Щелкунчик

Рувики деп сайттан
Щелкунчик
Щелкунчик
Санкт-Петербургка Мариин театрынга 1892 чылдың декабрь 6-да (18-те)-те балеттиң баштайгы көргүзүү болуп турар үеде
Санкт-Петербургка Мариин театрынга 1892 чылдың декабрь 6-да (18-те)-те балеттиң баштайгы көргүзүү болуп турар үеде
Композитору П.И. Чайковский
Либреттонуң автору М.И. Петип
Сюжеттиң үндезини Э. Т. А. Гофманның «Щелкунчик болгаш күскелер хааны» деп тоолу
Хореограф Лев Иванов[1]
Соондагы эдилгелери Лев Иванов, Александр Горский, Фёдор Лопухов, Василий Вайнонен, Юрий Григорович
Көжегелериниң саны ийи акт
Чогааткан чылы 1892 чыл
Баштай салган чылы 1892 чылдың декабрьның 18
Баштай салган чери Марии театры, Санкт-Петербург
Логотип РУВИКИ.Медиа Щелкунчик
«Щелкунчик» деп балет 1892 чылда Мариин театрынга салып турган үезинде: Марианна — Лидия Рубцова, Клара — Станислава Белинская, Фриц — Василий Стуколкин
П.И. Чайковскийниң «Щелкунчик» деп балединге тураскааткан Россияның почтазының 1992 чылда 4 дакпыр маркалары

«Щелкунчик» — П.И. Чайковскийниң 71-ги чогаалы, Мариус Петиптиң либреттозунга салган, Э. Т. А. Гофманның «Щелкунчик болгаш күскелер хааны» деп тоолунга үндезилээн баледи.

Чогааткан төөгүзү

1844 чылда Александр Дюманың (ачазының) ол тоолду Либреттога таарыштырып кылганынга үндезилеттинген[2]. Тоолдуң кол сюжеди кадагалаттынып арткан-даа болза, Дюманың очулгазы ооң чаа хевири, баштайгызындан улуг ылгалдыг болган. Гофманның тоолчургу чугаазының сюжединиң кезек өскерлиишкининиң ужундан либреттонуң сюжеттиг хевири оон-даа чымчак, тоол-символдуг хевирге көстүп келген[3].

Бир дугаар сцена кырынга балетти Лев Иванов Чайковскийниң «Иоланта» деп операзы-биле 1892 чылдың декабрь 6-да (18-те) Санкт-Петербургтуң Мариин театрынга чаңгыс кежээ көрүкчүлерге бараалгадып көргүскен. Премьерага бмлеттиң дирижеру Рикардо Дриго турган, Михаил Бочаров биле К. Иванов олар сцена кырын дерип кылган, хептерни Император театрларының директору Иван Всеволожский болгаш Евгений Пономарев чуруп белеткээн эскизтери-биле даараан. Кол рольдарны ойнаан артистер: Щелкунчик - Сергей Легат, Слива фея - Антониетта Дель-Эра, Коклюш Тажы - Павел Гердт, Дроссельмейер - Тимофей Стуколкин, Марианна чээни - Лидия Рубцова. Клара биле Фрицтиң рольдарын Петербургтуң театр училищезиниң бичии класстарда өөренип турган Станислава Белинская биле Василий Стуколкин ойнап күүсеткеннер (олар школаны чеди чыл эрткенде дооскан, 1899 чылда)[4].

«Щелкунчик» П.И.Чайковскийниң сөөлгү чогаалдарының аразында тускай черни ээлеп турар: балет жанрының чаңчылындан аңгыланып турар, хөгжүмнүг овур-хевирлерни чаартылгалыг ажыглаан. Балетке бир дугаар celesta деп хөгжүм херекселин композиторнуң дилээ-биле Парижтен эккелген. Щелкунчиктиң хөгжүмүн "балетке дыка шыңгыы болгаш чүректи аартыптар" деп адап турган.[5].

Маадырлары

Аңгы-аңгы үндүрүлгелерде кол маадырның адынга дүүшпес чүүлдер бар: Клара биле Мари. Гофманның эге номунда кол маадырның ады Мари, а Клара ооң ынак куклазы. Россияга Бирги делегей дайыны 1914 чылда эгелээни-биле база патриотчу сеткил-хөөннүң өзүп келгени-биле балеттиң сюжеди орусчуп, кол маадырны Маша деп адап эгелээн. Ооң-биле чергелештир, Фрицтиң адын өскертпээн, чүге дизе ол багай овур-хевирлиг. Ол чаңчыл ам-даа уламчылап турары онзагай.

  • Штальбаум
  • Ооң кадайы
Оларның ажы-төлү:
  • Мари (Маша, чамдыкта Клара), даңгына
  • Фриц (Миша)
  • Марианна, чээни
  • Няня
  • Дроссельмейер
  • Щелкунчик, Тажы
  • Чигирзиг сливалыг фея
  • Коклюш тажы
  • Ойнаар-кыс
  • Клоун (шут)
  • Күскелерниң хааны
  • Кардебалет: аалчылар, төрелдер, чалчалар, маскалар, арыннар, чечектер, ойнаарактар, шериглер дээш оон-даа өске.

Либретто

Ийи көжегелиг прологтуг балет

Рождество бүдүүзүнде аалчылар доктор Штальбаумнуң бажыңынга чыглып эгелээр. Улуг улус-биле кады куклалыг уруглар, а оолдар хылыштарлыг марштап чоруур.

I-ги көжеге

Эмчи Шталбаумнуң ажы-төлү Мари биле Фриц белектерни четтикпейн манап турар. Аалчыларның сөөлгүзү Дроссельмейер. Ооң ойнаарактарны амыдыралга боттандырып билири уругларны чүгле хөгледип эвес, а оларны коргудуп-даа турар. Дроссельмейер масказын уштуп алган. Мари биле Фриц ынак ачазын танып кааннар. Мари куклалар-биле ойнаксап турар, ынчалза-даа оларны шуптузун үндүрүпкенин билип кааш, муңгарап турар.

Уругну оожургадыр дээш, ачазы аңаа Щелкунчикти берген. Кукланың арнында онзагай арын-шырай ону хөгледип турар. Фриц кукланы таварылга чокка үрепкен, ол чүүл Мариге хорадаан. Ынак куклазын удудуп каар. Фриц эштери-биле чышпынчак маскаларны кедип алгаш, Мариге каттыржып эгелээннер. Байырлал төнүп, аалчылар чаңчылчаан танцы гроссфатер танцылаар, ооң соонда шупту бажыңнарынче чоруптар. Дүне дүжүп келирге, ыяштың турар өрээли ай чырыы-биле дола бээр.

Мари эглип келгеш, Щелкунчикти куспактап алган. Оон Дроссельмейер көстүп келген, ынчалза-даа ам ол ам адазы эвес, а эки илбичи. Ол холун чайыптарга, өрээлде шупту чүве өскерлип эгелээр: ханалары аңгыланып, ыяш өзүп эгелээр, шивижигештиң каасталгалары дирлип, шериглер апаар. Бир-ле катап Күскелер ​​Хаанның удуртулгазы-биле күскелер ​​көстүп кээр. Эрес-дидим Щелкунчик шериглерни тулчуушкунче баштап турар.

Щелкунчик биле Күскелер Хааны өлүмнүг тулчуушкунга ужуражып турар. Мари күскелерниң аг-шерии Щелкунчиктиң аг-шериинден дээре деп көрүп турар. Ол дыка муңгарап, туфлязын уштуп алгаш, бүгү күжү-биле Күскелер Хаанче октапкан. Ол корткаш, шерии-биле дезипкен. Щелкунчиктең шерии тиилээн. Олар Марияны Щелкунчикче углай тиилелгелиг көдүрүп алганнар. Бир-ле катап сөөлгү кижиниң арны өскерлип эгелээн. Ол чараш Принц апарган. Мари биле дирилген куклалар сылдыстарлыг дээрниң болгаш кайгамчык чараш елканың адаанга тыптып келгеннер. Харжыгаштар долганып турар.

II-ги көжеге

Мария биле Тажы сылдыстарлыг дээрниң чаражын магадап, оларже чышпынчактарның канчаар халдап келгенин, Принц оларны канчаар тиилеп алганын сактып чугаалааннар. Кижи бүрүзү танцылап, хөглеп, чычаан шериинге тиилелгени байырлап турар. Испан, араб, кыдат болгаш орус куклалар Марияга оларның амы-тынын камгалап алганы дээш өөрүп четтиргенин илередип турар. Феялар болгаш арынлар танцылап турар. Дроссельмейер көстүп келгеш, шупту чүвени катап өскертипкен. Шупту Мари биле Принцтин кудазынга белеткенип турар. Мари оттуп кээрге, Щелкунчик ам-даа ооң холунда.

Балеттиң составы

Состав[6]:

  1. Увертюра
  2. I-ги көжеге.
    1. Чурумал 1.
      1. Шивижигешти каастап, чырыдып турар
      2. Март (хөгжүм)
      3. Уругларның чүгүрүү болгаш ада-иелерниң үнери
      4. Самнаар сцена
        1. Дроссельмейерниң үнүүшкүнү
        2. Салгын куклалар самы (Мазурка (сам))
        3. Албыс самы
      5. Сцена болгаш Гросватер
        1. Щелкунчик кукланың даштыкы хевири
        2. Щелкунчиктиң польказы
        3. Марияның ырлаар ырызы болгаш Фрицтиң оюннары
        4. Ада-иелерниң болгаш аалчыларның самы (Гроссватер)
      6. Сцена (Мари биле Щелкунчик)
        1. Өпей ыры
        2. Уруглар садының өскерлиишкини
        3. Шивижигештиң өзүлдези
      7. Чышпынчактарның көстүп келгени болгаш тулчуушкун
    2. Чурумал 2.
      1. Кыжын ыяш арга
      2. Харжыгаштарның валызы (харжыгаштарның самы)
  3. II-ги көжеге.
    1. Чигирзиг чемнер ордузу Конфитуренбург
    2. Мари биле Щелкунчиктиң чедип келгени
    3. Дивертименто
      1. Шоколад (испан сам)
      2. Кофе (араб сам)
      3. Шай (кыдат сам)
      4. Трепак (орус сам; конфет тростник)
      5. Кадарчыларның самы (Дат марципан)
      6. Ие Гигон (Жигон) болгаш клоуннар
    4. Чечектер валызы
    5. Пас де дю
      1. Чигирзиг сливалыг фея биле Оршад хаан
      2. I-ги өскерлиишкин: тарантелла
      3. II-ги өскерлиишкин: Чигирзиг слива феязының самы
      4. Кода
    6. Түңнел вальс
    7. Апофеоз

Хөгжүм херекселдери

  • Ыяштан кылган хөгжүм херекселдери:
    • 3 флейта (3-кү флейта = пикколо флейта);
    • 2 гобой;
    • 1 англи рожок;
    • 2 кларнет;
    • 1 бас-кларнет;
    • 2 фагот.
  • Чес хөгжүм херекселдери:
    • 4 валторна;
    • 2 труба;
    • 2 тенор-тромбон;
    • 1 бас-тромбон;
    • 1 туба.
  • Согар хөгжүм херекселдери (кеңгиргелер):
    • литаврлар;
    • бичии кеңгирге;
    • тавак (хөгжүм херексели);
    • улуг кеңгирге;
    • үш-булуңчук (хөгжүм херексели);
    • дүңгүр;
    • кастаньеттер;
    • там-там;
    • коңгулуурлар;
    • «ойнаарак хөгжүм херекселдери» (например, сыгыра-хек).
  • Челеста;
  • 2 арфа;
  • Уруглар хору.
  • Хылдыг хөгжүм херекселдери:
    • скрипкалар I;
    • скрипкалар II;
    • альтылар;
    • виолончель;
    • контрабасс.

Россияга эң чугула салыышкыннары

Мариин театры

  • 1892 чылдың декабрь 6 (18) — премьера:
    • Балетмейстер: Лев Иванов
    • Дирижёр: Рикардо Дриго
    • Чурукчулар: Михаил Бочаров биле К. Иванов
    • Костюмнар: Иван Всеволожский биле Евгений Пономарёв;
    • Мари — Станислава Белинская
    • Фриц — Василий Стуколкин
    • Щелкунчик — Сергей Легат
    • Драже Фея — Антониетта Дель-Эра
    • Коклюш Тажы — Павел Гердт
    • Дроссельмейер — Тимофей Стуколкин
    • Шут — Александр Ширяев
    • Марианна — Лидия Рубцова
  • 1923 — Лев Иванов ол-ла дерилгелиг катап тургускан; балетмейстерлер Фёдор Лопухов биле Александр Ширяев, дирижёр Александр Гаук; Драже фея — Елизавета Гердт, Коклюш тажы — Михаил Дудко, Дроссельмейер — Николай Солянников.
  • 1929 — чаа эдилге; балетмейстер Фёдор Лопухов, дирижёр Александр Гаук, чурукчу Владимир Дмитриев; Маша — Ольга Мунгалова, Щелкунчик — Пётр Гусев, Дроссельмейер — Леонид Леонтьев.
  • 1934 — балетмейстер Василий Вайнонен, дирижёр Евгений Мравинский, чурукчу Иван Селезнёв; Маша — Галина Уланова, Щелкунчик-тажы — Константин Сергеев.[7]
  • 2001 — балетмейстер — Симонов Кирилл, хөгжүм удуртукчузу — Валерий Гергиев, дерилге, костюмнар, либретто, тургузукчу — Михаил Шемякин. Маша — Наталья Сологуб, Щелкунчик-тажы — Александр Сергеев[8], Андриан Фадеев, Дроссельмейер — Антон Адасинский.

Улуг театр

П«Щелкунчик» деп балетти Улуг театрга салып турганы. Е. Фетисованың тырттырган чуруу
  • 1919 — балетмейстер Александр Горский, дирижёр Н. А. Фёдоров, чурукчу Константин Коровин; Клара — Валентина Кудрявцева, Фриц — Шокоров 2-й, Щелкунчик-тажы — Ефим Ефимов, Дроссельмейер — Алексей Булгаков. Бо оюнга сцена дээрге самчылар үнүп келир улуг кофелиг стол турган.
  • 1932 — ГАБТ чанында балет техникумунуң шиизи; балетмейстер Л. И. Иванов, чаартылгазы Александра Чекрыгина биле Александра Монахова, дирижёр Юрий Файер, чурукчу Панфилов; Клара — Евгения Фарманянц, Щелкунчик — Юрий Папко, Фриц — Ю. Гербер, Дроссельмейер — Александр Чекрыгин, Драже Фея — Ольга Лепешинская.
  • 1939 — балетмейстер В. И. Вайнонен, дирижёр Юрий Файер, чурукчу Владимир Дмитриев; Маша — Марина Семёнова, Щелкунчик — Алексей Ермолаев, Дроссельмейер — Владимир Рябцев.
  • 1966 чылдың март 12 — чаа тургузуг; балетмейстер Юрий Григорович, дирижёр Геннадий Рождественский, чурукчу Симон Вирсаладзе; Маша — Марина Максимова, Щелкунчик-тажы — Владимир Васильев, Дроссельмейер — Владимир Левашев, Күскелерниң хааны — Герман Ситников, Щелкунчик-ойнаарак — Елена Ватуля, Француз ойнаар кыс — Татьяна Попко.

Сураглыг аудио-бижидилгелери

  • 1960 чыл — дирижёр Геннадий Рождественский, Улуг театрның оркестр база чаштар хору, ССРЭ.

[Д 06583-6; С 06977-80; СМ 0169-72; MEL CD 1000665]

  • 1986 чыл — дирижёр Владимир Федосеев, «Весна» деп чаштарның хор школазы, П.И. Чайковский аттыг улуг симфониялыг оркестр.

[А10 00347 005]

  • 1988 чыл — дирижёр Евгений Светланов, «Весна» деп чаштарның хор школазы,, ГАСО.

[А10 00605-8; MEL CD 1000409]

Демдеглелдер

  1. Лев Иванов на belcanto.ru
  2. «Histoire d’un casse-noisette»
  3. Скворцова И. А. Балет П. И. Чайковского «Щелкунчик»: опыт характеристики // Учебное пособие. — М.: Научно-издательский центр «Московская консерватория», 2011. — 68 с. — С. 10—14. ISBN 978-5-89598-264-8
  4. Академия русского балета им. А. Я. Вагановой. Списки выпускников. Хынаан ай-хүнү: 13 марттың 2010. Архивтээн дөзү оригинала 22 ноябрьның 2009 чылда.
  5. Ирина Удянская, Наталья Шастик Страсти по Щелкунчику // Серебряный город : книга-альманах. — Юнимедиа, 2023. — Т. 4. — С. 112—125. — ISBN 978-5-6050659-4-4.
  6. Чайковский. Балет «Щелкунчик». Belcanto.ru. Хынаан ай-хүнү: 13 ноябрьның 2024.
  7. Энциклопедия: "заново сочинённый «Щелкунчик», (1934)
  8. Александр Сергеев

Литература

Шөлүлгелер