Дончун Соян Кумаа оглу
| Дончун Соян Кумаа оглу | |
|---|---|
| тыв. Дончун Соян Кумаа оглу | |
| Төрүттүнгенде ады | Соян Кумаа оглу Дончун |
| Төрүттүнген ай-хүнү | 13 август 1922 |
| Төрүттүнген чери | Чиңге-Булуң, Кызыл-Чыраа сумузу, Тес-Хем, ТАР |
| Мөчээн ай-хүнү | 25 декабрь 1998 (76 хар) |
| Мөчээн чери | Ак-Эрик, Эрзин кожууну, Тыва Республика |
Дончун Соян Кумаа оглу (төрүттүнгенде ады — Соян Кумаа оглу Дончун, орус. Дончун Михаил Кумаевич, 1922 чылдың августуң 13 — 1998 чылдың декабрьның 25) — Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, тыва эки турачы эскадроннуң 1-ги взводунуң гвардияның анаа дайынчызы, ТАР-ның Күш-ажылының ордениниң, 1-ги (1944) болгаш 2-ги (1985) чаданың Ада-чурттуң Улуг дайынының орденнериниң эдилекчизи[1].
Допчу намдары
Допчун Соян Кумаа оглу 1922 чылдың август 13-те Тыва Арат Республиканың Тес-Хем кожуунунуң Кыхыл-Чыраа сумузунуң Чиңге-Булуң деп черге төрүттүнген.
1941 чылдан тура Тыва Арат Революстуг Шеригге шериг албанын эрттирип турган.
Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде фронтуга материалдыг дуза чедирер талазы-биле бүгү тыва арт чоннуң ажылынга идепкейлиг киржип, бодунуң хууда аъттарын фронтуже чоруп турган.
Ада-чурттуң улуг дайынынга киржилдези
Тыва Арат Революстуг Намның Төп комитединиң секретариадының 1943 чылдың август 25-тен шиитпири-биле 1-ги тыва эки турачы отрядтың 1-ги взводунуң анаа дайынчызы кылдыр томуйлаткан.
Тыва Арат Республикадан тыва эки турачылар отряды Барыын фронтунуң 6-гы аъттыг корпузунуң Морозов аттыг 8-ки гвардейжи аъттыг Ровно дивизиязының 31-ги гвардейжи аъттыг полкунуң составынче 4-кү эскадрон кылдыр кирген. Ооң составында 1000 километр орук чок черге 45 хонук дургузунда агаар-бойдус талазы-биле кончуг берге байдалдарда чоруп келген. Марш үезинде тывалар кижи-даа, аът-даа талазы-биле чидириг чок турган. Тыва чылгычылар походка шыдамык чоруун көргүскеннер.
1944 чылдың январьның 29-та 4-кү эскадроннуң тыва аъттыг шериглери Украин ССР-ниң Ровно облазының Деражно суур дээш тулчуушкуннарга баштай киришкен болгаш халдаашкынга төлептиг үлегер-чижекни көргүскен.
Ровно болгаш Дубно хоорайларны хостаарынга эрес-дидимин көргүскен. Ол дугайында 31-ги полктуң командири Поповтуң 1944 чылдын февральдың 8-тен шаңнал бижиинде бижээни: «Ровно дээш тулчуушкун үезинде эш Допчун онза эрес-дидим чоруун көргүскен. Дайзынның күштүг миномёт адыышкынын тогбайн, ийи удур халдаашкынын тогбайн, чаңгыс-даа базым дедир баспайн, тыва чоннуң чагыын база командылалдың дужаалын күүседип, халдаашкынче чорупкан. Ол тулчуушкунга эш Дончун 5 фашист дайынчыларны болгаш офицерлерни боду узуткаан. Демир-орукту эжелеп алырынга киришкен».
Дубно дээш тулчуушкуннарга ол немец «Тигр» деп танкыны өрттедип шыдаан.
Дайын шөлүнге ийи катап аар балыгланыышкын алган. Бирээзин дайын шөлүнге, ийи дугаарын шериг эмнелгезинге чыткаш, бомбалаашкынга таварышкаш алган. Аар кемдээшкин алганындан дайынчы 2-ги бөлүктүң инвалиди апарган.
Дайын соонда
Дайын соонда Эрзин кожууннуң «Пограничный» совхозка кадарчылап, хүндүлүг дыштанылгаже үнгүжеге чедир Ак-Эрик суурга чурттап чораан.
Сактыышкын
Шаңнал-макталдары
- ТАР-ның Күш-ажылының ордени (1944).
- 1-ги (1944) болгаш 2-ги (1985) чаданың Ада-чурттуң Улуг дайынының орденнери.
- «Украинаны нацист Германиядан хостаанындан бээр 50 чыл» (1996) деп тураскаалдыг демдек.
Литература
- Сундуй М. Б. Эки турачы аъттыг эскадрон. Кызыл: Тываның ном үндурер чери, 1989.
- ДОНЧУН Соян Кумаа оглу / Урянхайско-тувинская энциклопедия. I том (А-К). Под общей ред. Шойгу С.К., отв. ред. Бичелдей К.А. Кызыл: "Мир тувинцев", 2021. С. 315-316.
- Пивоваров В. Добровольцы. Кызыл, 1990.