Делегей чергелиг биологтуг янзылал хүнү

Рувики деп сайттан
Делегей чергелиг биологтуг янзылал хүнү
Международный день биологического разнообразия.jpg
Байырлап турар чери чылдың-на
Ай-хүнү Майның 22

Делегей чергелиг биологтуг янзылал хүнү (орус. Междунаро́дный день биологи́ческого разнообра́зия, КНО-нуң өске албан ёзу дылдарында: англ. International Day for Biological Diversity, ар. اليوم الدولي للتنوع البيولوجي, исп. Día Internacional de la Diversidad Biológica, кыд. 生物多样性国际日, фр. Journée internationale de la diversité biologique ) — Каттышкан Нациялар Организациязының өмээржилгези-биле чылдың-на май 22-де демдеглээр КНО-нуң делегей чергелиг байырлал хүнү. КНО-нуң Чиңгине Ассамблеязы 1993 чылда делегейде хөй-ниитиниң биологтуг янзылалын камгалап арттырарының чугулазының дугайында — чер кырында амыдыралдың бүгү хевирлериниң, ооң иштинде хевирлер, экосистемалар болгаш генофондунуң каттышканының дугайында медээни бедидер сорулга-биле тургускан.

КНО-нуң Чиңгине Ассамблеязының 1994 чылдың декабрьның 19-тан № A/RES/49/119 резолюциязы-биле чарлаан[1], эгезинде декабрь 29-та демдеглеп турган, ооң соонда май 22-же чылдырттынган[2].

Тайылбыры

Биологтуг янзылал дээрге, дириг организмнерниң бактериялардан эгелээш, улуг экосистемаларга чедир хөй янзылыы-дыр[3]. Биологтуг янзылал ниити деңзигүүрнү тудуп, амыдыралга эргежок чугула (суг, аъш-чем, доктаамал климат, экономиктиг өзүлде болгаш өске-даа) чүүлдерни хандырып турар. Чижээлээрге:


• бойдус курлавырларындан делегейниң иштики ниити продуктузунуң хөй кезии дорт хамааржыр;
• дыка хөй кижилерге далай амыдыраар акша-хөреңгиниң дөзү-дүр;
• үнүштер кижиниң чемижиниң 80 % ажыг кезиин хандырып турар;
• кургаг черниң болгаш океанның экосистемалары «углерод төтчеглекчилери» кылдыр база оон-даа өске кылдыр ажылдаар[4][5].

Биологтуг янзылалды чидирер болза, аш-чутка зоонозтарның көвүдээринге, агаар-бойдустуң өскерлиишкиннеринге дээш өске-даа уржуктарга чедирип болур[6].

Биологтуг янзылалды чидирериниң кол чылдагааннары — кижиниң идепкейлиг ажыл-агый чорудулгазы, бойдус курлавырларын чөптүг эвес ажыглаары[6][4], чурттакчы чоннуң өзүлдези, хөлүн эрттир ажыглаары, долгандыр турар хүрээлелдиң хирленири[7].

Делегейниң биологтуг янзылал байырлал хүнүнүң сорулгазы хөй-ниитиниң кичээнгейин фауна болгаш флораның төлээлекчилериниң чидип бар чыдарының болгаш эвээжеп турарының чидиг айтырыгларынче кижи төрелгеттенниң кичээнгейин хаара тудары болур[8][9].

ЮНЕСКО-нуң чиңгине директору Одрэ Азуле мынча дээн:[10]:

Долгандыр турар бойдус болгаш бистиң-биле кады бо бөмбүрзекте чурттап турар дириг амытаннар-биле бистиң хамаарылгаларывыстың хевирин үндезини-биле өскертир, бөмбүрзектиң бүгү чурттакчыларгы ниити делегейни планнап база тудуп эгелээр ужурлуг бис.

Делегейниң биологтуг янзылал хүнүнге тураскаадып, Санкт-Петербург хоорайда кудумчу фото-делгелгези

Төөгүзү

«Биологтуг янзылал» деп термин 1970 чылдарда тывылган[11]. Он чыл эрткенде, ол практиктиг болгаш фундаменталдыг биологияда калбаа-биле ажыглалче кирген[12].

1992 чылдың май 22-де Рио-де-Жанейрога Биологтуг янзылал дугайында конвенцияны хүлээп алган[8] — биологтуг янзылал кадагалаарынче угланган делегейниң эрге-хоойлу документизи[13]. 1993 чылдың декабрь 29-та конвенция күш кирген[2]. 2025 чылдың майның байдал-биле документини 196 күрүне ратификастаан[14].

Дараазында конвенцияга: био-айыыл чок чорук талазы-биле Картахен протоколду (2000), генетиктиг курлавырларже кирерин болгаш оларны ажыглаанындан ажык-кончааны чөптүг болгаш дең үндезинге ажыглаарын таарыштырган Нагой протоколун (2010), нагой-куала-лумпур немелде харыысалга болгаш эгидилге дугайында картахен протоколга био-айыыл чок чорук талазы-биле протоколду (2010) хүлээп алган[2].

1994 чылдың декабрь 19-та КНО-нуң Чиңгине Ассамблеязы делегей чергелиг биологтуг янзылал хүнүн чарлаан болгаш ону декабрь 29-та (Биологтуг янзылал дугайында конвенцияның күш кирген хүнү)демдеглээр деп доктааткан[1]

2000 чылдың декабрьда Чиңгине Ассамблея байырлалды май 22-же (конвенцияга ат салган хүнче) чылдырар деп шиитпирлээн[15].

2015 чылда делегей лидерлери турум сайзырал талазы-биле 17 сорулганы хүлээп алган (2030 чылга чедир турум сайзырал талазы-тиле хүн айтырыында айыттынган), ында сорулгаларның бирээзинге биологтуг янзылалдың чидип болурунуң айыылын соксадыр сорулга салдынган[16].

2022 чылдың декабрьда 196 күрүнелер Куньмин-Монреальда биологтуг янзылалды кадагалаар талазы-биле глобалдыг рамкалыг программаны хүлээп алган[4]. Документиде бойдус курлавырларының турум ажыглалынче, биологтуг янзылалды кадагалаарынче, экосистемаларны катап тургузарынче угланган 23 сорулга бар. Документини боттандырары-биле күрүнелерге биологтуг янзылалды кадагалаар талазы-биле национал стратегияларны болгаш ажыл-чорудулга планнарын ажылдап кылыр херек[17].

Делегейниң биологтуг янзылал хүнүнге тураскааткан номнар делгелгези, Гусь-Хрустальный хоорайның библиотеказы

Ёзу-чаңчылдары

Чылдың-на делегейниң биологтуг янзылал хүнүнүң темазын өскертип турар. КНО-нуң чиңгине секретары байырлыг хүн дугайында айыткалды парлап турар.

Бүгү делегейде ол хүн янзы-бүрү хемчеглер эртип турар, долгандыр хүрээлел камгалалының талазы-биле лекциялар, экологтуг байырлалдар, делгелгелер[18], хөөлбектер арыглаар, арга-арыг аштаар болгаш өске-даа чүүлдер талазы-биле акциялар.

Ол ышкаш делегейниң биологтуг янзылал хүнүнге тураскааткан тускай парлаан чүүлдерин үндүрүп турар[2].

Аңгы-аңгы чылдарда темалары


• 2002 — «Арга-арыгның биологтуг янзылалы»[19].
• 2003 — «Биологтуг янзылал база ядыы-түреңги чорук-биле демисел турум сайзыралдың баганалары»[2].
• 2004 — «Биологтуг янзылал: шупту улуска аъш-чем, суг болгаш кадыкшыл».
• 2005 — «Биологтуг янзылал: бистиң өскерлип турар делегейивиске амы-тын камгалалының магадылалы».
• 2006 — "Биологтуг янзылалды кааңнаар черлерге камгалаары[2].
• 2007 — «Биологтуг янзылал болгаш климаттың өскерлиишкиннери».
• 2008 — «Биологтуг янзылал болгаш көдээ ажыл-агый».
• 2009 — «Инвазиялыг хевирлер».
• 2010 — «Биологтуг янзылал болгаш ядыы-түреңги чоруктуң аар-берге байдалын сайзырадыры болгаш чиигедири»[2].
• 2011 — «Арга-арыгның биологтуг янзылалы».
• 2012 — «Далайларның биологтуг янзылалы».
• 2013 — «Суг болгаш Биологтуг янзылал».
• 2014 — «Ортулуктарның биологтуг янзылалы».
• 2015 — «Биологтуг янзылал турум сайзыралдың сорулгаларынга»[2].
• 2016 — «Биологтуг янзылал темазын катап көдүрери, кижилерниң амыдыралын болгаш оларның амыдыраарының үндезиннерин деткиири»[8].
• 2017 — «Биологтуг янзылал болгаш туризм».
• 2018 — «Биологтуг янзылалга хамаарышкан ажыл-чорудулганың 25 чыл оюн демдеглээри».
• 2019 — «Бистиң биологтуг янзылалывыс, аъш-чемивис, кадыывыс»[7].
• 2020 — «Бойдуска хамаарышкан бистиң шиитпирлеривис».
• 2021 — «#ForNature шиитпирниң кезээ бис».
• 2022 — «Бүгү дириг чүүлге ниити келир үени тургузары»[2].
• 2023 — «Дугуржулгадан ажыл-чорудулгазынче: биологтуг янзылалды катап тургузары».
• 2024 — «Планның кезии бол».
• 2025 — «Бойдус-биле аяннажылга болгаш турум хөгжүлде».

Харылзаалыг байырлалдар


• Бүгү-делегейниң черлик бойдус хүнү (март 3).
• Бүгү делегейниң арга-арыг хүнү (март 21).
• Бүгү делегейниң тропиктер хүнү (июнь 29).
• Бүгү-делегейниң далай хүнү (тодаргай ай-хүнү чок; сентябрьның төнчүзүнде демдеглээр).
• Бүгү-делегейниң дириг амытаннарын камгалаар хүн (октябрь 4).

Демдеглелдер

  1. 1 2 Document Viewer (рус.). docs.un.org. Хынаан ай-хүнү: 20 майның 2025.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 International Day for Biological Diversity - 22 May. www.cbd.int (7 марттың 2025). Хынаан ай-хүнү: 20 майның 2025.
  3. Биологическое разнообразие (неопр.). www.who.int. Хынаан ай-хүнү: 20 майның 2025.
  4. 1 2 3 Что такое биоразнообразие и как его сохранить? ООН Женева. Хынаан ай-хүнү: 20 майның 2025.
  5. International Day for Biological Diversity | United Nations. Хынаан 20 майның 2025.
  6. 1 2 Еле живая природа. По всей планете вымирают животные и растения. Чем это грозит человечеству? (2023-01-06). Хынаан 20 майның 2025.
  7. 1 2 Зачем празднуют Международный день биологического разнообразия (2019-05-22). Хынаан 20 майның 2025.
  8. 1 2 3 Международный день биологического разнообразия (2016-05-22). Хынаан 20 майның 2025.
  9. Иван Обухов. Какой сегодня праздник: 22 мая – Международный день биологического разнообразия (2023-05-22). Хынаан 20 майның 2025.
  10. Международный день биологического разнообразия. ЮНЕСКО. Хынаан ай-хүнү: 20 майның 2025.
  11. Власова Е. А. Содержание понятия о биологическом разнообразии в профильном курсе биологии. Ярославский педагогический вестник (2009). Хынаан ай-хүнү: 20 майның 2025.
  12. Биологическое разнообразие. Хынаан 20 майның 2025.
  13. Конвенция о биологическом разнообразии (рус.). www.un.org. Хынаан ай-хүнү: 20 майның 2025.
  14. List of Parties. www.cbd.int. Хынаан ай-хүнү: 20 майның 2025.
  15. 55/201. Конвенция о биологическом разнообразии. unisdr.org. Хынаан ай-хүнү: 20 майның 2025.
  16. Международный день биологического разнообразия. ГКУ «Дирекция особо охраняемых природных территорий Санкт-Петербурга». Хынаан ай-хүнү: 20 майның 2025.
  17. 22 мая: Международный день биологического разнообразия. Хынаан 20 майның 2025.
  18. Всемирный День биологического разнообразия в ГДМ (2002-12-21). Хынаан 20 майның 2025.
  19. International Day for Biological Diversity - 22 May 2002. www.cbd.int (14 декабрьның 2006). Хынаан ай-хүнү: 20 майның 2025.

Литература


Редникова Т. В. Значение конвенции CITES для охраны биологического разнообразия: полувековой опыт реализации положений // Международное право и международные организации. — 2023. — № 1.

Ссылки


Резолюция ГА ООН № A/RES/49/119
Конвенция о биологическом разнообразии
Международный день на сайте ООН