Азас (хөл)

Рувики деп сайттан
Хөл
Азас
Озеро Азас, Тоджинского района Тувы.jpg
Морфометриязы
Высота над уровнем моря944[1] м
Хемчээлдери19,5[2] × 5,5[2] км
Шөлү51,5[3] км²
Эң ханы чери30[2] м
Ортумак ханызы15—20[2] м
Гидрология
Минералдыг хевирипресное[2] 
Шилдеңи2,8—6,0[2] м
Бассейни
Площадь бассейна2760[3] км²
Впадающая рекаАзас
Вытекающая рекаТоора-Хем
Турар чери
Страна
РФ-тиң субъектизиТыва
РайонТожу кожуун
Идентификаторы
Код в ГВР: 17010100111116100000189[4]
Регистрационный номер в ГКГН: 0568176
Россия
Точка
Азас
Тыва
Точка
Азас
Заповедник девискээр
Азас хөл[5]
Категория МСОП III (Памятник природы)
Профиль комплекстиг
Шөлү 8 541,0 га
Тургустунган чылы 2007 год
Логотип РУВИКИ.Медиа Азас

Азас[1][2][6][7] азы Тожу[1][2][3][6] — Тыва Республиканың соңгу-чөөн талазында Тожу ыйгылаажының барыын талазында хөл, Россия[2].

Этимологиязы

Хөл ийи аттыг Азас биле Тожу. Тожу дээрге тыва дылдан — «дыт» дээн[8].

Географтыг туружу

Хөл Тожу ыйгылаажының барыын кезээнде далай деңнелинден 944 м бедикте хадың, шиви болгаш пөш өскен даглыг, чиңгистиг болгаш оът-сигенниг дыттыг арга-эзимнериниң ортузунда турар.

Географтыг шынарлары

Шөлү — 51,6 км², суг кырының шөлү — 41 км². Хевири шын эвес, хөл соңгу-чөөн чүкче шөйүлген. Хөлдүң узуну 16-17 км, доора дурту — 5-7 км.эң тереңи 30 м хире, ортумак тереңи 15-20 м, сугнуң кылаңы — 5-8 м. Хөл дус чок, ооң суу шору хоюг (8 pH). 4 м-ден эвээш тереңниг сыык зона хөлдүң соңгу эриин дургаар чиңге дилиндек чыдар болгаш ооң шөлүнүң 10 % хирезин тургузуп турар.

Эрик шугуму тода эвес, хөй-ле сыык суглуг мугулдурлар бар. Күштүг кертилчек чорукту чүгле үндезин породалар үнүп турар черлерге хайгаарап болур. Эриктер чавыс, дески, тереңнер чоорту улгадыр. Тереңнерниң хенертен улгадыры көстүп турар үндезин породаларның үнер зоналары онза таварылганы болдурбас. Тейлер илчирбези турар хөлдүң соңгу-барыын эрии элээн кадыр. Ол ышкаш кадыр ийлерлер хөлдүң мурнуу-чөөн эриинде, ында Кадыр-Эги-Тайга сыны бар.

Хөөлбектиң чыдар чери сай-даш, ол ышкаш элезин холумактыг үүрмек материал-биле көргүстүнген. Сыык черде дой, терең сугда ил (малгаштың) сырый чыдар черлери бар.

Хөлде 5 км² хире шөлдүг 7 ортулук бар. Оларның эң-не улуу — 1,5 км узун Хаара ортулук.

Хөлдүң суу меңги уктуг.

Ноябрь эгезинде Азас хөл доңар, майның ийиги чартыында ажыттынар. Чайын (июль) хөлдүң кырында суг 19 °C, а чамдыкта 26 °C чедир изиир. Июньда хөлде сугнуң эң бедик деңнели, март-апрельде кудуку деңнелде; деңнелдиң чайганырының хемчээли 1,4 м болур[9][10].

Киир болгаш үндлүр аккан хемнер

Азас хөлче Азас хем киир агып чыдар, Тоора-Хем (Бии-Хемниң оң талакы адыры) үндүр агып чыдар[9].

Суг реестриниң медээлери

Россияның күрүнениң суг реестриниң медээзи-биле алырга, Улуг-Хемниң бассейн округунга хамааржыр. Хөлдүң улуг хем бассейни — Улуг-Хем, ооң биче хем бассейни — Бии-Хем болур. Хөлдүң суг ажыл-агый участогу — Бии-Хемниң эге бажындан Саян-Шушенск гидроузелинге чедир[3].

Күрүнениң суг реестринде объектиниң коду — 17010100111116100000189[3].

Үнүжү болгаш аң-меңи

Хөлдүң суу сыык черинде рдестилер болгаш өске-даа дээди суг үнүштери хөйү-биле өзүп турар[9]. Суг кырында үнүштерден бичии кубышка, кувшинка болгаш чашпан таваржып турар. Хөл кыдыында кызыл дептерже киир бижиттинген элээн каш үнүштер өзүп турар чижээ улуг чечектиг идик езулуг-ла идикчигеш клобучка уялыгбодарная безистный надбородник дагана рябчик дээш оон-даа өске

Тожуну долгандыр арга-эзимнерде ак кудуруктуг эзир биле скопа уялыглар. Ол ышкаш хөл чоогунда элээн каш ховар курт-кымыскаяктар чурттап турар, чижээлээрге, бөдүүн аполлон.

Балыктан хөлде ак-балык, мыйыт, мезил, ала-буга, плотва, сиг, сорога, кадыргы, шортан, сөөктүг балык бар[10].

Археологтуг тураскаалдар

1960 чылдарда Тожу девискээринге бистиң эрага чедир VII—V муң чылдарда туруп келген баштайгы амыдыралдың кижизиниң турлаглары тывылган. Хөл чоогунга сөөлгү катап казыышкыннарны Саян-Тыва археологтуг экспедиция 1989 чылда чоруткан[10].

Камгалалы

Хөл 2007 чылдан бээр регионалдыг ужур-дузалыг бойдустуң тураскаалдары болуп турар[5], оон аңгыда, хөлдүң соңгу-чөөн ужу күрүнениң бойдус заповедниги «Азас» девискээринде турар[2][11].

Демдеглелдер

  1. 1 2 3 Советская система разграфки и номенклатуры топографических карт. N-47-XXXI. Масштаб: 1 : 200 000. Указать дату выпуска/состояния местности.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Измайлова А. В. Тоджа́ (Азас) (рус.). — статья из научно-популярной энциклопедии «Вода России». Хынаан ай-хүнү: 11 марттың 2018.
  3. 1 2 3 4 5 Озеро Азас : [рус.] / textual.ru // Государственный водный реестр : [арх. 15 октября 2013] / Министерство природных ресурсов и экологии Российской Федерации. — 2009. — 29 марта.
  4. Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 16. Ангаро-Енисейский район. Вып. 1. Енисей / под ред. Г. С. Карабаева. — Л.: Гидрометеоиздат, 1967. — 823 с.
  5. 1 2 Озеро Азас (рус.). — Информация об ООПТ на сайте информационно-аналитической системы «Особо охраняемые природные территории России» (ИАС «ООПТ РФ»): oopt.aari.ru. Хынаан ай-хүнү: 11 марттың 2018.
  6. 1 2 Тоджа (Азас) (№ 0568176) / Реестр наименований географических объектов на территорию Республики Тыва по состоянию на 20.12.2017 // Государственный каталог географических названий / rosreestr.ru.
  7. Тоджа́ // Тихоходки — Ульяново. — М. : Советская энциклопедия, 1977.  — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 26).
  8. Поспелов, Евгений Михайлович. Географические названия России: топонимический словарь. — Москва: АСТ; Астрель, 2008.. — ISBN 978-5-17-054966-5.
  9. 1 2 3 Е. Н. Ялышева. Распределение зообентоса в пресноводных озёрах Тувы. Хынаан ай-хүнү: 17 январьның 2019. Архивтээн 19 январьның 2019 года.
  10. 1 2 3 Озеро Азас (Тоджа), Республика Тыва. Хынаан ай-хүнү: 4 марттың 2018. Архивтээн 4 марттың 2018 года.
  11. Азас (рус.). — Информация об ООПТ на сайте информационно-аналитической системы «Особо охраняемые природные территории России» (ИАС «ООПТ РФ»): oopt.aari.ru. Хынаан ай-хүнү: 11 марттың 2018.

Ссылки

  • Измайлова А. В. Тоджа́ (Азас) (рус.). — статья из научно-популярной энциклопедии «Вода России». Хынаан ай-хүнү: 11 марттың 2018.