Допшулуур
| Дошпулуур | |
|---|---|
| Дошпулуур | |
 Тываның улустуң хөөмейжизи Игорь Көшкендей дошпулуурда ойнап олурар | |
| Классификация | хылдыг |
| Төрел херекселдери | игил, базаанчы |
 Допшулуур | |
Дошпулуур (өске аттары допшулдуур, топшулуур-даа дээр) — ийи хылдыг хөгжүм херексели. Шаанда ол барык өг, аал бүрүзүнге турган эң-не нептереңгей хөгжүм херексели-дир[1]. Ол дугайын чоннуң аас чогаалы херечилеп турар:
Алаак черниң ыяжындан
Чазап алган дошпулуурум.
Ала бениң кудуурундан
Хылдап алган дошпулуурум.
Куду черниң ыяжындан
Чазап алган дошпулуурум.
Кула бениң кудуруундан
Хылдап алган дошпулуурум.
Тургузуу
Шаандагы дошпулдуур ийи таладан хаш-биле дуй шаккан хааржак болур болгаш ону өттүр быжыглаан 80 см хире үннүг. Дошпулуур бызаанчы дег хөй хевирлиг эвес-даа бол, хемчээли янзы-бүрү болур. Ооң хааржаан кол нургулайында дыттан, ында-хаая шиви, хады азы пөштен кылган боор. Унун база баш талазын быжыг хадыңдан чазаар. Хааржакталчак бажын ийи таладан дуй шагар хаш алгыны өшкү, бызаа азы сыын кежинден кылыр, а чамдыкта аргар-кошкар кежин ажыглаар.
Шаандагы дошпулуурну ээрип каан аът хылы-биле хылдап турган. Чамдыкта ооң хылын хой шөйүндүзүнүң дадаазынналчак кожундан ээрип кадыргаш, кылган-даа боор-ла. Амгы үеде оларны кылымал чиңге, быжыг хылдар азы демир сывырындактар солаан. Дошпулуурнуң хөөнүн ойнакчы боду таарыштырып алыр.
Төөгүзү
Дошпулуур — бурунгу ыраажы кижилерниң даады ажыглаар эдилелдериниң бирээзи. Ооң дузазы-биле олар кожа-хелбээ улустарын хөгледип, хөөнүн чазап, амыраан алгап чораан:
Дозур кара мээң эжим
Дошпулдуурлап олур-ла бе?
Торга күжүр ыяш соктап,
Токкуңайнып чыдыр-ла бе?
Хөмжүмчү шынарлары
Дошпулeурнуң хылдарын квартал кылдыр таарыштырар, ону «дошпулуур хѳѳнү» («дошпулуурнуң хөөнү») дээр.
Чаңчылчаан дошпулуурнуң тембри чымчак, хилиң, үн камералыг. Дошпулуурну колдуунда ыраажыга үдекчи кылдыр азы өске хөгжүм херекселдери-биле ансамбль кылдыр ажыглап турар. Ылаңгыя боостаа ырын үдээр хөгжүм херексели ышкаш, делгереңгей билдингир. Колдуунда дошпулуурга ойнаар инструменталдыг оюнну Дембилдей дээр.
Игил биле дошпулуурнуң ылгалы болза, дошпулуурнуң хылдарын долгап каан дүктен кылыр. Кол ылгалы үн үндүрер арга болур: дошпулуурда — шымчым, игилда — кыскыл.
Демдеглелдер
Дөзү
• Байыр-оол М.С. «Тывалар», 2005
• Сузукей, В. Музыкальные инструменты традиционного общества / В. Сузукей. — Текст: непосредственный // Музыкальная культура Тувы в ХХ столетии. — Москва, 2007. — С.75-90.