Россияда билингвизм

Рувики деп сайттан

Россия Федерациязының девискээринде билингвизм Алтай, Башкортостан, Татарстан, Тыва, Чувашия, Саха (Якутия) республикаларында, Соңгу Кавказ республикаларында, Бурятияда болгаш өске-даа регионнарда нептерээн. Бо республикаларда дылдың байдалы мындыг хевирлиг тургузуг бар: хоорай чурттакчылары болганчок чүгле орус дылга чугаалаар азы автохтон этностуң (үндезин чоннуң) дылын билир. Көдээ чон болганчок-ла төрээн этностуң дылын билир, орус дылды билири чегей азы долу эвес бооп болур. Ийи дылдың өске хевири (орус дыл төрээн болгаш өске дылды билири) ховар нептерээн.

Карелия

Шелтозеро суурда ийи дылдыг (орус-вепс) айтыкчы, Карелия

Карелия Республикада дыл талазы-биле байдал хөй кээп турар колдуунда орус дылдыг чурттакчы чон-биле онзагай[1]. Чүгле боттарының дылдарынга (карел, вепс, фин, саам) чугааланып турар чоннуӊ кезии эвээш: 11,9 % (2002 ч. чизези)[1]. Ийи дыл билир чорук колдуунда үндезин чоннар чурттап турар көдээ черлерге хамааржыр. Хоорайларда ийи дыл билир чорук улуг назылыгларга, суурлардан көжүп келгеннерге хамааржыр. Орус дылдан аңгыда нациялар аразында амыдыралчы харылзаа тударынга ол дылдарның ийи азы үш чүүлүн билир болгаш ажыглап турар кижилер ам-даа таваржып турар-даа болза (дылдарның төрелдешкээ болгаш чоннуң холушкаа аңаа дузалаар), аныяктар орус дылды дээре деп санаар.

Ийи дыл билир чорук колдуунда үндезин чоннар чурттап турар көдээ черлерге хамааржыр. Хоорайларда ийи дыл билир чорук улуг назылыгларга, суурлардан көжүп келгеннерге хамааржыр. Орус дылдан аңгыда нациялар аразында амыдыралчы харылзаа тударынга ол дылдарның ийи азы үш чүүлүн билир болгаш ажыглап турар кижилер ам-даа таваржып турар-даа болза (дылдарның төрелдешкээ болгаш чоннуң холушкаа аңаа дузалаар), аныяктар орус дылды дээре деп санаар.

Үндезин чурттакчыларның хуузу эвээш — даа болза Карелия республикада ооң төрээн дылдарын кадагалап арттырар болгаш сайзырадыр дээш күжениишкиннерни үндүрүп турар ол дылдарны элээн каш школаларда орус дылга немей азы факультатив кылдыр өөренип турар, а Леннрот аттыг Фин-угор школазынга Петрозавод университединге эртемнер кылдыр өөренип турар. Карелия Республикага ол дылдарга солун-сеткүүлдер номнар телевидение болгаш радио дамчыдылгалары үнүп турар[2], театржыткан көргүзүглер. Карел дылга күрүне чергелиг эрге-байдалды тыпсыр талазы-биле ажыл чоруп турар[3]. Колдуунда орус болгаш карел азы фин дылдарда, ылаңгыя: албан черлериниң болгаш садыгларның аттары, автомобиль оруктарында чурттакчылыг черлерниң айтыкчылары болгаш демир-оруунда станция пунктуларының аттары-билингвалар деп бижиктер бо-ла таваржыр.

Ынчалза-даа харылзааның кол дылы орус дыл болуп турар.

Коми Республиказы

Коми республикада дылдың байдалы база кээп турар орус дылдыг чурттакчыларның саны хөй болуп турар Ынчалза-даа республиканың чазаа дылды кадагалап арттырар талазы-биле хемчеглерни ап турарол дээрге чурттакчылыг черлерниң кудумчуларында кудумчуларның шупту айтыкчыларын болгаш бажыңнарда табличкаларны садыг точкаларының ээлериниң дугайында медээлерни болгаш садыг точкаларының болгаш албан черлериниң ажылының расписаниезин коми болгаш орус дылдарда бижээн. Коми дылда номнар, литературлуг сеткиүүлдер, республика болгаш район ужур-дузалыг солуннар база үнүп турар[4]

Коми-орус ийи дылдыг байдал шаг-төөгүден бээр ол дылдарның эдилекчилериниң үр үеде харылзажып келгениниң түңнелинде тывылган. Массалыг коми-орус ийи дыл совет үеде сайзырап эгелээн, ооң-биле кады орус дылды ажыглаарының адырлары үргүлчү калбарып турган. XX вектиң төнчүзүнде көдээ комилерниң 95 % хире хуузу төрээн болгаш орус дылдарны ол азы бо чадада билир. Орус дылды төрээн дылы деп санаар комилер (колдуунда хоорайжылар) көвүдеп турар. 1989 чылда ССРЭ-ге чурттакчы чон чизези-биле алырга, олар шупту коминиң 20 % хирезин тургузуп алган, оларның чүгле 50 % коми дылды хостуг билир деп айыткан. Орус-коми ийи дылдыг таварылгалар база эвээш эвес болур турар. Чижээлээрге, 1989 чылда Коми Республиканың девискээринде чурттап турар орустарның 1,2 % коми дылды хостуг билир деп айыткан[5]

Башкортостан

Башкортостан Республикада дыл талазы-биле байдал ниити чурттакчы чоннуң аразында ийи дылдың деңзизи улуг. 2010 чылдың Бүгү-российжи чизезиниң сан-чурагайлары-биле алырга, республиканың чурттакчы чонунуң барык чартык кезии ийи болгаш оон-даа хөй дылдарны билир, а 382,5 муң кижи-үш болгаш оон-даа хөй дылдыг болуп турар[6].

1999 чылдың май 4-те Республиканың девискээринге башкир болгаш орус дылдарны күрүне дылдары-биле бадылаан «Башкортостан республиканың чоннарының дылдарының Дугайында» Деп Республика Хоойлузун хүлээп алган.

Ийи дылдың аяннажылгазы ылаңгыя көдээ районнарга хамааржыр болгаш аңгы-аңгы этностарның төлээлекчилериниң аразында амыдыралчы харылзажырының эргежок чугулазы-биле тайылбырлаттынар. Башкортостанның көдээ чөөн районнарында орус-башкир ийи дылдыг болуру калбаа-биле нептерээн; барыын районнарда орус-татар ийи дылдыг болуру база бар. Хөй кезиинде националдар аразында харылзаа (чугаа койнези) дылдың хүлээлгелерин орус, ховар татар азы башкир дыл күүседир. Чижээлээрге, 2002 чылдың чизези-биле алырга, башкир дылды 21445 орус, азы республиканың бүгү орус чонунуң 1 % билир (Оларның 14765 Чч. Башкирияда Чурттап турар); ол ышкаш башкир дылды 137785 татар азы республиканың бүгү татар чурттакчыларының 14 % билир. Башкир болгаш татар дылдарның аразында дыл моондаа чок-даа болза, олар төрел дылдар болганда. Регионда дыл байдалының онзагайы ол ийи дылдың тодаргай чоок болуп турары-биле деткиттинген болгаш ол дылдарның дистантылыг диалектилериниң (мишар, типтяр, башкир дылдың чөөн чүк диалектизиниң) киржилгези-биле дыл континуумга калбарган башкир болгаш татар дылдарның горизонтальдыг диглоссиязының байдалы-биле холбашкан. Республикада чаңчыл ёзугаар чурттап турар чуваштарның (7,7 %), марийлерниң (3,3 %) болгаш удмурттарның (14 %) эвээш эвес саны башкир азы татар дылды билир болгаш ону өске тус черниң этностарының төлээлери-биле хүн бүрүнүң харылзаазынга ажыглап турар.

Башкортостанның хоорайларында националдар аразында харылзааның дылы кылдыр колдуунда орус дылды ажыглап турар.

БР күр. дылдарын билири
(2002 чылдың чизези-биле) 		Орустар Башкирлер Татарлар Чуваштар Марийлер Украиннер Мордвалар Удмурттар өскелери
Башкир дыл[7] 14765 912204 109799 9126 3548 556 323 2921 3629
Орус дыл[8] 1481250 1135714 955368 114001 100308 54974 25835 20662 медээ чок
Өске дылдарны билири[7]:
Англи дыл 61833 36667 42146 1661 1241 1936 317 295 3228
Казах дыл 300 2162 1792 63 94 35 — 11 2486
Шынаа-чөөн марий дыл 1396 3126 1512 164 88605 39 27 432 104
Немец дыл 1396 15198 17373 1080 1053 1022 259 101 4374
Татар дыл 21519 449207 859748 22345 27330 1197 919 8623 5981
Удмурт дыл 270 1336 495 8 217 10 9 19102 28
Украин дыл 4285 417 538 81 54 19726 46 6 566
Француз дыл 4119 2127 2966 88 196 131 15 9 322
Чуваш дыл 2400 1909 2207 91050 331 80 353 12 146

Татарстан

Казань метрозунда ийи дылдыг айтыкчы

Татарстан Республиканың Конституциязының 8-ги чүүлүн ёзугаар, орус болгаш татар дылдарны Татарстан Республиканың бүгү девискээринге дең эргелиг деп санаар. Ол-ла чүүлүнде Татарстан Республиканың күрүне эрге-чагырга органнарында тус чер бот-башкарылга органнарында күрүне албан черлеринде ийи дылды деңге ажыглап турарын айыткан[9].

Билингвизм айтырыы Татарстанда үргүлчү сайгарылга кырында турар тема болур[10][11], бо темага эртем шинчилелдери чоруттунуп турар[12][13], статьялар парлаттынып турар[14]. Хүн бүрүнүң чугаазында орус-татар суржикти бо-ла дыңнап болур, кажан татар чугаада орус сөстер, дыл тургузуглары болгаш бүдүн домактар каттыжа берген турда. Хоорайның татар дылдыг чурттакчы чону көдээге деңнээрге орус дылды эки билиринче тыртыжар татар дылды бажыңнарынга чугаалажып билир болгаш орус дылга кандыг-даа бергедээшкиннер чок ажылга хөй-ниити черлеринге орус дылдыг эш-өөр-биле чугаалажып билир болгаш өске-даа.

Татарлар биле чуваштарның чурттап турары Татарстанның көдээ районнарында националдар аразында харылзааның дылы кылдыр татар дыл колдап турар. Татарстанның татар суурларында чурттап турар орустар база татар дылды шиңгээдип ап турар болгаш ону татар кожалары-биле хүн бүрүде харылзажырынга ажыглап турар. Бир эвес Татарстан чуваштарның улуг салгалынга харылзажыр кол дылдар чуваш болгаш татар дылдар турган болза, чуваш аныяктарның аразында татар дыл ийи дугаар черден үшкү черже орус дылдың адаанче шилчиир. Татарстанда чуваштарның хөй кезии чуваш, орус болгаш татар дылдарны хүн бүрүде харылзажырынга четчир деңнелге билир.

Ол-ла үеде, 2001 чылдың айтырылгазының сан-чурагайлары-биле алырга, Татар Республиканың 53,8%-зу татар дылды эртем кылдыр өөренип алгаш, орус дылдыг школаларга ажы-төлүн өөредир күзелин илереткен. Республиканың нефтилиг районнарында татарларның 15 %, орус оолдар болгаш кыстарның 16,5 % төрээн дылын боттарының национал ниитилежилгезиниң бар турарының магадылалы кылдыр хүлээп көрүп турганнар; татарларның 31 % болгаш аныяк орус төлээлерниң 59,5 % төрээн дылынга чүгле харылзажырының чепсээ кылдыр көөр турганнар[15].

Чувашская Республика

Чуваштарның болгаш татарларның ажыг чурттакчылыг Чуваш Республиканың көдээ черлеринге националдар аразында харылзаа дылдың ролюн чоокку үеге чедир чуваш дыл күүседип келген. Амгы үеде ол функция орус дылче шилчип турар.

Якутия

РС(Я) Конституцияның 46 чүүлү Ёзугаар Якутияның девискээринге якут болгаш орус дылдарны күрүне дылдары кылдыр санаар болгаш оларны дең эргелер-биле тыпсыр. Якутия Россияның орус дыл националдар аразында харылзааның дылының ролюн монополизаставайн келген хөй эвес регионнарының бирээзи[16]. Якутияның үндезин чоннарының аразында (долганнар, эвеннер, эвенкилер, юкагирлер болгаш якуттар) якут дылды националдар аразында харылзажырының дылы кылдыр ажыглап турар. Школаларның хөй кезиинде (колдуунда суурларда) чамдык класстарда а чамдыкта бүдүн школаларда чүгле якут дылда өөредилге чоруп турар. Хөй-ниити транспортунга (автобустарга) доктаамныӊ адын ийи дылда адаар. Оруктарда хөй-ле айтыкчылар болгаш демдектерни база ийи дылда айыткан. Массалыг информация чепсектери якут, орус дылдарда, а ол ышкаш соңгу чүктүң эвээш санныг чоннарының дылдарында бар. Албан езузунуң херек эмгелээриниң дылдары орус болгаш якут дылдар база бар Хоорай хүрээлелинден ырак черлерде орустар якут дылды канчаар шиңгээдип турарын көрүп болур болгаш чоорту ол дыка хөй кижилерге төрээн дылы апаар.

Россияның девискээринде харылзажыр дылдар

Чамдык таварылгаларда орус дыл биле тус чер дылдарының аразында дыл харылзаалары пиджиннерниң болгаш холушкак дылдарның тыптырынга чедирген. Орус Соңгу чүкке поморларның аразынга руссенорскту билири нептерээн[17][18]. Ыраккы Чөөн Чүкте орус-даа Ыраккы Чөөн Чүктүң чоннары-даа лингва франк кылдыр орус-кыдат пиджинни ажыглап турган[19][20]. Орус уктуг база бир пиджин, чугаа, Таймырга турган, ону долганнар, ңанасаннар, ненецтер, эвенкилер ажыглап турган[21][22]

Демдеглелдер

  1. ↑ 1 2 См. статью: Население Республики Карелия
  2. ↑ См. подробнее в статье: Средства массовой информации Петрозаводска
  3. ↑ См. статью: Республика Карелия#Языковая проблема
  4. ↑ Е.А.Кондрашкина Современная языковая ситуация в Республике Коми. Архивтээн 1 сентябрьның 2013 года.
  5. ↑ Айбабина Е. А. Двуязычие // Коми язык. Энциклопедия / Отв. ред. Г. В. Федюнёва. — М., 1998. — С. 93.
  6. ↑ Итоги ВПН 2010 года по Республике Башкортостан (чедим чок шөлүг — история). Архивтээн 9 марттың 2013 года.
  7. ↑ 1 2 Владение языками (кроме русского) населением отдельных национальностей Республики Башкортостан. Архивтээн дөзү оригинала 22 ноябрьның 2008 чылда.
  8. ↑ Население Республики Башкортостан по владению русским языком. Архивтээн дөзү оригинала 22 ноябрьның 2008 чылда.
  9. ↑ См. текст Конституции Республики Татарстан в Викитеке.
  10. ↑ Рустам Минниханов: «Вопрос двуязычия не подлежит пересмотру». Архивтээн 1 сентябрьның 2013 года.
  11. ↑ В Казани обсудят проблемы билингвизма в технических вузах. Хынаан ай-хүнү: 20 марттың 2013. Архивтээн 28 декабрьның 2011 года.
  12. ↑ Двуязычие в Татарстане. Хынаан ай-хүнү: 20 марттың 2013. Архивтээн 27 апрельдиң 2012 года.
  13. ↑ Влияние двуязычия на этноидентичность этнофоров и их представления о культурных ценностях этнических соседей в Татарстане. Архивтээн 1 сентябрьның 2013 года.
  14. ↑ О проблемах двуязычия в Татарстане. Архивтээн 1 сентябрьның 2013 года.
  15. ↑ Я. З. Гарипов. Языковое развитие полиэтнического региона Архивная копия от 23 январьның 2022 на Wayback Machine // Социологические исследования. — 2012. — № 4. — С. 68.
  16. ↑ Алпатов В. М. Языковая ситуация в регионах современной России. Архивтээн 1 сентябрьның 2013 года.
  17. ↑ Broch, I. & Jahr, E. H. 1984. «Russenorsk: a new look at the Russo-Norwegian pidgin in northern Norway.» In: P. Sture Ureland & I. Clarkson (eds.): Scandinavian Language Contacts, Cambridge: C.U.P., pp. 21-65.
  18. ↑ Русско-норвежский пиджин. Архивтээн 1 сентябрьның 2013 года.
  19. ↑ Е.В.Перехвальская. Сибирский пиджин (дальневосточный вариант). Формирование. История. Структура. Хынаан ай-хүнү: 27 марттың 2013. Архивтээн дөзү оригинала 6 августуң 2013 чылда.
  20. ↑ Русско-китайский пиджин. Архивтээн 1 сентябрьның 2013 года.
  21. ↑ А.Ю.Урманчиева. Говорка: пример структурно смешанного языка. Архивтээн 1 сентябрьның 2013 года.
  22. ↑ Е. А. Хелимский «Говорка» — таймырский пиджин на русской основе // Компаративистика. Уралистика: Лекции и статьи. М.: Языки русской культуры, 2000.

Литература

  • 150 языков и политика: 1917—1997. Социолингвистические проблемы СССР и постсоветского пространства. М.: Институт востоковедения РАН. 1997. 192 с. ISBN 5-89282-022-X (Изд. 2-е, дополненное (…1917—2000). М.: Крафт + Институт востоковедения РАН, 2000. 224 с.)
  • Пунегова Г. В. Функционирование русского языка в условиях двуязычия в Республике Коми. Сыктывкар, 2008. 184 с.

Ссылки

 (чедимчок шөлүг) (башк.)

Дөзү – «https://tyv.ruwiki.ru/w/index.php?title=Россияда_билингвизм&oldid=339784»