Бартан Фаина Михайловна
| Фаина Бартан | |
|---|---|
| | |
| Төрүттүнгенде ады | Фаина Михайловна Бартан |
| Төрүттүнген хүнү | 1939 октябрьның 2 |
| Төрүттүнген чери | |
| Мөчээн хүнү | 2019 марттың 18 (79 лет) |
| Чурту | |
| Эртем сферазы | филология, педагогика, башкылаарының методиказы |
| Ажылдап турар чери | Тываның Күрүне Университеди |
| Дооскан чери | |
| Эртем чадазы | педагогика эртемнериниң кандидады[d] |
| Эртем ады | доцент |
| Эртем удуртукчузу | А. Ф. Бойцова |
| Билдингир ады | тыва школаларга «Букварь»-ның автору |
Фаина Михайловна Бартан (1939 октябрьның 2, Хайыракан, Чөөн-Хемчик кожуун — 2019 марттың 18) — совет болгаш российжи филолог, педагог-методист, педагогика эртемнериниң кандидады (1968), доцент (1984). Тыва школага «Азбука» номунуң автору[1], РСФСР-ниң улус өөредилгезиниң тергиин ажылдакчызы (1975), Тыва Республиканың өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы (1999), Россия Федерациязының дээди профессионал өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы (2006)[2].
Допчу намдары
1939 чылдың октябрь 2-де Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожууннуң Хайыракан суурга төрүттүнген[3].
Кызылдың күрүнениң педагогика институдунуң (амгы үеде Тываның күрүне университединиң) төөгү болгаш филология салбырын 1961 чылда дооскан. Башкы ажылын Ийи-Талга, оон Чөөн-Хемчик кожууннуң Бажын-Алаак ортумак школазынга орус дыл болгаш литература башкылап ажылдап эгелээн[3][4].
1964 чылдан 1967 чылга чедир РСФСР-ниң Педагогика эртемнериниң академиязының Национал школаларның эртем-шинчилел институдунга аспирантурага очно өөренип турган. Ол 1968 чылда «Тыва национал школаның өөреникчилеринге орус дылдың шын адаарынга өөредириниң методиказы» деп кандидат диссертациязын камгалаан (удуртукчузу: профессор А. Ф. Бойцова). Ф. М. Бартан педагогика эртемнеринге кандидат диссертациязын Тывада бир дугаар камгалаан херээжен кижи болган[4].
Ол 2019 чылдың март 18-те үр үеде аарааш, чок болган[1][5].
Күш-ажылы
- 1967—1972 чылдарда Кызылдың күрүнениң педагогика институдунуң (ККПИ) орус филология кафедразының улуг башкызы. Амгы орус дылдың фонетика болгаш морфология талазы-биле курстарны башкылап турган[4].
- 1972—1977 чылдарда — РСФСР-ниң Өөредилге яамызының Национал школалар эртем-шинчилел институдунуң тыва лабораториязының эргелекчизи[3].
- 1977—1984 чылдарда — ККПИ-ниң эге өөредилгениң педагогика болгаш методика кафедразының эргелекчизи[4].
- 1984—1994 чылдарда — эге өөредилгениң педагогика болгаш методика кафедразының доцентизи.
- 1994—2007 чылдарда — ККПИ/Тываның күрүне университединиң эге школага орус болгаш тыва дылдарны башкылаарының теория болгаш методика кафедразының эргелекчизи[3].
Ф. М. Бартан Тыва Республиканың Өөредилге яамызының өөредилге-методиктиг чөвүлелиниң кежигүнү турган[4].
Эртем болгаш педагогиктиг ажыл-чорудулгазы
Ол 1970 чылда профессор А. Ф. Бойцова-биле кады тыва школаның бирги клазынга «Азбука номун» чырыкче үндүрген, ол ном каш катап катап парлаттынган (1971, 1974, 1977, 1981, 1986). Аңаа методиктиг удуртулга (1988) болгаш аудио немелде — 9 пластинкадан тургустунган фонохрестоматия, 1980 чылда «Мелодия» фирмазы белеткеп үндүрген[4][6].
1987 чылда Н. А. Мистрюкова биле Х. Б. Ооржак, тыва школаларга бирги классчыларга орус дылга «Азбука» үндүрген. Өөредилге ному 5 катап катап парлаттынган (сөөлгү үндүрүлгези 2003 чылда). Ол 2011 чылда О. А. Монгуш-биле кады «Азбуканың» чаарттынган хевирин үндүрген[4].
Ф. М. Бартан — Тываның уруглар садтарының улуг болгаш белеткел бөлүктеринге орус дыл программазының автору болгаш тургузукчузу, тыва-орус ийи дылдыг чоруктуң байдалынга орус дылды өөредириниң методиказынга хамаарышкан 50 хире эртем статьяларының автору[3]. Кол шинчилел угланыышкыннары: ийи дылдыг болурунуң принциптерин барымдаалап тургаш, школа назыны четпээн болгаш эге класстарның өөреникчилеринге орус дылдың адалгазын өөредири, харылзаалыг чугаа сайзырадыры, харылзажырының аргаларын сайзырадыры[1].
Ф. М. Бартан идепкейлиг башкы турган. Ооң удуртулгазы-биле 10 ажыг аныяк башкыларны чурттуң янзы-бүрү дээди өөредилге черлериниң аспирантураларынче чоруткан, олар дараазында филология болгаш педагогика талазы-биле кандидат диссертацияларын чедиишкинниг камгалап алганнар[4]. Ол национал семинарларга болгаш башкыларга болгаш кижизидикчилерге мергежилди бедидер курстарга лекцияларны номчуп, эртем ажылдарын болгаш өөредилге номнарын сайгарып турган[3].
Кол парлап үндүрген чүүлдери
- Бойцова А. Ф., Бартан Ф. М. Букварь: Для тувинских школ. — Кызыл: Тувинское книжное издательство, 1970. (Дараазында катап үндүрген чылдары: 1971, 1974, 1977, 1981, 1986).
- Бартан Ф. М., Ооржак Х. Б. Азбука: учебник для учащихся тувинской школы. — Кызыл: Тувинское книжное издательство, 1987. (Дараазында катап үндүрген чылдары: 1993, 2003).
- Бартан Ф. М., Монгуш О. А. Азбука: учебник для 1-го класса тувинской школы. — Кызыл: Институт развития национальной школы, 2011.
- Бартан Ф. М. Программа по русскому языку: для старшей и подготовительной тувинских групп детских образовательных дошкольных учреждений. — Кызыл: Тувинское книжное издательство, 2002.
- Бартан Ф. М. Технология обучения русскому языку в старших тувинских группах дошкольных образовательных учреждений. — Кызыл: Билиг, 2010.
Өг-бүлези
Өөнүң ээзи — Бартан Ойдупаа Ондарович, химия эртемнериниң кандидады, эртемден[3]. Ийи оолдуг: Айвар база Юлий[3].
Шаңналдары, хүндүлүг аттары
- РСФСР-ниң улус өөредилгезиниң тергиин ажылдакчызы (1975)[4]
- Тыва Республиканың өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы (1999)[1]
- Россия Федерациязының дээди профессионал өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы (2006)[4]
- Күш-ажылдың хоочуну
- Тываның күрүне университединиң хүндүлүг хоочуну
- Тываның күрүне университединиң мөңгүн демдээ (университеттиң төөгүзүнде бир дугаар)[3]
- РФ-тиң Өөредилге яамызының Хүндүлел бижии
- «Тываның күрүне университединиң хөгжүлдезинге үлүг-хуузу дээш» демдек.
Демдеглелдер
- ↑ 1 2 3 4 Скончалась известная учёная, автор учебников русского языка для тувинских школ Фаина Бартан (рус.). Тува-Онлайн (20 марттың 2019). Хынаан ай-хүнү: 27 майның 2026.
- ↑ Фаина Михайловна Бартан: библиографический указатель (к 70-летию со дня рождения). — Кызыл, 2009.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Дамба Н. Ч. О научно-методической деятельности Ф. М. Бартан. КиберЛенинка. Хынаан ай-хүнү: 27 майның 2026.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Кара-оол Л. С. Фаина Михайловна Бартан — ведущий методист по методике преподавания русского языка в начальной школе Тувы. КиберЛенинка (2019). Хынаан ай-хүнү: 27 майның 2026.
- ↑ Скончалась известная учёная... Тува-Онлайн (20 марттың 2019). Хынаан ай-хүнү: 27 майның 2026.
- ↑ Бартан Фаина. records.su. Хынаан ай-хүнү: 27 майның 2026.
Литература
- Дамба Н. Ч. О научно-методической деятельности Ф. М. Бартан (орус) // Вестник Тувинского государственного университета. — 2009. — Вып. 3. — С. 88-92.
- Кара-оол Л. С. Фаина Михайловна Бартан — ведущий методист по методике преподавания русского языка в начальной школе Тувы (орус) // Вестник Тувинского государственного университета. Педагогические науки. — 2019. — Вып. 4 (43). — С. 124—128.
- Кара-оол Л. С. Фаина Михайловна Бартан: библиографический указатель (к 70-летию со дня рождения). — Кызыл, 2009.
Шөлүлгелер
- Скончалась известная учёная, автор учебников… // Тува-Онлайн, 20 марта 2019
- Научная статья о Ф. М. Бартан // КиберЛенинка
- Октябрьның 2 төрүттүнгеннер
- 1939 чылда төрүттүнгеннер
- Чөөн-Хемчик кожуунга төрүттүнгеннер
- Марттың 18 мөчээннер
- 2019 чылда мөчээннер
- Тываның күрүне университединиң доозукчулары
- Алфавиттээн кижилер
- Алфавиттээн эртемденнер
- Алфавиттээн филологтар
- Россияның филологтары
- XX чүс чылдың филологтары
- XXI чүс чылдың филологтары
- Филология эртемнериниң кандидаттары
- Россия Федерациязының дээди профессионал өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчылары
- Тываның күрүне университединиң башкылары
- Өөредилге номнарының авторлары
- Тыва Республиканың эртеминиң алдарлыг ажылдакчылары
- РСФСР-ниң улусчу чырыдыышкынының тергииннери
- Тыва Республиканың өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчылары