Үш-Белдир

Рувики деп сайттан

Аржаан Үш-Белдир — Тыва биле Моол кызыгаарында сероводородтуг изиг суглуг аржаан, температуразы 80°с чедип турар. Аржаанның суу сероводородтуг, чамдык кезиинде сугда радон бар. Минералдыг суглары бедик эмнээшкинниг, дорт эки салдары 96,2 %. Ажылдаар чуруму — сезоннуг. Курорт девискээринде чүгле чаңгыс аалчылар бажыңы бар: 12 чаңгыс олуттуг, 64 ийи олуттуг база 15 дөрт олуттуг номерлерлиг[1].

Географиязы

Үш-Белдир Каа-Хем кожуунга хамааржыр, Тыва Республиканың эң чөөн талазында Прихубсугул дагларында үш хемниң — Бус-Хөл, Белина, Шишгид-Хөл — белдирин Үш-Белдир деп адаан. Ол үш хем катышкаш Кызыл-Хемни тургузар, ол хемниң ортаа база алдыы талазын Каа-Хем (хем) дээр. Аржаанның географтыг координаталары: широтазы 51о28’8" — 51о28’21", долготазы 98о3’8" — 98о3’30". Үш-Белдирниң суг баштары далай деңнелинден бедии 1120 м (х. Шишгид-Хөлдүң эриинде) тура 2600—2800 м (тайга-таңды баштарында) чедир. Долгандыр ландшафтызы тайга-хаялыг[2].

Үш-Белдир — Тываның иштинде азоттуг изиг сугларның эң улуг курлавыры-дыр. Аңаа даянган курортту совет үеде «Соңгу аржаан» деп база адап турган.[3]

Төөгүзү

Тываның база Моолдуң чурттакчы чону шагдан-на тура бо аржааны билир турган. Тайга-даскыл оруктардан эмненип алыры-биле оларга баар турган. Аржааннар оран-таңдыда байып турар изиг-соок аржааннар тыва улусчу эмнээшкинниң кол кезээ шагдан бээр туруп келген. ТАР үезинде-ле сероводородтуг сугларны кижиге эптештир аянчыдып эгелээн. 1932 чылда ынчалдыр курорт ажыттынган, а совет үезинде ужар-хонар ужар-хеме оруун кылган.

Үш-Белдирни (Тарыс аржааны болгаш Чедер хөл-биле кады) 1932 чылда химик Владимир Левченко шинчилээш, оларны эм шынарларлыг деп тодарадып бижээн. 1933 чылда-ла черлик аржаан бальнеологтуг (суг-минералдыг) курорт апарган.

1957 чылдан эгелеп курорт чылдың-на чайгы айларда ажылдап эгелээн. 125—150 аарыг кижилерни: ээлчеглер аайы-биле, сезон дургузунда 4 катап хүлээп алыр.

1963—1966 чылдарда чер адааның термалдыг сугларының курлавырын тодарадыр дээш, хайгыыл скважиналарын үттеп шинчилээн. Оларның курлавыры херек кырында кызыгаар чок дээрзи билдинген. Олар бөгүн база төнмээн. 2006 чылда Томскиниң курортология болгаш физиотерапия эртем-шинчилел институдунуң специалистери шинчилелди кылгаш, түңнелди кылган: термалдыг минералдыг сугларның эвээжээни демдеглеттинмээн. Сугларның шынары база өскерилбээн деп тодараттынган: щелочтуг, кошкак минерализастаттынган, кремнистиг, гидросульфидтиг, фтористиг база натрий-кальций. Аажок чымчак. Сероводородтуң чидиг чыды билдинип турар. Кудуктарда болгаш кара — сугда сугнуң температуразы — 55-тен 85 градус чедир изиг.

Температуразы 20 градус ажып турар чер иштиниң сугларын термалдыг суг деп адаар. Үш-Белдир бо хүннерге чедир Тывада курорттуң шинчилекчилеринге кайгамчык материал болуп турар. Александр Блюменфельдиң киирген таблицазы-биле Барыын чүктүң шупту билдингир термалдыг аржааннарын эм шынарлары-биле ажып турар (1957 чылда Кызылга чырыкче үнген «Тываның курорттуг байлактары» деп номдан). Шупту эмнээшкин суг-биле чоруттунуп турар. Шорганың дөрт хевири бар: анаа, циркулярлыг, үнүп орар, Шарко душ. Суг-чер адааның кудуктарындан изиг суг үнүп турар[4].

Тайылбыры

Курорт далай деңнелинден 1300 метр бедикте, Тываның чөөн талазында Моол-биле кызыгаарлашкак черде турар. Үш белдир дээниниң утказы болза, ооң үш хем белдиринде турары: Шишхид-Гол, Бусийн-Гол (Бус) болгаш Билин (Беллин). Ол хемнерниң суглары Улуг-Хемче Каа-Хем таварыштыр кирип чыдар. Ол черге чедир Кызылдан агаар-биле 270 километр хире ырак. Курортка элээн каш кадыкшылга факторларын аңгылап болур: онзагай бойдус байдалдары, климат, минералдыг суг. Үш-Белдирниң онзагай ландшафтызы Кавказ Биле Барыын Сибирьниң пейзажтарын бодунда каттыштырган. Девискээрниң шөлү 25 га.

Аржаанның физик-химиктиг шынары

Аржаан болза изиг сероводородтуг суглар, ооң температуразы 80оС чедер — Хамаарылга чок Күрүнелер Эвилели база Барыын Европаның курорттарында сугларның изиинден элээн бедик бооп турбушаан, гейзерден суглар деңнелинге чедип турар. Үш-Белдирниң эмнээр байдалдары:

  • даглыг климат;
  • даштындан ажыглаар (шаптаныр, чуннур) минералдыг суглар;
  • сульфат-гидрокарбонаттыг натрийлиг, сероводородтуг, кремнистиг суглар.

Курортка эмнээшкин

Тус черниң суун ижер кылдыр ажыглавас, ынчалза-даа даштыкы арга-биле ажыглаары кайгамчык эки шынарларлыг. Төп перифериктиг нерв, сөөк-шыңган эът, сидик системаларын, а ол ышкаш кеш болгаш оон-даа өске аарыгларны эмнээри эң хереглелдиг. Чайгы айлар климатотерапияның шупту хевирлеринге болгаш хевирлеринге — аэротерапия эштирде хемчээл-биле кылаштаар чадаг маңнаар ырак-чооктан чадаг туризмге ооң иштинде аът спортунга эмнээшкинге гимнастикага спортчу оюннарга агаарга удуурунга дээш оон-даа өске чүүлдерге таарымчалыг эмнээшкинниң кол фактору болза, бедик термалдыг (t+83) азот, щелочь, кошкак минерализастаттынган кремниг гидросульфидтиг фторлуг минералдыг суг болур[5].

Сульфид-кремниг минералдыг сугларның кол эмнээр салдары: репаративтиг-регенеративтиг, пластиктиг, дефрибозивтиг, иммуностимуляторлуг, детоксикациялыг, секретарлыг, седативтиг, гипокоагуляциялыг. Камчатканың минералдыг термалдыг суглары (Начиктери) шак-ла ындыг эмнээшкинниг салдар чедирип турар.

«Үш-Белдир» курорттуң минералдыг суглары бедик эмнээшкинниг, дорт хайгааралда эки салдар 96,2 %. Төп перифериктиг нерв, сөөк-шыңган эът, сидик (гинекологтуг болгаш андрологтуг) системаларын, а ол ышкаш кеш болгаш оон-даа өске аарыгларны эмнээри эң хереглелдиг. Эмнээшкинниң салдарының салдары 8-12 ай үргүлчүлээр

Эмнээшкинниң хевирлери

  • Бальнеотерапия: радоннуг, минералдыг хлорид натрийлиг, минералдыг йодобромнуг, минералдыг сероводородтуг, кургаг агаар углекислиинден, кургаг агаар радоннуг, тус черниң буттуг, тус черниң хол-биле кылыр, дөрт камералыг, гинекологтуг суггарылгалар, Шарко душ, циркулярлыг душ, көдүрлүп турар душ, суг иштинге массаж, горизонтальдыг үндүр тыртары.
  • Ингаляциялар: янзы-бүрү.
  • Күш-дамырны кадыкшыдарының системалары: аюрведа.
  • Психологтуг кадыкшыдылганың системалары: хөгжүм терапиязы, ароматерапия, өң терапиязы, даяан кылыры.
  • Эмнээшкинниң өске хевирлери: климатка эмнээшкин, криотерапия, эмнээшкин физкультуразы (ЛФК), мануалдыг терапия, массаж, медикаментоз терапиязы, мезотерапия, механотерапия, психотерапия, рефлексотерапия, терренкур.

Эмнээшкинниң хуусаазы: 14-ден 21 хонук чедир.

Сезон

Курорттуң эмнээшкин сезону июнь эгезинде эгелээр. Курорт тускай чурумнуг ажылдап турар, эмненириниң болгаш путевкаларның дугайында тодаргай медээлерни билип алырда, +73942291760 деп дугаарже долгаар[6]

Дөзү

  1. Государственный реестр курортного фонда Российской Федерации
  2. ЦЕЛЕБНЫЕ ВОДЫ ТУВЫ, Кара-кыс Аракчаа. для научно-популярного атласа «ЦЕЛЕБНЫЕ ИСТОЧНИКИ И РАСТЕНИЯ РОССИИ»
  3. ГБУ "НИИ медико-социальных проблем и управления
  4. Санаторий «Уш-Белдир»
  5. центр туризма в Туве. Курорт Уш-Белдир.  (чедимчок шөлүг)
  6. Открытие сезона курорта «Уш-Белдир»