Кыргыс Идам Самдан оглу
| Кыргыс Идам Самдан оглу | |
|---|---|
| тыв. Кыргыс Идам Самдан оглу | |
| | |
| Төрүттүнгенде ады | Кыргыс Самдан оглу Идам |
| Төрүттүнген ай-хүнү | 1910 |
| Төрүттүнген чери | Нарын, Эрзин, Таңды Урянхай |
| Мөчээн ай-хүнү | 24 март 1944 |
| Мөчээн чери | Румыния |
| Хамаатылалы |
|
Кыргыс Идам Самдан оглу (төрүттүнгенде ады — Кыргыс Самдан оглу Идам, орус. Кыргыс Идам Самдан оглу, 1910 чыл — 1944 чылдың марттың 24) — Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, тыва эки турачы танкистерниң отрядының дайынчызы, танкының механик-чолаачызы, сержант[1].
Допчу намдары
Кыргыс Идам 1910 чылда Таңды Урянхайның Нарынга төрүттүнген.
Ол 10 харлыындан эгелеп феодалдарга хөлечиктеп ажылдап турган.
1929 чылда Тыва Араттың Революстуг Шериинче кыйгырткан.
Тывада баштайгы профессионал парлакчыларның бирээзи. 1931—1933 чылдарда Москвага кожуун ажылчыннарының курстарынга өөренип, 1933 чылдан эгелеп ТАР-ның Күрүне типографиязынга ажылдаан[2].
1939 чылда Москвада полиграфия техникумунга цинкография курстарын дооскан.
1941 чылда танк чолаачызының курстарын дооскаш, Т-26 танк чолаачызынга биче механик мергежилди алган. Ол сержант эргелиг турган[3].
Ада-чурттуң Улуг дайынынга киржилгези
Кыргыс Идам 33 харлыында сержант эргелиг Тыва Арат Республиканың дайын шөлүнче чоргузар кылдыр шилээн 11 танкычы эки турачыларының взводунуң дайынчызы апарган. 1943 чылдың майның 20-де тыва эки турачы танкычы отрядты ТАР-ның арат-чону фронтуже И. В. Сталин аттыг Культура одаандан (амгы Тываның күрүне филармониязының бажыңы) үдээн[4].
Тыва эки турачы танкистер Горький хоорайга 4 ай иштинде танкы курстарын чедиишкинниг дооскаш, ында-ла Красное Сормоводан танк заводундан чаа Т-34 танкыларны хүлээп алганнар.
Ол танкыларга 11 тыва эки турачы танкистер 2-ги Украин фронтунуң 52-ги шерииниң 25-ки тускай танк полугунга кирип алганнар. Дайзынны Харьков хоорайның девискээринден үндүр сывыргаш, Украинаның соңгу кезектерин хостааш, Молдова АССР-ни долузу-биле хостааш, дайзынны Мурнуу Буг, Днестр, Прут хемнерни кежир сүргеш, Ясса-Кишнёв операциязынга 20 ажыг немец-румын дивизияларны бүзээлээш узуткаарынга киришкеннер.
1944 чылда Кишинёв-Яси плацдармны узуткап турда, Румынияны хостаар дээш тулчуушкуннарга маадырлыы-биле мөчээн.
Ооң танкист эштери улаштыр Румыния, Болгария, Венгрия, Чехословакияны хостааш, дайын соонда чанып келгеннер.
Сактыышкын
Ада-чурттуң Улуг дайынынга Тиилелгениң 65 оюнга тураскаадып, Кыргыс Идамның чырык адынга Нарын суурда тураскаалды тургускан[5]
Литература
• В. Пивоваров Добровольцы. Кызыл, 1990. ISBN5-7655-0096-X
• Весна Победы. 1945—1995. Кызыл, 1990;
• Мы будем жить в коротком слове — Память. Сборник документов о Великой Отечественной войне 1941—1945 гг. Новосибирск, 2010 ISBN 978-5-904795-07-8
• Книга памяти. Республика Тыва. Кызыл, 1995. ISBN 5-7655-0384-5
• Назидание потомкам 1945—2010. Кызыл, 2010.
• Ты врага переспорил в бою… Сборник документов, статей изи газет к 70-летию отправки на фронт тувинцев добровольцев. Кызыл, 2013.
• В. Кара-оол Төөгүге арткан силер. Кызыл, 2011. ISBN 978-5-7655-0692-9
• Биче-оол Байкара Маспык-оол оглу / Урянхайско-тувинская энциклопедия. I том (А-К). Под общей ред. Шойгу С. К., отв. ред. Бичелдей К. А. Кызыл: «Мир тувинцев», 2021. С. 170.
• Тува в годы Великой Отечественной войны. Боевое содружество ТНР с Советским Союзом 1941—1944. М., 2017.
Демдеглелдер
Шөлүлгелер
• Постановление Правительства Республики Тыва О списках участников Великой Отечественной войны 1941—1945 годов, призванных из Тувинской Народной Республики.
• Бессмертный полк: Кыргыс Идам Самданович.
• Поколение победителей. Кыргыс Идам Самдан оглу.
• Тувинским добровольцам посвящается: Кыргыс Идам Самдан.