Достай Откун Монгушевич
| Достай Откун Монгушевич | |
|---|---|
| тыв. Достай Моңгуш оглу Откун | |
 | |
| Кол медээлер | |
| Долу ады | |
| Төрүттүнген хүнү | 1970 январьның 30 (56 лет) |
| Төрүттүнген чери | |
| Мергежилдери | хөөмейжи, хөгжүмчү, тележурналист база хөй-ниитичи |
| Жанрлары | хөөмей |
Достай Откун Монгушевич (төр. 1970 январьның 30, Кызыл, Тыва Автономнуг Совет Социалистиг Республика) — тыва хөгжүмчү, тележурналист болгаш хөй-ниити ажылдакчызы. Тыва Республиканың улустуң хөөмейжизи (2025), Тыва Республиканың алдарлыг артизи[1].
Чогаадыкчы оруу
Хөгжүмчү, хөөмейжи Откун Монгушович Достайның чогаадыкчы оруу 1988—1989 чылдарда күрүнениң «Саян» ансамблинге ажылдай бергенинден эгелээн. Ол — тыва хөөмей уран чүүлүнүң эң-не көскү, онзагай төлээлекчилериниң бирээзи база 1989—1990 чылдарда «Тыва» фольклор ансамблиниң бирги тургузуунга ажылдап турган.
1990—1994 чылдарда Санкт-Петербургтуң Театр уран чүүлүнүң академиязын «театр болгаш кино артизи» мергежили-биле дооскан. Өөредилгезин дооскаш, хөөмей уран чүүлүн кагбайн уламчылап, «Өзүм» деп бөлүктү тургускан. Оолак Ондар, Станислав Ириль суглар кирген ол бөлүк Европа чурттарынга гастрольдап, «Мосфильм» студиязынга «Өзүм» деп аттыг альбомун бижиткен. Оон аңгыда Откун Достай Россияның, Англияның, Сенегалдың сураглыг хөгжүмчүлерин каттыштырган делегей чергелиг фри-джаз уран чүүлүнүң «Вершки да Корешки» деп бөлүүнүң тургустунарының үндезинин салган кижи болур.
1997 чылдан эгелеп «Тыва» беп күрүнениң телерадиокомпаниязының литература-уран чүүл редакциязынга редакторлап ажылдай берген. Ооң «Эзир чуртунуң хөөннери» деп эрттирип турган дамчыдылгазы тыва хөөмейниң алдар-аттыг күүседикчилерин болгаш оларның аныяк салгалын көүкчүлерге таныштырып, оларның ажыл-чорудулгазын суртаалдап турган. Ол дамчыдылга кыска үе дургузунда чүгле көрүкчүлерниң ынакшылын болгаш хүндүткелин чаалап албайн, «Тыва» телекомпаниязының тыва хөөмейни кадагалаарынче, хөгжүдеринче болгаш нептередиринче угланган ажылының эң-не чугула кезээ апарган.
Ооң тележурналистикага чедип алган чедиишкиннерин хөй санныг шаңнал-макталдар-биле демдеглээн. Ооң иштинде 2003 чылда журналистерниң республика чергелиг «Чонар-даш бийир» деп мөөрейиниң лауреады болганы онзагай черни ээлеп турар.
Откун Достай бодунуң тускай төлевилелдери-биле-даа, бөлүктер-биле-даа хөөмейлеп-сыгыртып, тыва культураны делегейге хөй удаа таныштырып келген чогаадыкчы-дыр хөгжүмчү болур. Амгы үеде ол делегейге алдаржаан Тываның хөй санныг фольклор бөлүктериниң, хөөмейжилериниң продюсери, менеджери болуп ажылдавышаан, тыва хөөмейни нептередиринге үнелиг үлүг-хуузун киирип чоруур. Чижээ, О. М. Достайның организастаан концерттери болгаш үндүрген альбомнары хөөмейге ынак дыңнакчыларның сеткилин ам-даа хөлзедип чоруур[2].
Хөөмейжи Откун Достайның хөгжүмге салым-чаяаны «Тыва» (1-ги тургузуу), «Өзүм» (Европага 2 альбом үндүрген), «Вершки да корешки» (1993 чыл), Саинхо Намчылак (1 альбом), «NOAH» опера, «Өртөмчей» (Японияга 2 альбом үндүрген), «ЕвроАзия», «Тыва Хөгжүм», «Тыва Кызы» (2 альбом, 1 DVD) деп бөлүктерниң, ыраажыларның чогаадыкчы ажыл-ижи болгаш төлевилелдери таварыштыр тодаргай илереттинген.
Откун Достай аңгы-аңгы бөлүктерниң тургузуунга-даа, азы боду-даа Японияга (1998 чылдан тура), Кыдатка (2013), Моолга (1989), Австралияга (1996), Германияга (1995—2013), Мароккога (1998), Турцияга (1998), Голландияга (1992—2012), Бельгияга (1996—2013), Италияга (2013), Данияга (2009—2013), Швецияга, Норвегияга (2012), Швейцарияга (2007), Канадага (1999), АКШ-тың 16 штадынга (2009) дээш делегейниң хөй-хөй чурттарының делегей чергелиг фестивальдарының сценаларынга ойнап келген.
Ол «Сыгыт-Хөөмей Өвүр черде» деп делегей чергелиг фестивальдың кол организатору болуп (2000, 2004, 2009 чылдарда) ажылдаан. Ол фестивальды 2024 чылда өске организаторлар Тыва Республиканың Улустуң хөөмейжизи Геннадий Туматтың чырык адынга тураскаадып эрттирген. Оон аңгыда ол «Тыва-Япон найырал төвү — Каргыраа» деп регионнуң хөй-ниити организациязының үндезилекчизи болгаш удуртукчузу болур (2011 чылдан тура)[3].
2012 чылда ол Японияга Тыва Республиканың Улустуң хөөмейжизи Алдын-оол Севектиң, Алдарлыг артизи Андрей Өпейниң болгаш Откун Достайның бодунуң үннери бижиттинген «Даг каргыраазы» деп альбомну үндүрген. Амгы үеге дээр джаз болгаш авангард хөгжүмү-биле ажылдап келген янзы-бүрү талалыг хөгжүмчү-даа болза, О. М. Достай бодунуң хөөмей уран чүүлүн кагбайн кадагалап шыдаан. Ол 2012 чылдың дөрт айдан 2013 чылдың сес айга чедир Тыва Республиканың Чазааның чанында ЮНЕСКО херектериниң талазы-биле комитеттиң даргазы бооп ажылдаан.
Откун Достай сөөлгү чылдарда хөгжүмчү ажыл-ижин идепкейлиг уламчылап чоруур. Ол 2014 чылдың 7 айда Японияга эрткен делегей чергелиг «Fuji Rock» фестивалынга киришкен[4]. 2023 чылда сураглыг «Алаш» бөлүү-биле кады ойнаан[5][6]. Ол үеде «Тыва кызы» деп херээжен фольклор бөлүүнүң удуртукчузу болган дээрзи хөй-ниитиге билдингир апарган[7]. 2025 чылдың 3 айда Кызыл хоорайга хөгжүмчүнүң «Эзир чуртунуң хөөннери» деп юбилейлиг концерти эрткен.
"Байкал далай — делегейниң эртинези (Улан-Удэ, 1989) болгаш «Моол» (Улан-Батор, 1990) деп делегей чергелиг фестивальдарның лауреады, «Баян-Таланың ыраажызы» деп ыраажыларның республика чергелиг мөөрейиниң Гран-при шаңналының эдилекчизи, «Хөөмей-1995» деп республика чергелиг фестивальдың Гран-при шаңналының эдилекчизи, «Хөөмей-1998» деп делегей чергелиг симпозиумнуң Гран-при шаңналының эдилекчизи, «Ак куштуң ырылары» (2006) деп фестивальдың шаңналының эдилекчизи, «Үстүү-Хүрээ» делегей чергелиг фестивальдың «Тергиин игилчи» деп номинациязының тиилекчизи, Тыва Республиканың Улустуң хөөмейжизи Х. С. Ооржактың чырык адынга тураскааткан 2013 чылда болган «Хөөмейжи» деп республика мөөрейиниң лауреады, «Чонар-даш бийир — 2003» деп журналистерниң республика чергелиг мөөрейиниң шаңналының эдилекчизи.
Ооң ажыл-ишчи намдарында күрүнениң болгаш хөй-ниитиниң ажылы чугула черни ээлеп турар. Чижээ, 2012 чылдың дөрт айдан 2013 чылдың сес айга чедир Тыва Республиканың Чазааның чанында ЮНЕСКО-нуң херектериниң талазы-биле комитеттиң даргазы бооп ажылдаан. Оон аңгыда ол 2011 чылдан бээр «Тыва-Япон найырал төвү — Каргыраа» деп регионнуң хөй-ниити организациязын үндезилеп тургускаш, ооң директору бооп ажылдап турар[8].
Демдеглелдер
- ↑ В Кызыле пройдет юбилейный концерт музыканта, общественника, хоомейжи Откуна Достая. Тува-Онлайн. Хынаан ай-хүнү: 25 январьның 2026.
- ↑ Достай Откун Монгушевич (рус.). Культурное наследие Тувы. Хынаан ай-хүнү: 25 январьның 2026.
- ↑ В Туве победителю конкурса исполнителей горлового пения подарят табун лошадей. ИА «ТуваМедиаГрупп». Хынаан ай-хүнү: 25 январьның 2026.
- ↑ В марте в Туве расцветет сакура. БезФормата. Хынаан ай-хүнү: 25 январьның 2026.
- ↑ Афиша на 25 февраля 2023. Хакасская республиканская филармония имени В.Г. Чаптыкова. Хынаан ай-хүнү: 7 декабрьның 2025.
- ↑ Алаш (Тыва) в Культурном центре «Дом». Rockgig. Хынаан ай-хүнү: 25 январьның 2026.
- ↑ Ансамбль «Тыва кызы» отметил юбилей концертом «25 перевалов». ИА «ТуваМедиаГрупп». Хынаан ай-хүнү: 26 январьның 2026.
- ↑ Достай Откун Монгушевич. Культурное наследие Тувы. Хынаан ай-хүнү: 25 январьның 2026.