Бартан Фаина Михайловна

Рувики деп сайттан
Фаина Бартан
Бартан Фаина Михайловна.png
Төрүттүнгенде ады Фаина Михайловна Бартан
Төрүттүнген хүнү 1939 октябрьның 2(1939-10-02)
Төрүттүнген чери
Мөчээн хүнү 2019 марттың 18(2019-03-18) (79 лет)
Чурту
Эртем сферазы филология, педагогика, башкылаарының методиказы
Ажылдап турар чери Тываның Күрүне Университеди
Дооскан чери
Эртем чадазы педагогика эртемнериниң кандидады[d]
Эртем ады доцент
Эртем удуртукчузу А. Ф. Бойцова
Билдингир ады тыва школаларга «Букварь»-ның автору

Фаина Михайловна Бартан (1939 октябрьның 2, Хайыракан, Чөөн-Хемчик кожуун2019 марттың 18) — совет болгаш российжи филолог, педагог-методист, педагогика эртемнериниң кандидады (1968), доцент (1984). Тыва школага «Азбука» номунуң автору[1], РСФСР-ниң улус өөредилгезиниң тергиин ажылдакчызы (1975), Тыва Республиканың өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы (1999), Россия Федерациязының дээди профессионал өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы (2006)[2].

Допчу намдары

1939 чылдың октябрь 2-де Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожууннуң Хайыракан суурга төрүттүнген[3].

Кызылдың күрүнениң педагогика институдунуң (амгы үеде Тываның күрүне университединиң) төөгү болгаш филология салбырын 1961 чылда дооскан. Башкы ажылын Ийи-Талга, оон Чөөн-Хемчик кожууннуң Бажын-Алаак ортумак школазынга орус дыл болгаш литература башкылап ажылдап эгелээн[3][4].

1964 чылдан 1967 чылга чедир РСФСР-ниң Педагогика эртемнериниң академиязының Национал школаларның эртем-шинчилел институдунга аспирантурага очно өөренип турган. Ол 1968 чылда «Тыва национал школаның өөреникчилеринге орус дылдың шын адаарынга өөредириниң методиказы» деп кандидат диссертациязын камгалаан (удуртукчузу: профессор А. Ф. Бойцова). Ф. М. Бартан педагогика эртемнеринге кандидат диссертациязын Тывада бир дугаар камгалаан херээжен кижи болган[4].

Ол 2019 чылдың март 18-те үр үеде аарааш, чок болган[1][5].

Күш-ажылы

  • 1967—1972 чылдарда Кызылдың күрүнениң педагогика институдунуң (ККПИ) орус филология кафедразының улуг башкызы  (орус). Амгы орус дылдың фонетика болгаш морфология талазы-биле курстарны башкылап турган[4].
  • 1972—1977 чылдарда — РСФСР-ниң Өөредилге яамызының Национал школалар эртем-шинчилел институдунуң тыва лабораториязының эргелекчизи[3].
  • 1977—1984 чылдарда — ККПИ-ниң эге өөредилгениң педагогика болгаш методика кафедразының эргелекчизи[4].
  • 1984—1994 чылдарда — эге өөредилгениң педагогика болгаш методика кафедразының доцентизи.
  • 1994—2007 чылдарда — ККПИ/Тываның күрүне университединиң эге школага орус болгаш тыва дылдарны башкылаарының теория болгаш методика кафедразының эргелекчизи[3].

Ф. М. Бартан Тыва Республиканың Өөредилге яамызының өөредилге-методиктиг чөвүлелиниң кежигүнү турган[4].

Эртем болгаш педагогиктиг ажыл-чорудулгазы

Ол 1970 чылда профессор А. Ф. Бойцова-биле кады тыва школаның бирги клазынга «Азбука номун» чырыкче үндүрген, ол ном каш катап катап парлаттынган (1971, 1974, 1977, 1981, 1986). Аңаа методиктиг удуртулга (1988) болгаш аудио немелде — 9 пластинкадан тургустунган фонохрестоматия, 1980 чылда «Мелодия» фирмазы белеткеп үндүрген[4][6].

1987 чылда Н. А. Мистрюкова биле Х. Б. Ооржак, тыва школаларга бирги классчыларга орус дылга «Азбука» үндүрген. Өөредилге ному 5 катап катап парлаттынган (сөөлгү үндүрүлгези 2003 чылда). Ол 2011 чылда О. А. Монгуш-биле кады «Азбуканың» чаарттынган хевирин үндүрген[4].

Ф. М. Бартан — Тываның уруглар садтарының улуг болгаш белеткел бөлүктеринге орус дыл программазының автору болгаш тургузукчузу, тыва-орус ийи дылдыг чоруктуң байдалынга орус дылды өөредириниң методиказынга хамаарышкан 50 хире эртем статьяларының автору[3]. Кол шинчилел угланыышкыннары: ийи дылдыг болурунуң принциптерин барымдаалап тургаш, школа назыны четпээн болгаш эге класстарның өөреникчилеринге орус дылдың адалгазын өөредири, харылзаалыг чугаа сайзырадыры, харылзажырының аргаларын сайзырадыры[1].

Ф. М. Бартан идепкейлиг башкы турган. Ооң удуртулгазы-биле 10 ажыг аныяк башкыларны чурттуң янзы-бүрү дээди өөредилге черлериниң аспирантураларынче чоруткан, олар дараазында филология болгаш педагогика талазы-биле кандидат диссертацияларын чедиишкинниг камгалап алганнар[4]. Ол национал семинарларга болгаш башкыларга болгаш кижизидикчилерге мергежилди бедидер курстарга лекцияларны номчуп, эртем ажылдарын болгаш өөредилге номнарын сайгарып турган[3].

Кол парлап үндүрген чүүлдери

  • Бойцова А. Ф., Бартан Ф. М. Букварь: Для тувинских школ. — Кызыл: Тувинское книжное издательство, 1970. (Дараазында катап үндүрген чылдары: 1971, 1974, 1977, 1981, 1986).
  • Бартан Ф. М., Ооржак Х. Б. Азбука: учебник для учащихся тувинской школы. — Кызыл: Тувинское книжное издательство, 1987. (Дараазында катап үндүрген чылдары: 1993, 2003).
  • Бартан Ф. М., Монгуш О. А. Азбука: учебник для 1-го класса тувинской школы. — Кызыл: Институт развития национальной школы, 2011.
  • Бартан Ф. М. Программа по русскому языку: для старшей и подготовительной тувинских групп детских образовательных дошкольных учреждений. — Кызыл: Тувинское книжное издательство, 2002.
  • Бартан Ф. М. Технология обучения русскому языку в старших тувинских группах дошкольных образовательных учреждений. — Кызыл: Билиг, 2010.

Өг-бүлези

Өөнүң ээзи — Бартан Ойдупаа Ондарович, химия эртемнериниң кандидады, эртемден[3]. Ийи оолдуг: Айвар база Юлий[3].

Шаңналдары, хүндүлүг аттары

  • РСФСР-ниң улус өөредилгезиниң тергиин ажылдакчызы (1975)[4]
  • Тыва Республиканың өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы (1999)[1]
  • Россия Федерациязының дээди профессионал өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы (2006)[4]
  • Күш-ажылдың хоочуну
  • Тываның күрүне университединиң хүндүлүг хоочуну
  • Тываның күрүне университединиң мөңгүн демдээ (университеттиң төөгүзүнде бир дугаар)[3]
  • РФ-тиң Өөредилге яамызының Хүндүлел бижии
  • «Тываның күрүне университединиң хөгжүлдезинге үлүг-хуузу дээш» демдек.

Демдеглелдер

  1. 1 2 3 4 Скончалась известная учёная, автор учебников русского языка для тувинских школ Фаина Бартан (рус.). Тува-Онлайн (20 марттың 2019). Хынаан ай-хүнү: 27 майның 2026.
  2. Фаина Михайловна Бартан: библиографический указатель (к 70-летию со дня рождения). — Кызыл, 2009.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Дамба Н. Ч. О научно-методической деятельности Ф. М. Бартан. КиберЛенинка. Хынаан ай-хүнү: 27 майның 2026.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Кара-оол Л. С. Фаина Михайловна Бартан — ведущий методист по методике преподавания русского языка в начальной школе Тувы. КиберЛенинка (2019). Хынаан ай-хүнү: 27 майның 2026.
  5. Скончалась известная учёная... Тува-Онлайн (20 марттың 2019). Хынаан ай-хүнү: 27 майның 2026.
  6. Бартан Фаина. records.su. Хынаан ай-хүнү: 27 майның 2026.

Литература

  • Дамба Н. Ч. О научно-методической деятельности Ф. М. Бартан (орус) // Вестник Тувинского государственного университета. — 2009. — Вып. 3. — С. 88-92.
  • Кара-оол Л. С. Фаина Михайловна Бартан — ведущий методист по методике преподавания русского языка в начальной школе Тувы (орус) // Вестник Тувинского государственного университета. Педагогические науки. — 2019. — Вып. 4 (43). — С. 124—128.
  • Кара-оол Л. С. Фаина Михайловна Бартан: библиографический указатель (к 70-летию со дня рождения). — Кызыл, 2009.

Шөлүлгелер