Айыжы Иргит Көже оглу
| Айыжы Иргит Көже оглу | |
|---|---|
| тыв. Айыжы Иргит Көже оглу | |
 Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, тыва эки турачы Айыжы Иргит Көже оглунуң чуруу | |
| Төрүттүнгенде ады | Иргит Көже оглу Айыжы |
| Төрүттүнген ай-хүнү | 1924 |
| Төрүттүнген чери | Тарлашкын, Бай-Тал, Эрзин кожууну, ТАР |
| Мөчээн ай-хүнү | 1982 |
Айыжы Иргит (Севээн) Көже оглу (төрүттүнгенде ады — Иргит Көже оглу Айыжы, орус. Айыжи Иргит Кожээевич, 1924 чыл — 1982 чыл) — Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, тыва эки турачы эскадроннуң 5-ки взводунуң 2-ги салбырының гвардейжи анаа дайынчызы, ССРЭ-ниң 1-ги чаданың Ада-чурттуң Улуг дайынының ордениниң (1944), ТАР-ның Күш-ажыл ордениниң (1944) эдилекчизи[1].
Допчу намдары
Айыжы Иргит Көже оглу 1924 чылда Тыва Арат Республиканың Эрзин кожуунунуң Бай-Тал сумузунуң Тарлашкын деп черге төрүттүнген[2].
1942 чылдан Тыва Араттың Революстуг Шериинге шериг албанын эрттирип турган.
Ада-чурттуң улуг дайынынга киржилгези
Тыва Арат Революстуг Намның Төп комитединиң секретариадының 1943 чылдың август 25-тен шиитпири-биле 2-ги тыва эки турачы отрядтың 3-кү взводунуң анаа дайынчызы кылдыр томуйлаткан.
Тыва Арат Республикадан тыва эки турачылар отряды Барыын фронтунуң 6-гы аъттыг корпузунуң Морозов аттыг 8-ки гвардейжи аъттыг Ровно дивизиязының 31-ги гвардейжи аъттыг полкунуң составынче 4-кү эскадрон кылдыр кирген. Ооң составында 1000 километр орук чок черге 45 хонук дургузунда агаар-бойдус талазы-биле кончуг берге байдалдарда чоруп келген. Марш үезинде тывалар кижи-даа, аът-даа талазы-биле чидириг чок турган. Тыва чылгычылар походка шыдамык чоруун көргүскеннер.
1944 чылдың январьның 29-та 4-кү эскадроннуң тыва аъттыг шериглери Украин ССР-ниң Ровно облазының Деражно суур дээш тулчуушкуннарга баштай киришкен болгаш халдаашкынга төлептиг үлегер-чижекти көргүскен.
Улуг лейтенант Сат Бүрзекейниң командылааны 5-ки пулемлеттуг взводунуң 2-ги салбырының гвардейжи анаа дайынчызы бооп турган. Украин ССР-ниң Деражно, Ровно, Дубно, Сурмичи дээш оон-даа өске чурттакчылыг черлерин хостаарынга эрес-дидим киришкен. Сурмичи суурну хостап турар үеде балыгланган, ынчалза-даа дайын шөлүн кагбаан. 1944 чылдың февраль 10-да Дубно хоорай чоогунга Сурмичи суурнуң чанынга немецтерниң быжыглаан камгалал пунктузу дээш тулчуушкунга эскадроннуң командылакчызының дужаалы-биле дайзынның шугумунуң артынче орукту кылып, дайзынның адып турган черлериниң санын болгаш турар черлерин база кижи күжүнүң санын тодараткан, ооң ачызында дайзынны узуткааш, эскадрон Сурмичини эжелеп алган.
Дайын соонда
Дайын соонда Эрзин кожууннуң шериг комиссариадынга ажылдап турган. Араттар аразындан «Новый путь» деп колхозче киргеннерниң бирээзи (1948), аңаа кадарчылап ажылдап турган. Тывага хойларның чаа уксаазын үндүрер ажылга киржип турган. Бай-Даг сумузунуң суур чагыргазын 13 чыл дургузунда башкарып келген. Чаңгыс эвес удаа район чөвүлелиниң депутады кылдыр соңгуттуруп турган.
1982 чылда чок болган.
Сактыышкын
Шаңнал-макталдары
• ССРЭ-ниң 1-ги чаданың Ада-чурттуң Улуг дайынының ордени (1944),
• ТАР-ның Күш-ажыл ордени (1944).
Литература
• Сундуй М. Б. Эки турачы аъттыг эскадрон. Кызыл: Тываның ном үндүрер чери, 1989.
• АЙЫЖИ Иргит Кожээевич/ Урянхайско-тувинская энциклопедия. II том (Л-Я). Под общей ред. Шойгу С.К., отв. ред. Бичелдей К.А. Кызыл: "Мир тувинцев", 2021. С. 70-71.
Демдеглелдер
Шөлүлгелер
• Постановление Правительства Республики Тыва О списках участников Великой Отечественной войны 1941—1945 годов, призванных из Тувинской Народной Республики
• Сундуй М. Б. Добровольный кавалерийский эскадрон