Кызласов Леонид Романович

Рувики деп сайттан
Леонид Романович Кызласов
Кызласов.JPG
Төрүттүнген хүнү 1924 марттың 24(1924-03-24)
Төрүттүнген чери
Мөчээн хүнү 2007 июльдуң 24(2007-07-24) (83 года)
Мөчээн чери
Чурту
Эртем сферазы археология[d], Востоковедение, востоковедение[d], төөгү[d], этнография[d] биле тюркология[d]
Ажылдап турар чери
Дооскан чери МКУ
Эртем чадазы төөгү эртемнериниң доктору (1967)
Эртем ады профессор (1969)
Эртем удуртукчузу С. В. Киселёв
Сураглыг өөреникчилери А. Р. Канторович
И. Л. Кызласов
Шаңналдары
Орден Отечественной войны I степени Орден Отечественной войны II степени Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» Медаль «Ветеран труда»  — 1984
Государственная премия СССР

Леонид Романович Кызласов (1924 марттың 24, Хакас уезд[d], Енисей губерниязы[d]2007 июльдуң 24, Москва) — совет болгаш российжи археолог болгаш востоковед, Сибирьниң, Ортаакы болгаш Төп Азияның төөгүзүнүң болгаш этнографиязының специализи. Төөгү эртемнериниң доктору (15.04.1967), профессор (18.07.1969), МГУ-нуң хүндүлүг профессору. ССРЭ-ниң Күрүне шаңналының (1985) болгаш Москваның күрүне университединиң Ломоносов аттыг шаңналының лауреады, 1-ги чаданың (1982). Москваның күрүне университединиң төөгү кафедразының башкызы (1952 чылдан бээр). Финн-угор ниитилелдиң кежигүнү (Хельсинки, 1983) болгаш Германияның археологтуг институдунуң (Берлин, 1984). Археолог И. Л. Кызласов биле уран чүүл төөгүчүзү И. Л. Кызласованың ачазы.

Эрте чаш чылдары

Енисей губерниязының Хакас кожууннуң Синявино суурга төрүттүнген. Ачазы Кызласов Роман Афанасьевич репрессиялаткан (РСФСР-ниң Кеземче кодекизиниң 58-2, 58-7, 58-8, 58-11 чүүлдери). Авазының хайгааралынга артып калгаш, ол угбазы болгаш акызы-биле дыка ядыы-түреңги хилинчектенип чораан. Школачы тургаш-ла, (1940 чылда) В. П. Левашованың баштаан археологтуг казыышкыннарынга киржип, С. В. Киселевтиң Таңды-Сибирьниң бурунгу төөгүзүнге хамаарышкан лекцияларынга барып, археологияже сонуургалын оттурган. 1941 чылдың июньда Абаканның 1 дугаар ортумак школазын дооскаш, Томскиниң университединиң төөгү-филология факультединче өөренип кирген.

Леонид Романович 1942 чылда танк училищезинге курсант болуп, ону дооскаш, Т-34 танк чолаачызы-механик деп мергежилди алгаш, 1943—1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынының 4-кү болгаш 1-ги Украин фронтуларга (24-кү гвардейжи танк бригадазынга) Польша, Чехословакия, Германияга тулчуп турган[1]. Ооң өг-бүлези ийи катап чок болган дугайында медээ алган, ынчалза-даа Кызласов аар балыгланыышкындан дириг үнүп келгеш[2], бертик-межел кылдыр чурттап чораан. Гвардияның улуг сержантызы.

Леонид Романович 1945 чылдың сентябрьдан эгелеп, Москваның күрүне университединиң төөгү факультединиң археология салбырының студентизи турган. «Алтай V—X чүс чылдарда» деп диплом ажылын 1949 чылда тергиин демдектер-биле камгалаан.

Эртем ажыл-чорудулгазы

1949 чылдан 1952 чылга чедир кафедраның аспирантызы турган. Хакас-Минусинск ховузунуң төөгүзүнде Таштык эразы (бистиң эрага чедир I чүс — бистиң эрага чедир V век) деп диссертациязын 1953 чылда камгалаан, ол билдингир монографияның үндезини болган. Леонид Романович 1946 чылдан 1949 чылга чедир кафедрага өөренип тургаш, янзы-бүрү хронологтуг болгаш культурлуг үндезинниг черлерниң казыышкыннарынга доктаамал киржип турган. Чижээлээрге, 1949 чылда Смоленск чоогунда эрте-бурунгу орустарның Гнездово хөөрүн шинчилээринге идепкейлиг киришкен. 1950 чылда Москваның күрүне университединиң хакас-тыва археологтуг экспедициязы тургустунган, ону Леонид Романович Кызласов удуртуп турган, 1991 чылга чедир. 17 векте, Тывага, Хакасияга, Красноярск крайга, Казахстанга, Кыргызстанга, Байкал девискээринге, Приморьеге, оожум-топтуг кафедраның Сибирь археологиязының специалистерин белеткээр баштайгы шөлү апарган. Дөртен чыл дургузунда ол экспедиция Чөөн Сибирьге улуг хемчээлдиг археологтуг шинчилелдерни чорудуп, ийи чөөн Сибирь чоннарының: тываларның болгаш хакастарның төөгүзүнге хамаарышкан чугула материалдарны тыпкан. Л. Р. Кызласовтуң ажылы 1966 чылда камгалаан «Ортаакы вектерде Тываның төөгүзү» деп доктор диссертациязы-биле доозулган.

Л. Р. Кызласовтуң баштаан экспедициязының төөгү мурнунда ыдыктыг черлерни, ортаа шагның буддийжи болгаш манихей өргээлерин, нестор хүрээзин тывылганы Таңды-Сибирьниң чоннарының сүлде-сүзүүнүң амыдыралын өөрениринге улуг үлүг-хуузун киирген. Оон аңгыда Кыргызстанда, Казахстанга база чугула ажылдар чоруттунган.

1977 чылда Хакасияның Аскиз шоссезинге казыышкыннар үезинде археология профессору Л. Кызласов 9-12 чүс чылдарда туттунган хоорайның үрегдекчилерин тыпкан[3].

Л. Р. Кызласовтуң эртем болгаш организастыг ажыл-чорудулгазы янзы-бүрү чөвүлелдерниң болгаш редакцияларның кежигүнү бооп ажылдап турганындан илереттинген: ССРЭ-ниң эртемнер академиязының Археология институдунуң эртем чөвүлелиниң (1968—1991), Төөгү эртемнериниң дээди аттестация комиссиязының эксперт комиссиязының (1969—1973), эртем-техниктиг болгаш эртем талазы-биле ССРЭ-ниң Дээди өөредилге яамызының база РСФСР-ниң өөредилге яамызының эртем-методиктиг чөвүлелдери (1979—1986), ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының/РАС-тың Литература болгаш дыл салбырының чанында тюркологтар комитеди (1988—1993) база «Совет Археология» журналдың редакция чөвүлели (1979—1988) болгаш «Татар археологиязы» (1997 чылдан бээр, Казань). Москваның күрүне университединиң хакас (1950—1986), тыва (1955—1985), кыргыс (1953—1954), славян (1967) археологтуг экспедицияларын удуртуп турган. Төөгү факультединиң чөвүлелиниң эртем секретары (археология болгаш этнография секциязы, 1953—1960 чылдар). Москваның күрүне университединиң төөгү факультединиң болгаш ССРЭ-ниң эртемнер академиязының Археология институдунуң үш диссертация чөвүлелиниң кежигүнү чораан.

Улуг эртем чедиишкиннери

  • бурунгу чүүлдерни этниктиг тодарадырының аргаларын сайзырадыры (Сибирьниң этниктиг археологиязы),
  • Таңды-Сибирьниң бурунгу болгаш ортумак шагның хоорай цивилизациязының болгаш Уйгур каганаттың эрте-бурунгу чүүлдериниң ажыдыышкыны,
  • енисей руниктиг бижиктиң үезин тодарадыры,
  • тамгалар дугайында теорияның хөгжүлдези, ортумак шагның хакас уран чүүлүн өөренири, VIII—XII чүс чылдардан эгелеп манихей өргээлерниң тывылганы болгаш Сибирьге чөөн чүктүң манихейжи чүдүлгезиниң тывылганы,
  • кыдат, перс, араб, түрк, грек, соңгу европейжи болгаш орус үндезиннерден Сибирь болгаш Төп Азия дугайында бижимел барымдааларны чыгганы болгаш каттыштырганы.

Л. Р. Кызласовтуң эртем-шинчилел ажылдары болгаш шөлге ажылы хөй санныг илеткелдер болгаш бижээн чүүлдерге чырыттынган. V болгаш VI делегей чергелиг тюркология конгресстеринге (Стамбул, 1985, 1988), Москвага делегей чергелиг төөгү конгрессинге (1964), база Бүгү-эвилелдиң археологиязынга (1951 чылдан эгелеп), регионалдыг, төөгүлүг, тюркологиялыг, литературлуг болгаш өске-даа сессияларга, ужуражылгаларга, номчулгаларга, номчулгаларга, конференцияларга, ооң иштинде ССРЭ-ниң болгаш Россияның янзы-бүрү конференцияларынга киришкен.

Леонид Романовичиниң эртем чүүлдери 300 ажыг, оларның аразында 15 монография болгаш 14 кады бижээн номнар бар. Ооң хөй-ле статьялары даштыкы чурттарга парлаттынган: АКШ-ка, Германияга, Францияга, Италияга, Польшага, Турцияга, Индияга, Японияга. Л. Р. Кызласовтуң ажыл-ижиниң делегей чергелиг үнелели ооң Финн-угор ниитилелиниң кежигүнү (Хельсинки, 1983) база Германияның Археология институдунуң кежигүнү-корреспондентизи (Берлин, 1984) кылдыр соңгутканында көстүп келген. Л. Р. Кызласов хакас эпоска үндезилээн шүлүктү бижээн, ол ышкаш башкыларының: С. В. Киселевтиң болгаш А. В. Арциховскийниң сактыышкыннарынга тураскааткан элээн каш «чылыг» статьяларны бижээн.

Башкылаашкын ажыл-чорудулгазы

Каш чылдар дургузунда төөгү бөлгүмүнге бирги курстуң студентилеринге археологияның ниити курузун («Археологияның үндезиннерин» база «ССРЭ-ниң археологиязын») башкылап турган. Сибирьниң төөгүзү болгаш археологтуг материалдары тускай лекция курстарының үндезиннери апарган, олар хөй талалыг сонуургалдыг студентилерни хаара туткан: «Казахстанның болгаш Кыргызстанның археологиязы (даш үези — эрте ортумак вектер)», «Сибирьниң болгаш Ыраккы Чөөн чүктүң неолит болгаш энеолит үелери», «Сибирь Азирияның Езериязы» Сибирь", «Сибирьниң ортумак вектер археологиязы», «Сибирьниң бурунгу хоорайларының бижимел бижиктери», дээш оон-даа өске.

Ол хөй чылдарда «Археологтуг үндезин шинчилелдери» деп ниити археология семинарын удуртуп турган. Леонид Романовичиниң лекциялары болгаш курстары археологтуг материалдарны болгаш айтырыгларны делгереңгей шинчилээри-биле, ол ышкаш шинчилеп турар эрте-бурунгу чүүлдерни арттырып каан ниитилелдерни долузу-биле шинчилээри-биле онзаланып турган. Ол палеоклиматиктиг, антропологтуг болгаш остеологтуг медээлерни, объектилерниң технологтуг шынарларын (трацеологтуг хайгааралдардан металлографтыг хайгааралдарга чедир) сайгарып, социал-демографтыг, дыл болгаш этногенетиктиг гипотезаларны тодараткан. Ол культурлуг харылзааларны тодарадып, тодарадырынче онза кичээнгейни салып, уран чүүл төөгүзүнүң айтырыгларын шиитпирлээн.

Леонид Романович Кызласовтуң удуртулгазы-биле 60 чыл дургузунда Москваның күрүне университедин 70 ажыг специалистер дооскан. Ол 40 эртем кандидаттарын, 14 эртем докторун удуртуп турган, оларның сес кижизи профессорлар апарган.

Шаңналдары болгаш хүндүлүг аттары

  • ССРЭ-ниң күрүне премиязы (1985)
  • Ломоносов аттыг шаңналдың лауреады, 1 класс (1982)
  • Хакас Республиканың Н. Ф. Катанов аттыг Күрүне шаңналының лауреады (№ 1, 1993 чыл)
  • Тыва АССР-ниң алдарлыг эртем ажылдакчызы (1991)
  • Хакас Республиканың алдарлыг эртем ажылдакчызы (1994)
  • Москваның күрүне университединиң алдарлыг профессору (2003)
  • Хакас Республиканың хүндүлүг хамаатызы (өлген соонда) (2025)

Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи болгаш инвалид хоочуну Л. Р. Кызласов Ада-чурттуң дайынының 1-ги болгаш 2-ги класстың ордени-биле, «Ада-чурттуң Улуг дайынынга Германияны тиилээни дээш» медаль-биле, Совет Армияның он медалы-биле, «Күш-ажылдың хоочуну» деп медаль-биле (1984), ийи хүндүлүг демдек-биле шаңнаткан. 2025 чылдың август 15-те, Археолог хүнүнде Л. Р. Кызласовка Хакас Республиканың хүндүлүг хамаатызы деп атты тывыскан (өлген соонда)[4]. Хакас Республиканың эң улуг шаңналын оон оглу И. Л. Кызласовка дамчыткан[5].

Кол ажылдары

  • Кызласов Л. Р. Древняя Тува / Л. Р. Кызласов. — М.: Изд-во МГУ, 1979. — 2870 экз. (в пер.)
  • Кызласов Л. Р., Леонтьев Н. В. Народные рисунки хакасов / Л. Р. Кызласов, Н. В. Леонтьев. — М.: Наука, 1980. — 8000 экз. (обл.)
  • История Хакасии с древнейших времен до 1917 / Под ред. Л. Р. Кызласова. — М.: Восточная литература, Наука, 1993. — 10 700 экз. — ISBN 5-02-017080-1. (в пер.)
  • Кызласов Л. Р. Городская цивилизация Срединной и Северной Азии / Л. Р. Кызласов. — М.: Восточная литература, 2006. — 500 экз. — ISBN 5-02-018532-9. (суперобл.)
  • Таштыкская эпоха в истории Хакасско-Минусинской котловины (1960),
  • Кызласов Л. Р. Низами о древнехакасском государстве // Советская археология. 1968. № 4. С.69-76.
  • История Тувы в средние века (1969),
  • Древняя Тува. От палеолита до IX в. (1979),
  • Народные рисунки хакасов (в соавторстве с Н. В. Леонтьевым) (1980),
  • История Южной Сибири в средние века (1984),
  • Древнейшая Хакасия. М.: Изд-во Московского университета. 1986. 294 с.
  • Древняя и средневековая история Южной Сибири. В кратком изложении (1989, 1991),
  • Декоративное искусство средневековых хакасов, как исторический источник (в соавторстве с Г. Г. Король) (1990),
  • Die ältesten Heiligtümer im mittleren Ienissei-Tal // Beiträge zur Allgemeinen und vergleichenden Archäologie. Bd. 9-10. Mainz, 1990. 137 s.,
  • Очерки по истории Южной Сибири и Центральной Азии (1992),
  • Письменные известия о древних городах Сибири (1992),
  • Земля Сибирская (1994),
  • О присоединении Хакасии к России (1996),
  • В Сибирию неведомую за письменами таинственными (1998).
  • Гуннский дворец на Енисее: Проблема ранней государственности Южной Сибири / Л. Р. Кызласов; МГУ им. М. В. Ломоносова; Правительство Респ. Хакасия; Хакасская археолог. экспедиция. — М. : Вост. лит., 2001. — 12 л. — ISBN 5-02-018198-6, 600 экз.
  • Новая датировка памятников енисейской письменности // Советская археология. 1960. № 3. С. 152—161.
  • О датировке памятников енисейской письменности // Советская археология. 1965. № 3. С. 38—49.
  • О назначении древнетюркских каменных изваяний, изображающих людей // Советская археология. 1964. № 2. С. 27—39.

Демдеглелдер

  1. Кызласов Леонид Романович, Память народа. Хынаан ай-хүнү: 30 декабрьның 2025. Архивтээн 24 ноябрьның 2022 года.
  2. Информация из донесения о безвозвратных потерях. Хынаан ай-хүнү: 30 декабрьның 2025. Архивтээн 3 декабрьның 2013 года.
  3. Зубарев В. Археолог штурмует крепость // Комсомольская правда. — 1977. — 16 октябрь.
  4. Профессору-востоковеду Кызласову присвоили звание Почётного гражданина Хакасии (рус.). mk-hakasia.ru (16 августуң 2025). Хынаан ай-хүнү: 30 декабрьның 2025.
  5. Леониду Кызласову присвоено звание Почётного гражданина Хакасии (рус.). НИА Хакасия (15 августуң 2025). Хынаан ай-хүнү: 30 декабрьның 2025.

Литература

  • Милибанд С. Д. Биобиблиографический словарь отечественных востоковедов. М., 1995. Кн. 1;
  • Архипов Н. Д. Выдающийся сын земли Сибирской. М., 1999;
  • Кызласов И. Л., Мылтыгашева Л. П. 50-летний юбилей Хакасской археологической экспедиции // Российская археология. 2001. № 3;
  • Янин В. Л. К 80-летию Л. Р. Кызласова // Российская археология. 2004. № 3;
  • Древности Востока. Сборник к 80-летию проф. Л. Р. Кызласова. М., 2004;
  • Энциклопедический словарь Московского университета. Исторический факультет. М., 2005.

Шөлүлгелер

  • Кызласов Леонид Романович // Московская энциклопедия. / Гл. ред. С. О. Шмидт. — М., 2007—2014. — Т. I. Лица Москвы: [в 6 кн.].
  • Логотип RuTube Л.Р. Кызласову — 100 лет