Ишкин оглу
| Ишкин оглу | |
|---|---|
| тыв. Моңгуш Айдың Шораанович | |
 Тыва национал тоннуг Ишкин оглу | |
| Кол медээлер | |
| Долу ады | Моңгуш Айдың Шораанович |
| Төрүттүнген хүнү | 14 июль 1988 (38 хар) |
| Төрүттүнген чери | Ишкин, Сүт-Хөл кожуун, Тыва АССР |
| Чурту |
 |
| Мергежилдери | ыраажы, хөгжүмчү, чарлакчы, блогер, малчын |
| Жанрлары | поп |
| Социал четкиде арны | |
Ишкин оглу (Шын ады — Моңгуш Айдың Шораанович, 1988 чылдың июльдуң 14, Ишкин, Сүт-Хөл кожуун, Тыва АССР) — тыва ыраажы, Тыва Республиканың алдарлыг артизи[1], Республиканың улусчу чогаадылга төвүнүң ажылдакчызы, тыва национал спорт хевирлериниң республика чергелиг маргылдааларының чарлакчызы, «Эне Тывам», «Ишкинниң аалчызы» деп Делегей четкизинде видеодамчыдылгаларның башкарыкчызы[2], Тыва культураның суртаалчызы[3].
Допчу намдары
Моңгуш Айдың Шораанович 1988 чылдың июль 14-те Сүт-Хөл кожууннуң Хөр-Тайга (Ишкин) суурга авазының чаңгыс оглу болуп төрүттүнген. Чажындан тура, кырган-ачазы Монгуш Ыянчап Сереновичиниң аалынга мал-маган аразынга өзүп келген. Авазы Оюмаа Ыянчаповна ус-шевер, даараныр чораан. Хууда сайгарлыкчылап, амыдыралга оруун дилеп, найысылалче чурттап чорупкан турган. Ол 2011 чылда, 42 харлыында, хан базыышкынындан көңгүс аныяк назынындан чарлып чоруткан[1].
Эртем-билии
Кызыл хоорайга авазының чанынга бичии Айдың 1 биле 2 классты өөренип дооскаш, 3 класстан эгелеп Кара-Чыраа (Киров) суурда кырган ада-иезиниң чанынче чорупкан турган. Өөредилгеге черле сундулуг, сонуургалдыг болгаш, эге класстарны Айдың чүгле «бештерге» өөренип дооскан. Ол 10-гу классты «4-5» демдектерге дооскаш, авазының сүмелээни-биле, Тываның күрүне университединиң юридиктиг факультединче кирер белеткел курузунга 11 классты дооскаш, улаштыр 1-ги курсче дужаап кирип алгаш, чедиишкинниг дооскан[1].
Уран чүүлге ажыл-чорудулгазы
Артист
Айдыңның ырлаарынга салымныын кырган-авазы эскерип каан. Ооң сцена кырынга баштайгы базымнары суур чергелиг «Хамнаарак» мөөрейинден эгелээн. Бичии ыраажы Кара-Чыраа ортумак школазынга эге класска өөренип тургаш, «Хамнаарак» мөөрейинге киришкеш, ат-сураглыг, алдарлыг артист Станислав Ирильдиң «Курай, курай» деп ырызын күүсеткеш, 1-ги черни чаалап алган. Дараазында кожуун чергелиг ыраажылар мөөрейинге «Калдак-Хамар» биле Шолбан Ондарның «Ажырбас, ажырбас, эргимим, эглип кел» деп ырыларын күүсеткеш, 2-ги черни алган[1].
Ол 2007 чылдың декабрь айда хөй көрүкчүлерлиг улуг сценаже бир-ле дугаар үнген. Кызылдың улусчу чогаадылга бажыңынга сураглыг артистер — Роман Ондар биле Артыш Кууларның концерди болуп турда, Буян Чаш-ооловичиниң бижээни «Болчаг» деп ырызын бараалгаткан. Салым-чаяанныг, уран-талантылыг, хостуг, бедик үннүг Айдың Монгушту «Анай-Хаак» студиязының продюсери, Тыва Республиканың Дээди Хуралының депутады Седен-Очур Павлович Кара-Сал эскерип, онзагайлап демдеглээн. Оон эгелээш, Айдың студияга үргүлчү барып, Очур Павловичиниң чогаадып бижээни «Чаптаашка», «Май ай», «Чоргаар кыс», «Суурлар, хоорайлар» дээш оон-даа өске ырыларын чонга бараалгадып, күүседип чоруур[1].
Айдың Монгуштуң чогаадыкчы ажыл-ижи чонга көскү, мөгейикчилери хөй, ырылары чечен-мерген, уян-чараш. Ол Очур Кара-Салдың, Айдың Арыгның, Херел Мекпер-оолдуң, Буян Сарыгларның (Буян Сеткил), Амир Чыкайның бижээн ырыларын ырлап, уран чүүл делегейин сайзырадып, Тываны алдаржыдып чоруур[1].
Айдың Шораанович хостуг, чоргаар, чараш үнү-биле чоннуң сонуургалын оттуруп, кичээнгейин хаара тудуп, хөй санныг мөгейикчилерге үлегерлиг ыраажы бооп, 2018 чылда Тываның алдарлыг артизи деп күрүне чергелиг бедик шаңналдың эдилекчизи болган[1].
Ишкин оглунуң ырыларын Делегей четкизиниң аңгы-аңгы хөгжүм дыңнаар шөлдеринге дыңнап болур, чижээлээрге, Яндекс.Музыка[4].
Чарлакчы
Аныяк, алдарлыг артист чүгле ыры-шоор эвес, а тыва чоннуң чараш мөөрейи хүрешти база сонуургаар. Школачы чылдарында-ла хүреш секциязынче барып, аңаа хандыкшып чораан. Айдың 7-8 класска өөренип турда, Тываның Начын мөгези Донгак Кайгал-оол деп мөге Ишкинге чедип келгеш, школа директору-биле дугурушканы ояар, хүреш секциязын эрттирип турган. Ынчан Айдыңның үежилери оолдар шыырак хүрежип, республиканың 18 хар чедир назылыг элээди оолдар аразынга маргылдааларга киржип, шору шаңналдыг черлерни ээлеп турганнар. Айдыңның хүрежип чораан үезинде Моңгуш Айдың деп атташ оолдар көвей болурга, хүрежир акызы «Ишкин оглу» деп шола атты аңаа берген. Ооң хүрешке улаштыр сайзыраарынга будунга кемдээшкин алганы моондак болган, ынчалза-даа ол 2016 чылдан бээр республика иштинде болуп турар хүреш маргылдааларынга, Наадым хүрештеринге чарлакчылап эгелээн[3]. Онза-солун, хөглүг-баштак, өткүт, чугаа-сооттуг чарлакчы мөгелерниң-даа, көрүкчүлерниң-даа хей-аъдын бедидип, кыйгырып, хөөнүн чазап, тура-соруун киискидип, сагыш-сеткилин доюлдуруп келир чараш чечен-мерген сөстерниң тевии-биле дыка хөй хүреш маргылдааларын удуртуп, эрттирип чоруур[1].
Блогер
Салым-чаяанныг ыраажы Делегей четкизинде Тываның культура яамызының «Эне Тывам» деп төлевилелин башкарып эрттирип турар[2]. Ол төлевилелдиң кол сорулгазы — Тыва Республиканың аңгы-аңгы чараш булуңнарынга чедип, оларның бойдузун, бай-байлаан, ында чурттап турар кижилерниң амыдырал-чуртталгазын көргүзери. Ажылдаштары Эдиски Байков, Айдыс Ооржак суглар-биле кады хөлүн эрттир нарын, литературлуг эвес, анаа чончу, бөдүүн, дириг дыл-биле чугаалажып турар видеодамчыдылгаларны кылып, чоннуң улуг сонуургалын оттуруп чоруурлар[1].
Малчын
Алдарлыг артист 2018 чылдан тура малчыннап эгелээн. Айдың чашкы үезинде малчын кырган-ачазының аалынга өскен болгаш мал-маганны, ылаңгыя чылгы малды дыка сонуургаар[1].
Тывадан дашкаар ажыл-чорудулгазы
2017 чылдың апрель-август айларда Ишкин оглу Тыва Республиканы төлээлеп, Россияның «Звезда» каналында көргузүп турар сураглыг «Новая звезда» деп телемөөрейге киржип чораан[5].
2023 чылда Ишкин оглу Бурятияның ыраажызы Ринчин Дашицыренов-биле «Россия 1» телеканалдың эфиринге Андрей Малаховтуң «Экии, Андрей!» шоу-көргүзүүнге «Приезжай ко мне, брат» деп ийи республиканың чаражы алган ырлаан ырыны бурят, орус база тыва дылдарда күүсеткеннер. Шоунуң тускай үндүрүлгези Чоннуң чаңгыс эп-каттыжыышкынының хүнүнге тураскаадып үнген. Ишкин оглу башкарыкчыга бодунуң национал костюмун белекке берген[6][7].
Тываның культура яамызының медээзи-биле алырга, 2024 чылдың июнь айның бирги чартыында Москвага Кызыл шөлге Россияның чоннарының национал литератураларының Фестивалы (НацЛитФест) болуп эрткен. Фестивальга Тываны Республиканың алдарлыг артизи Ишкин оглу (Айдың Монгуш) таныштырган. Бодунуң чогаадыкчы ажылының дугайында тыва дылды болгаш бодунуң чонунуң ёзу-чаңчылдарын бурунгаарладырының дугайында ол национал дылдарда Этноблогерлер деп чырыдыышкын программазынга чугаалаан Тус черниң сылдыстары: олар кымнарыл, олар чүнү чугаалап турарыл?"[8].
Өг-бүлези
Айдың Монгуштуң өөнүң ишти — Марьяна Андреевна[1]. Олар 4 ажы-төлдүг.
Демдеглелдер
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Культурное наследие Тувы: Монгуш Айдың Шораанович (Ишкин оглу)
- ↑ 1 2 Канал ISHKIN TV
- ↑ 1 2 “Тува 24”-түң аалчызы –Айдың Монгуш (Ишкин оглу)
- ↑ Яндекс.Музыка. Исполнитель: Ишкин оглу
- ↑ Тувинский певец Ишкин оглу уехал в Москву за «Новой звездой»
- ↑ Ринчин Дашицыренов спел в эфире канала «Россия1» дуэтом с артистом из Тувы
- ↑ Ишкин оглу и Ринчин Дашицыренов исполнили песню в шоу Андрея Малахова на телеканале «Россия»
- ↑ Артист из Тувы стал участником Фестиваля национальных литератур народов РФ
Шөлүлгелер
• Ооң дугайында: Культурное наследие Тувы: Монгуш Айдың Шораанович (Ишкин оглу)
• Ворона Ольга. Чоннуң бөдүүн оглу мен / Ольга Ворона — Сөзүглел : дорт // Тыва Мотиватор. — 2020. — январь. — С. 6 — 10.
• Сат Надежда. Ишкин оглу: «Ырлап чоруур кижиниң сеткили ак болур» — Надежда Сат. — Сөзүглел : дорт // Тувиночка — 2022. — март. — № 03 (78).