Манганың төөгүзүнден алырга, Чингис-Хаан дээрге 1189 чылда өлүмден адырлып алган япон генерал Минамото но Ёсицунэ-дир.
Хөгжүмде
- «Dschinghis Khan» дээрге немец бөлүктүң ады-дыр, олар ындыг аттыг альбомну болгаш ырыны бижип алганнар;
- «Чингис-Хаан» — британ рок-бөлүк Iron Maiden-ниң хөгжүм херекселдери (альбом «Killers», 1981);
- «Чингис-Хаан» — немец төрелдиг ыраажы Никонуң ырызы (альбом «Драма ссылки», 1981);
- «Чингис» — моол гранж-рок бөлүк Nisvanis-тиң ырызы (альбом «Нисдег Таваг», 2006 чыл);
- «Чингис-Хаан» дээрге американ-бразилияның грув-метал бөлүү Cavalera Conspiracy-ниң ырызы-дыр;
- «Улуг Чингис Хаан» дээрге моол фолк-метал"The Hu" бөлүктү ырызы .
Кинода
- Уран чечен фильмнер
- Мануэль Конде биле Сальвадор Лу, Чингис-Хаан (Филиппиннер, 1950);
- Марвин Миллер, Алдын Орда (АКШ, 1951);
- Рэймонд Бромли, Сен ында сен (сериал, АКШ, 1954);
- Джон Уэйн, Тиилекчи (АКШ, 1956);
- Ролдано Лупи, Моолдар (Италия, 1961); Чингис-Хаанның тамы (1964);
- Омар Шариф, Чингис-Хаан (Великобритания, Барыын Германия, Италия, АКШ, 1965);
- Том Рид, Пермет? Рокко Папалео (Италия, 1971);
- Мондо, Шэнкс (АКШ, 1974);
- Пол Чун, «Бүргүн адып турар маадырлар дугайында тоол» (Гонконг, 1982);
- Гел Дели, «Чингис-Хаан» (Кыдат, 1986);
- Болот Бейшеналиев, «Отрарның өлүмү» (ССРЭ, Казахфильм, 1991);
- Ван Цзян, «Урга — Ынакшылдың девискээри» (ССРЭ, Франция, 1991);
- Агваанцеренгийн Энхтайван, «Мөңге көк дээрниң күжү-биле» (Моол, 1992);
- Ричард Тайсон, «Чингис-Хаан» (АКШ, 1992); «Чиңгис-Хаан: амыдыралдың төөгүзү» (2010);
- Рассел Малкахи, «Хөлге» (АКШ, 1994);
- Батдоржиин Баасанжав «Дээрге дең Чиңгис-Хаан» (1997);
- Тумен «Чингис-Хаан» (Кыдат, 1998); «Чингис-Хаан» (Моол, 2000);
- Богдан Ступка «Чингис-Хаанның чажыды» (Украина, 2002);
- Батдоржиин Баасанжав телесериалы «Чингис-Хаан» (Кыдат, 2004)[42];
- Баярто Ендонов «Чингис-Хаанның бирги нукери» (Россия, Бурятия, 2005);
- Оржил Макхаан «Чингис-Хаан» (Моол, 2005);
- Асанали Ашимов («Сага о древних булгарах», фильм 3 «Сага о любви дочери Чингисхана» (2005);
- Дуглас Ким «Чингис» (АКШ, 2007);
- Такаши Соримачи «Чингис-Хаан. Черниң болгаш далайның ужунга чедир» (Япония-Моол, 2007);
- Таданобу Асано «Моол» (Казахстан-Россия, 2007);
- Эдуард Ондар «Чиңгис-Хаанның чажыды» (Россия-Моол-АКШ, 2009);
- Уильям Чен «Чингис-Хаан» (Кыдат, 2018);
- Хун Пин Тан «Демир дээр: келир чарыш» (2018).
- Мультфильмнер
- Чингис-Хаан биле ооң оглу Джочи «Аксак кулан» (Казахфильм, 1968) деп мультфильмниң кол маадырлары;
- Барымдаалыг фильмнер
- Бурунгунуң чажыттары. Черликтер. 2 кезээ. Моолдар (АКШ; 2003);
- Genghis Khan — Rider of the Apocalypse (2004);
Компьютер оюннарында
- Чиңгис-Хаан «Цивилизация» деп компьютерлиг оюннар сериязында моолдарның баштыңчызы кылдыр көстүп турар.
- Чингис-Хаан Моол күрүнениң үндезилекчизи кылдыр Крестовик хааннар 2 биле Крестовик хааннар 3-те көстүп турар.
- Sega Genesis консолунда Чингисхан деп оюн бар.
- Чингис-Хаан дээрге 1-ги болгаш 2-ги дайын үезинде генералдар хевиринде генерал-дыр.
Демдеглелдер
- ↑ 1 2 Genghis Khan // Encyclopædia Britannica (англ.)
- ↑ 1 2 Кораев Т. К. Чингисхан // Большая российская энциклопедия (рус.) — М.: Большая российская энциклопедия, 2004. — Т. 34. — С. 592.
- ↑ 1 2 3 Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского О. И. Смирновой, редакция профессора А. А. Семёнова. — М.—Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.
- ↑ Чингисхан. Хынаан 7 апрельдиң 2026.
- ↑ Основатель империи (рус.). topwar.ru. Хынаан ай-хүнү: 13 апрельдиң 2026.
- ↑ Делюн-Болдок // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- ↑ 1 2 3 4 Владимирцов Б.Я. Чингисхан. — Берлин. Петербург. Москва.: издательство З. И. Гржебина, 1922.
- ↑ 1 2 Сокровенное сказание. §§ 61—69.
- ↑ Гузель Хуснуллина (Махортова): Чингисхан. Рожденные побеждать (2023-07-17). Хынаан 7 апрельдиң 2026.
- ↑ Сокровенное сказание. §§ 72-75.
- ↑ Сокровенное сказание. §§ 76-77.
- ↑ Документы->Монголия->Сокровенное сказание монголов->Публикация С. А. Козина 1941 Г.->Главы I-III. vostlit.info. Хынаан ай-хүнү: 7 апрельдиң 2026.
- ↑ Чингисхан и великие женщины. Хынаан 7 апрельдиң 2026.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Кычанов Е. И. Жизнь Темучжина, думавшего покорить мир. Чингис-хан: личность и эпоха. — М.: Издат. фирма «Восточная литература», 1995. — ISBN 5-02-017390-8.
- ↑ Владимирцов Б.Я. Чингисхан. — Берлин. Петербург. Москва.: издательство З. И. Гржебина, 1922.
- ↑ Сокровенное сказание. §§ 128-129.
- ↑ Сокровенное сказание. §§ 193-194.
- ↑ Сокровенное сказание. §§ 123.
- ↑ Мухаметов Ф.Ф. "Яса" Чингисхана и её роль в монгольской правовой системе // Вестник Челябинского государственного университета : журнал. — 2006. — № 3 (76). — С. 64—71. — ISSN 1994-2796.
- ↑ Железная армия Тимура. Война с Ордой (рус.). topwar.ru. Хынаан ай-хүнү: 7 апрельдиң 2026.
- ↑ Бартольд В. В. Образование империи Чингиз-хана. — Санкт-Петербург.: Типография Императорской академии наук, 1896.
- ↑ Великая Си Ся, растоптанная Чингисханом. Хынаан 7 апрельдиң 2026.
- ↑ Кычанов Е.И. Монголо-тангутские войны и гибель государства Си-Ся // Татаро-монголы в Азии и Европе. — С. 46—61.
- ↑ 1 2 3 Чулов, Дмитрий. Иго за Великой стеной: как монголы покорили Китай, но не смогли его удержать. Хынаан 7 апрельдиң 2026.
- ↑ Правила боя: как Чингисхан смог создать непобедимую армию. Хынаан 7 апрельдиң 2026.
- ↑ История Востока. — Москва: "Восточная литература" РАН, 1997.
- ↑ 1 2 Петрушевский, Илья Павлович Поход монгольских войск в Среднюю Азию в 1219—1224 гг. и его последствия // Татаро-монголы в Азии и Европе. — С. 124, 126, 128.
- ↑ Империя Чингисхана и Хорезм. Нашествие (рус.). topwar.ru. Хынаан ай-хүнү: 7 апрельдиң 2026.
- ↑ Вернадский Г. В. Монголы и Русь I. Монгольское завоевание. spsl.nsc.ru. Хынаан ай-хүнү: 6 апрельдиң 2026. Архивтээн 1 марттың 2021 года.
- ↑ Персидские источники о монголо-татарах (рус.). topwar.ru. Хынаан ай-хүнү: 7 апрельдиң 2026.
- ↑ Рафаэль Хакимов: «Обращаясь к Средневековью, важно не смешивать татар и монгол» (рус.). БИЗНЕС Online. Хынаан ай-хүнү: 13 апрельдиң 2026.
- ↑ Чингизиды (рус.). tatarica.org. Хынаан ай-хүнү: 13 апрельдиң 2026.
- ↑ Зотов, Георгий. Выбрали себе хана. Почему в Монголии повсюду изображения Чингисхана. Хынаан 7 апрельдиң 2026.
- ↑ Взгляд (рус.). vz.ru. Взгляд. Хынаан ай-хүнү: 7 апрельдиң 2026.
- ↑ Н. Нагаанбуу. Америк соёлтой төрийн түшээд Монгол сурвалжаа ойлгохгүй байна (монг.). Хынаан ай-хүнү: 7 апрельдиң 2026.
- ↑ В Калмыкии установили первый в России памятник Чингисхану. ТАСС (10 октябрьның 2019). Хынаан ай-хүнү: 7 апрельдиң 2026.
- ↑ Музейная отрасль Монголии получила «Чингисхана» (рус.). The Art Newspaper Russia (28 ноябрьның 2022). Хынаан ай-хүнү: 7 апрельдиң 2026.
Библиография
- Дөстери
- Чингисхан // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. — 2-е изд., вновь перераб. и значит. доп. Т. 1-2. — СПб., 1907—1909.
- Чингисхан // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Ата-Мелик Джувейни. Чингисхан. История Завоевателя Мира = Genghis Khan: the history of the world conqueror / Перевод с текста Мирзы Мухаммеда Казвини на английский язык Дж. Э. Бойла, с предисловием и библиографией Д. О. Моргана. Перевод текста с английского на русский язык Е. Е. Харитоновой. — М.: «Издательский Дом МАГИСТР-ПРЕСС», 2004. — 2000 экз. — ISBN 5-89317-201-9.
- Сильвен Гугенхейм. Империи Средневековья: от Каролингов до Чингизидов = Sylvain Gouguenheim. Les empires médiévaux / пер. Алексей Изосимов. — М.: Альпина нон-фикшн, 2021. — ISBN 978-5-00139-426-6 .
- Монгольский обыденный изборник // Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 г. ЮАНЬ ЧАО БИ ШИ. / Перевод С. А. Козина. — М.-Л.: Издательство АН СССР, 1941. — Т. I.
- Мэн-да бэй-лу («Полное описание монголо-татар») / Перевод Н. Ц. Мункуева. — М.: Наука, 1975.
- Переводы из «Юань ши» (фрагменты) // Храпачевский Р. П. Военная держава Чингисхана. — М.: АСТ: ЛЮКС, 2005. — С. 432—525. — ISBN 5-17-027916-7.
- Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского Л. А. Хетагурова, редакция и примечания профессора А. А. Семёнова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 1.
- Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского О. И. Смирновой, редакция профессора А. А. Семёнова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.
- Литература
- Бичурин И. История первых четырёх ханов из дома Чингисова.//История монголов. — М., 2008.
- Боржигин Г. Н. Эртний эцэг овгод хуу ураг. — М.: Монголия, 2005.
- Владимирцов Б. Я. Общественный строй монголов. Монгольский кочевой феодализм // Владимирцов Б. Я. Работы по истории и этнографии монгольских народов. — М.: Восточная литература, 2002. — ISBN 5-02-018184-6.
Горлов, Н. П. Полная история Чингис-хана, составленная из татарских летописей, и других достоверных источников / издал Николай Горлов, действительный статский советник. — Санкт-Петербург: печатано в типографии Карла Крайя, 1840.- Груссе Рене. Чингисхан: Покоритель Вселенной. — М.: Молодая гвардия, 2008. (серия ЖЗЛ) — ISBN 978-5-235-03133-3.
- Гумилёв Л. Н. В поисках вымышленного царства. — М., 1993.
- Гумилёв Л. Н. Древняя Русь и Великая Степь. — М, 1993.
- Д’Оссон К. От Чингисхана до Тамерлана. — Париж, 1935;
- Крадин Н. Н., Скрынникова Т. Д. Империя Чингис-хана. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2006. — 1200 экз. — ISBN 5-02-018521-3.
- Кычанов Е. И. Кешиктены Чингис-хана (о месте гвардии в государствах кочевников) // Mongolica: К 750-летию «Сокровенного сказания». — М.: Наука. Издательская фирма «Восточная литература», 1993. — С. 148—156.
- Кычанов Е. И. Монголо-тангутские войны и гибель государства Си-Ся // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — М.: Наука, 1977. — С. 46—61.
- Кычанов Е. И. Жизнь Темучжина, думавшего покорить мир. Чингис-хан: личность и эпоха. — М.: Издат. фирма «Восточная литература», 1995. — 20 000 экз. — ISBN 5-02-017390-8.
- Кычанов Е. И. Великий Чингисхан. — М., 2013.
- Мэн Джон. Чингисхан. Жизнь, смерть и воскрешение / Пер. с англ. В. Артёмова. — М.: Эксмо, 2006. — 5000 экз. — ISBN 5-699-13936-2.
- Петрушевский, Илья Павлович Поход монгольских войск в Среднюю Азию в 1219—1224 гг. и его последствия // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — М.: Наука, 1977.
- Сандаг Ш. Образование единого монгольского государства и Чингисхан // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — М.: Наука, 1977. — С. 23—45.
- Скрынникова Т. Д. Харизма и власть в эпоху Чингис-хана. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1997. — 1000 экз. — ISBN 5-02-017987-6.
- Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АСТ:АСТ МОСКВА, 2006. — (Историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-035804-0.
- Уэзерфорд, Джек. Чингисхан и рождение современного мира / Пер. с англ. Е. Лихтенштейна. — М.-Владимир: АСТ: ВКТ, 2008. — 2000 экз. — ISBN 978-5-17-048486-7, ISBN 978-5-226-00500-8, ISBN 978-5-17-031548-2, ISBN 978-5-226-00501-5.
- Хартог, Лео де. Чингисхан. Завоеватель мира.. — М.: Олимп: АСТ:Астрель, 2007. — ISBN 978-5-17-042982-0, ISBN 978-5-7390-1901-1, ISBN 978-5-271-16485-9.
- Храпачевский Р. П. Военная держава Чингисхана. — М.: АСТ, Люкс, 2005. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-027916-7, ISBN 5-9660-0959-7. (в пер.)
- Юрченко А. Г. Образ Чингис-хана в мировой литературе XIII—XV вв. // Историческая география политического мифа. Образ Чингис-хана в мировой литературе XIII—XV вв. / А. Г. Юрченко. — СПб.: Евразия, 2006. — 2000 экз. — ISBN 5-8071-0203-7. (в пер.)
- Äренджен Хара-Даван. Чингис-хан как полководец и его наследие: Культурно-исторический очерк Монгольской империи XII-XIV вв.. — 2-е. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991. — ISBN 5-7539-0191-3.
- Lane George. Genghis Khan and Mongol Rule. — Westport, Connecticut: Greenwood Publishing Group, 2004. — ISBN 978-0-313-32528-1.
- Weatherford Jack. Genghis Khan and the Making of the Modern World. — Crown, 2005. — ISBN 978-0-307-23781-1.
Шөлүлгелер
- Майның 31 төрүттүнгеннер
- 1162 чылда төрүттүнгеннер
- Августуң 18 мөчээннер
- 1227 чылда мөчээннер
- Августуң 25 мөчээннер
- Алфавиттээн кижилер
- Алфавиттээн шериг баштыңчылары
- Моол империяның шериг баштыңчылары
- XII чүс чылдың шериг баштыңчылары
- XIII чүс чылдың шериг баштыңчылары
- XII чүс чылдың Азияның баштыңчылары
- XIII чүс чылдың Азияның баштыңчылары
- Борджигиннер
- Бурганчыттынган хааннар
- Күрүне тургузукчулары
- Ха-дуңмазын өлүргеннер
- Аът кырындан аңдарлып мөчээннер
- Чингисхан