Курбан байрамы
| Курбан байрамы | |
|---|---|
| | |
| Ужур-утказы | Хаджтың кол кезээ |
| Байырлап турар чери | мусульманнар |
| Эгези | 10 зу-ль-хидж |
| Ай-хүнү | 10 зу-ль-хиджа[d] |
| харылзаалыг байырлал | Хадж, Ибрахим Пророктуң төөгүзүнге хамааржыр |
Курбан-байрам[1] (азы Ид аль-Адха[2], ар. عيد الأضحى, ‘Īd ’al-’Aḍḥā) — Ислам календарында ийи кол хүннүң бирээзи. Ол байырлалды Ид аль-Фитр соонда таптыг 70 хонук эрткенде демдеглеп турар болгаш чылдың-на Меккеже аян-чорук— Хаджтың төнчүзүн демдеглеп турар[3]. Мусульманнарның ай чылы хүн чылындан кыска болганындан, хүн чылдың-на неделя чартык хире өскерлип турар. 2026 чылда байырлалдарны май 26-ның кежээзинде эгелээр, а кол хүнү май 27-де дүжер[4].
Тывылган төөгүзү
Ид аль-Адха дээрге Ибрагим пророктуң төөгүзүнге үндезилеттинген. Коранда бижээни-биле алырга, Гавриил дээрниң төлээзи аңаа дүжүнде көстүп келгеш, бодунуң оглун өргүлге салырын дужааган. Уругнуң ады ыдыктыг номда бижиттинмээн, ынчалза-даа мусульман чаңчыл ёзугаар (Сунна) ооң улуг оглу Исмаил болур[5].
Ибрагим чөпшээрешкен. Ол Мина ховузунга баргаш (соңгаар Мекка аңаа өзүп келген) ёзулалга белеткенип эгелээн. Исмаил ачазының шиитпирин билип кааш, удурланмайн, биче сеткилдиин көргүскен[6]. Сөөлгү өйде, өргүл кылыры болдунмас ышкаш болганда, Аллах киришкен: бижек кезер күжүн чидирип алган, оолдуң орнунга хойну чорудупкан. Ибрагимниң шынчы чоруу дээш, Дээрги-Чаяакчы аңаа база бир оолду, Исхакты (Библияда Исаак) берген.
Еврей болгаш христиан чаңчылдарда (Таурат) Саррадан Ибрагимниң хеймер оглу Исхактың өргүлүн адап турары солун[7]. Ислам Хаджардан төрүттүнген Исмаилдиң улуг назылыг болурун негеп турар[8]. Курбан-байрам бо болуушкуннуң ислам хевиринге чагыртып турар.
Ады
Байырлал дыл болгаш культура аайы-биле аңгы-аңгы аттар-биле билдингир.
Араб ады
Ид аль-Адха (ар. عيد الأضحى ‘Īd ’al-’Aḍḥā), дорт утказы «Өргүл байырлалы»[9].
Түрк болгаш өске аттар
Түрк болгаш өске-даа ислам культураларында ону Ид аль-Адха дээр.
Чамдык түрк дылдарда «аид» деп сөс ажыглаттынып турар (чижээ, Kurban Ait)[11].
Орус дылда ажыглаар чаңчыл
Орус дылда бо ат төөгүлүг быжыглаттынган (бир дугаарында аян-чорукчу Афанасий Никитин баштай ажыглаан: «курбанть-багрямъ»[12]). Сөөлгү он чылдарда араб дылдан дорт транслитерация база ажыглаттынып турар — Ид аль-Адха[13].
Мусульман чаңчылда ажыглалы
Мусульман чаңчылда Курбани дээрге кижиниң Дээрги-Чаяакчы-биле сүлде-сүзүү-биле чоокшулаарынга дузалаар бүгү чүүлдерни илередип турар[14]. Бо хүнде малдың ёзулал кыргыыры дээрге өргүлдүң бодунуң чугулазын эвес, а Бурганга сүлде-сүзүк кыйгырыы, Ооң күзел-соруунга чагыртыры болгаш херектиг улус-биле йөрээлдерни үлежиринге белен чорукту илередип турар символдуг чорук-тур[15].
Шажынчы контекст
Ид аль-Адха дээрге Хаджтың кол чадазының доозулганы-дыр — Мекке биле Мединаның ыдыктыг черлеринче аян-чорук. Байырлал үезинде кол ёзулалдар[16]:
- Арафат Хүнү (9 зуль-хиджа): ол хүнде шупту ажы-төл Арафат дагга чыглып келгеш, ажы-төлдүң кол болгаш албан ёзулалы болур вукуф (турар) кылыр. Ажы-төлдү кылбайн турар мусульманнарга бо хүннү чем чивес хүн деп сүмелеп турар — чаңчыл ёзугаар алырга, ол ийи чылдың бачыттарын арыглаар[17].
- Рами аль-Джамарат: Бо ёзулал Мина ховузунга болуп турар. Ажы-төлдүг улус үш тускай баганаже (джамарат) чеди азы оон хөй даштарны октаптар, ынчалдыр Эрликти үндүр сывырыптар[18].
- Таваф (Каабаны долганыры): байырлалдың төнчүзү болза Мекке хоорайның Ыдыктыг Мечетьке (Масджид аль-Харам) Каабаны чеди катап долганыры болур. Бо ёзулал ажы-төл бүрүзүнге албан (фард) болур[19].
Өргүл салыры арга-шинектиг мусульман кижи бүрүзүнге албан азы күзенчиг, ол чүүл Ид аль-Адханы бүгү делегей ниитилелиниң (умма) ниити байырлалынче шилчидип турар.
Чаңчылдар
Байырлыг мөргүл болгаш суртаал
Бо хүннүң эртенги хүнү чыылган мөргүл-биле эгелээр. Мусульманнар долузу-биле арыгланыр (гусль), арыг хептер кедип алыр, аргалыг болза духи чаар. Мөргүл мурнунда чүнү-даа чивес болза эки.
- Намаз: ону мечетьке азы тускай аңгылаттынган ажык черге кылыр.
- Хутба: мөргүл соонда имам байырлыг суртаал номчуур. Ол Аллахты болгаш Мухаммед медээчини алдаржыдары-биле эгелээр, ооң соонда байырлалдың тывылганының төөгүзүн, өргүлдүң ужур-утказын, Дээрги-Чаяакчыга чагыртырының чугулазын тайылбырлап турар[20].
- Такбир: Мечетьче бар чыткаш, мөргүл үезинде бүзүрээннер тускай байырлыг такбирни — Аллахты алдаржыдар сөстерни катап-катап номчуур[21].
Мал өргүүрү (курбан)
Кол ёзулал мөргүл соонда дораан эгелээр. Дөгереринге тааржыр мал:
- хой азы өшкү (6-7 айдан 1 хар чедир);
- инек (ийи хардан өөрү);
- теве (беш хардан өөрү)[22].
Мал кадык, чемгерикчи, көскү кемдээшкиннер чок болур ужурлуг: аарыг, тенек, караа көрбес, арган малды өргүлге салыры хоруглуг[23].
Мухаммед пророктуң бодунуң ажыл-херээ-биле холбашкан чаңчыл ёзугаар, эътти үш дең кезекке чарар[24]:
- бир кезээн өг-бүлеге арттырар;
- ийиги кезээн төрел-дөргүлге болгаш кожаларга сунар;
- үшкү кезээн ядыы, чединмес улуска өргүүр.
Ыдыктыг малдың эъдин, кежин азы өске-даа кезектерин садары хоруглуг — ол байырлалдың хей-аъдынга удур. Мал кыргыырынга дузалашкан улуска эът-биле төлери база хоруглуг; төлевирни аңгы кылыр апаар. Бо бүгү дүрүмнер ислам хоойлузунда (фикх) тодаргай бижиттинген болгаш эң-не шынныг чыындылардан хадистерге үндезилеттинген — «Сахих аль-Бухари» база «Сахих Муслима»[25].
Чамдык чурттарда күрүне өргүл чорудуун чурумчудуп турар: ветеринарлыг болгаш санитарлыг стандарттар бар, чүгле тускай черлерге азы лицензиялыг мал согар черлерге согарын чөпшээрээр (ындыг чаңчыл Россияда, Турцияда, Азербайджанда бар).
Байырлаары болгаш хүн-бүрү чаңчылдары
Өргүл соонда өг-бүле болгаш аалчылар байырлыг столду долгандыр чыглып кээр. Национал кухня бүрүзү бодунуң эъттиг чемнерлиг. Байырлыг хевин кедип алгаш, белек-селек солчуп, төрелдеринге, эш-өөрүнге аалдажыр чаңчылдыг.
Ылаңгыя хереглелдиг кижилерже кичээнгейни угландырып турар: эътти азы ону садып алыр акшаны өскүс, дулгуяк, ядыы кожаларга дамчыдар. Хөй өг-бүлелерде өг-бүлениң баштыңы азы чалаан имам столдуң баштыңы бооп болур.
Ай-хүн болгаш календарь
Ай календарьларының онзагайлары
Ислам календары айлыг (354 хонук, хүн календарындан 11 хонук кыска) болганда, Ид-аль-Адха хүнү чылдың-на өскерлип турар. Ол үргүлчү Зу-ль-Хиджаның 10-да, Ид аль-Фитр соонда ийи ай эрткенде, дүжүп турар[26][14].
Байырлалдың ай-хүнүн тодарадыры
Байырлалдың тодаргай хүнү айның үнүп келиринден болгаш тус черниң ёзу-чаңчылдарындан хамааржыр.
- Айны көөру: Ислам календары айның шын көстүп турарынга даянган болганда, хөй кезии чурттар Сауд Аравияның Дээди Судунуң тургускан хүнүн сагып турар. Дуль-Хиджа айның мурнунда ай дээрде көстүп турар бе дээрзинге даянган шиитпирни хүлээп алыр. Сауд Аравия-биле деңнежип турары исламның эң ыдыктыг черлериниң болгаш хаджтың турар чери-биле холбаалыг[27].
- Кезек чурттарның боттарының ай-хүнүн тургузуп алыры: Ынчалза-даа элээн каш чурттар, ооң иштинде Бангладеш, Индия, Пакистан, Айны көөр талазы-биле боттарының комитеттери бар. Бо чурттар шариат хоойлузу-биле чаа айның мага-бодун көрүп алырынга даяныр. Географтыг байдалдар болгаш тодарадылганың аргалары аңгы-аңгы болганындан, Дуль-Хиджаның эгези болгаш байырлалдың хүнү Сауд Аравиядан ылгалдыг бооп болур[28].
Россияның албан езузунуң хүннери (мусульманнарның Сүлде-сүзүк эргелелиниң методиказы-биле):
| Чылы | Григорян календарь-биле ай-хүнү |
|---|---|
| 2025 | июнь 6[29] |
| 2026 | май 27[30] |
| 2027 | май 16 |
Ислам чаңчылында чаа хүн хүн бадарда эгелээр, ынчангаш кол байырлалдар айтып каан хүннүң мурнунда кежээ болур.
Географиязы болгаш байырлалдың статузу
Байырлалдың делегейде статузу
Чоокку Чөөн чүктүң чурттарында, Африкада, Төп болгаш Мурнуу-Чөөн Азияда, ол ышкаш Босния болгаш Герцеговина, Албания дээн ышкаш Европа чурттарында Ид аль-Адха байырлалы ниити байырлал хүнү болуп турар. Дыштаныр хүннерниң узуну аңгы-аңгы болур.
| Чылы | Үргүлчүлели | Чурттар |
|---|---|---|
| 2026 | Бир хүн | Гана[31] |
| Нигерия[32] | ||
| Уганда | ||
| Үш-беш хүн | ОАЭ (3 хүн), Сауд Аравия (4 хүн), Катар (5 хүн) | |
| Беш хүн | Турция[33] |
Байырлалдың үре-түңнелин чылдың-на хамаарышкан чурттарның күрүне органнары календарьда туружун болгаш неделяның хүнүн барымдаалап тургаш тодарадыр.
Россияда болгаш Совет Эвилелинче кирип турган чурттарда статузу
Чылдың-на мусульман чон хөй санныг Россияның элээн каш республикаларының эрге-чагыргалары Ид-аль-Адха байырлалын албан езузунуң ажыл чок хүнү кылдыр чарлап турар. Ол регионнарның аразында:
- Адыгея[34];
- Башкортостан[35];
- Дагестан[34];
- Ингушетия[34];
- Кабардин-Балкар Республика[34];
- Карачай-Черкес Республика[34];
- Татарстан[36];
- Чечен Республика[37];
- Крым[38].
Азербайджанда[39], Узбекистанда[40] база Казахстанда[41] тус черниң аттары-биле билдингир байырлал (Гурбан байрамы, Курбан хайит, Курбан-айт) база күрүне эрге-байдалдыг, бирги хүн дыштаныр хүн болур.
Демдеглелдер
- ↑ «Курба́н-байра́м, Курба́н-байра́ма; м. [тюркск. от араб. kurban — жертва, причастие] [с прописной буквы]. Мусульманский весенний праздник жертвоприношения.» // Гл. ред. С. А. Кузнецов Большой толковый словарь русского языка. — СПб: Норинт, 1998.
- ↑ ДУМ РФ. Правила и традиции курбана (рус.). «Мусульмане России». Хынаан ай-хүнү: 23 майның 2026.
- ↑ Муфтий рассказал, когда наступит Курбан-байрам (20260404T0457). Хынаан 17 майның 2026.
- ↑ Мусульманские праздники в 2026 году. Хынаан 23 майның 2026.
- ↑ Курбан-байрам: как отмечают мусульманский «праздник жертвы». Хынаан 23 майның 2026.
- ↑ Talal Itani. Quran 37:102 in Russian русский Compare Multiple Translations as-Saffat 102.
- ↑ Быт. 22:1-19
- ↑ Исмаил (Измаил) Пророки Указатель Корана umma.ru (рус.). umma.ru. Хынаан ай-хүнү: 23 майның 2026.
- ↑ Что такое Ид-аль Адха? АиФ (6 марттың 2024). Хынаан ай-хүнү: 23 майның 2026.
- ↑ Что значит праздник Курбан-байрам 2018: история, традиции. РИА Томск (21 августуң 2018). Хынаан ай-хүнү: 23 майның 2026.
- ↑ Курбан айт: Праздник добра и милосердия (2024-06-12). Хынаан 23 майның 2026.
- ↑ Датировка путешествия Афанасия Никитина за три моря: новый взгляд. cyberleninka.ru. Хынаан ай-хүнү: 23 майның 2026.
- ↑ Курбан-байрам. Проповедь Муфтия Шейха Равиля Гайнутдина в Московской Соборной мечети (рус.). muslim.ru. Хынаан ай-хүнү: 23 майның 2026.
- ↑ 1 2 Аляутдинов Ш..
- ↑ Жертвоприношение (Курбан). Хынаан 23 майның 2026.
- ↑ Курбан-байрам-2022: что необходимо знать. Sputnik Узбекистан (9 июльдуң 2022). Хынаан ай-хүнү: 23 майның 2026.
- ↑ Сегодня - день стояние (ВАКУФ) в долине Арафат. Хынаан 23 майның 2026.
- ↑ Сахих аль-Бухари. isnad.link. Хынаан ай-хүнү: 23 майның 2026.
- ↑ Паломники простились с Каабой. Хынаан 23 майның 2026.
- ↑ Хутба (рус.). tatarica.org. Хынаан ай-хүнү: 23 майның 2026.
- ↑ umma.ru - Достоверно об Исламе. Время намаза (англ.). umma.ru. Хынаан ай-хүнү: 23 майның 2026.
- ↑ Курбан-байрам: как выбирают животных для жертвоприношения. Инфографика. Хынаан 23 майның 2026.
- ↑ Каким критериям должно отвечать жертвенное животное?. Хынаан 23 майның 2026.
- ↑ Муфтий Камиль хазрат Самигуллин: «Третью часть мяса жертвенных животных необходимо отдавать бедным». Хынаан 23 майның 2026.
- ↑ Курбан-байрам 2026: что такое курбан, как правильно совершать жертвоприношение и кому оно обязательно (англ.). umma.ru. Хынаан ай-хүнү: 23 майның 2026.
- ↑ ас-Суюти Дж. Аль-джами‘ ас-сагыр [Малый сборник]. — Бейрут: аль-Кутуб аль-‘ильмийя, 1990.
- ↑ Document (англ.). gazeta.ru. Хынаан ай-хүнү: 23 майның 2026.
- ↑ Астрономы ОАЭ, Катара и Пакистана определились с датой Курбан-байрама (рус.). islamnews.ru. Хынаан ай-хүнү: 23 майның 2026.
- ↑ Богословское заключение № 3/25 Праздник жертвоприношения “Курбан-байрам 2025” - Совет улемов ЦРО ДУМ РФ (2025-05-27). Хынаан 23 майның 2026.
- ↑ Богословское заключение № 2/26 Праздник жертвоприношения “Курбан-байрам 2026” - Совет улемов ЦРО ДУМ РФ (2026-05-12). Хынаан 23 майның 2026.
- ↑ Embassy of Ghana Ethiopia, Ghana Embassy Addis Ababa, Ethiopia, Ghanaian Embassy Ethiopia - Public Holidays (англ.). Morocco Consulate. Хынаан ай-хүнү: 23 майның 2026.
- ↑ Public Holidays – High Commission of the Federal Republic of Nigeria (неопр.). nigeriahcottawa.ca. Хынаан ай-хүнү: 23 майның 2026.
- ↑ Отдохнуть по-турецки: самые главные праздники страны (2025-04-12). Хынаан 23 майның 2026.
- ↑ 1 2 3 4 5 Мусульмане СКФО начали отмечать праздник Курбан-Байрам. ri-online.ru. Хынаан ай-хүнү: 19 майның 2026.
- ↑ Майские выходные 2026 года в Башкортостане (рус.). Министерство семьи, труда и социальной защиты населения Республики Башкортостан (15 апрельдиң 2026). Хынаан ай-хүнү: 25 майның 2026.
- ↑ В Татарстане мусульмане празднуют Курбан-байрам. Хынаан ай-хүнү: 23 майның 2026. Архивтээн 7 июньнуң 2013 года.
- ↑ В Чечне 27, 28 и 29 мая объявлены нерабочими днями в связи с празднованием Курбан-Байрама. Хынаан 19 майның 2026.
- ↑ Производственный календарь на 2017 год (Республика Крым). Хынаан ай-хүнү: 23 майның 2026. Архивтээн 1 сентябрьның 2017 года.
- ↑ Сеймургызы, Гюляр. Кабинет министров утвердил даты праздников Новруз, Рамазан и Гурбан в 2026 году (2025-12-02). Хынаан 23 майның 2026.
- ↑ Курбан-Хайит в Узбекистане 2026: какого числа, традиции и обычаи, выходные дни (рус.). rahmat.ru. Хынаан ай-хүнү: 23 майның 2026.
- ↑ Петров, Андрей. В ДУМК Казахстана утвердили даты основных мусульманских праздников. Хынаан 23 майның 2026.
Литература
- Пиотровский М. Б. Ирахим // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 87-88. — 315 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016941-2.
- Курбан-байрам / Рощин М. Ю. // Крещение Господне — Ласточковые. — М. : Большая российская энциклопедия, 2010. — С. 382. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 16). — ISBN 978-5-85270-347-7.
- Курбан-байрам // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.