Саая Хеймер-оол Мынмырович
| Хеймер-оол Мынмырович Саая | |
|---|---|
| | |
| Төрүттүнген хүнү | 1937 |
| Төрүттүнген чери | |
| Мөчээн хүнү | 2009 |
| Чурту |
ССРЭ → |
| Эртем сферазы | Физика, методика преподавания физики |
| Ажылдап турар чери | ККПИ, Тываның күрүне университеди |
| Дооскан чери | ККПИ-Тываның күрүне университеди |
| Эртем чадазы | Педагогика эртемнериниң кандидады |
| Эртем ады | Доцент |
| Билдингир ады | Орус-тыва физиктиг терминнер словарының автору |
Хеймер-оол Мынмырович Саая (1937, Каргы сумузу[d], Барыын-Хемчик кожуун — 2009) — Тыва АССР-ниң алдарлыг башкызы[1], педагогика эртемнериниң кандидады[2], Тываның күрүне университединиң физика кафедразының доцентизи[3], «Орус-тыва физиктиг терминнер словарының» автору[4], «Эртем» адырында «Чылдың кижизи — 2003»[5], школачыларга эртем-популярлыг номнарның автору («Механика болгаш чылыг болуушкуннары», «Физиканың чамдык айтырыглары тываларның амыдыралында болгаш хүн бүрүде амыдыралында»).
Допчу намдары
Ол 1937 чылда Каргы сумуга арат Мынмыр Меңгитиевич биле Оруспай Салчактың өг-бүлезинге төрүттүнген. Ооң ада-иези үжүк-бижик билир турган[5]. Хеймер-оол өг-бүлениң тоску болгаш хеймер төлү турган (ниитизи-биле тос төрээн ажы-төлү турган; бир угбазы божуп тургаш чок болган, ада-иези база бир уругну азырап алган). «Хеймер» деп ат «эң бичиизи» дээн уткалыг[5].
Ооң акыларының аразындан Бюрбе Саая (тыва композитор), Сарыг-оол Саая (артист), Мижит-оол Саая (математиктиг физик, журналист)[5].
Ортумак эртем-билигни Мугур-Аксының чеди чыл школазынга база Чадаананың 1 дугаар школазынга чедип алган[6]. Дээди эртемни Кызылдың күрүнениң педагогика институдунга чедип алгаш, ККПИ-ниң баштайгы доозукчуларының санынче кирген (1961).
Эртем-педагогиктиг ажыл-чорудулгазы
1962 чылдан эгелеп ККПИ-ниң физика кафедразынга ассистент кылдыр, ооң соонда улуг башкылап ажылдаан[7]. 2003 чылга чедир 40 чыл башкылап чораан[5].
ССРЭ-ниң Педагогика эртемнериниң академиязының Күш-культура болгаш методика эртем-шинчилел институдунуң физика методика лабораториязынга аспирантураны 1984 чылда дооскан. база өөредилге болгаш кижизидилге методиказы), педагогика эртемнериниң кандидады эртем чадазын чедип алган. Аңаа 1993 чылда «доцент» деп эртем адын тывыскан.
1985 чылдан бээр – ККПИ-ниң физика кафедразының улуг башкызы, доцентизи, физика-математика факультединиң деканы[8]. 1988-1992 чылдарда КГПИ-ниң физика кафедразын удуртуп турган[7].
Башкы практиказында ол физиканы өөренирин тываларның хүн бүрүде амыдыралының болуушкуннары – өгнүң тургузуу, чаңчылчаан оюннар, хүн бүрүнүң амыдыралы-биле холбап турган[5]. Тыва юрта тудуунуң физикалыг принциптерин (векторлуг күштерни немей салыры, аэродинамикалыг хевирниң аэродинамиказын) база «кажык» деп чаңчылчаан оюнну (октаткан кажыктың баллистиказын) шинчилээн. Шинчилел ажылдарының түңнелдерин башкылаашкынга ажыглап, эртем-нептередиглиг үндүрүлгелерге парлап үндүрген[5].
Бо темаларга 20 ажыг эртем ажылдары доозулган, өөредиглиг видеороликтер тургустунган, физика терминнериниң орус-тыва словары база өөреникчилерге өөредилге материалдары ажылдап кылдынган.
Хөгжүм уран чүүлү
Саая кнопкалыг аккордеонга, мандолинага, балалайкага ойнаар турган. Ол 1953 чылдан 1955 чылга чедир шериг хөгжүмчү Кара-Сал Тамдындан хөгжүм талазы-биле өөредилгени ийи кежээде алган, ооң соонда бот-тускайлаң өөренип турган[5].
Тыва дылга ырылар чогааткан. Чеди ырыны Тыва Республиканың Композиторлар эвилели хүлээп алгаш, чыындылар кылдыр парлаттынган. Оларның аразында: Сергей Бюрбюнүң сөтеринге «Ыржыгаш», бодунуң бижээн сөстеринге «Кызылым сен», чаштарга «Хемчигеш» база «Анайлар» деп ырылар, база ол ышкаш Сергей Бюрбюнүң «Кыраан назын, өршээп көрем»[5].
Лекциялар үезинде хөгжүм херекселдери-биле «Үн» деп бөлүктү көргүзүп турган. Физика кафедразының коллегалары-биле кады тыва аялгаларны күүседир үн генераторларының оркестрин тургускан[5].
Өг-бүлези
Кадайы Зоя Федоровна Саая Москваның Культура институдун дооскаш, Аныяк көрүкчүлерниң улусчу театрынга режиссерлап, ооң соонда партия органнарынга культурлуг болгаш өөредилге айтырыгларын хайгаарап ажылдап чораан[5].
Ооң оглу Алексей Саая хөгжүм талазы-биле эртем-билигни чедип алган (Уран чүүл техникуму, Гнесиннер аттыг дээди хөгжүм училищези), филармонияның симфониктиг оркестринге ажылдап турган. Ооң уруу Анжела чеди чыл хөгжүм школазын дооскан болгаш фортепианога ойнаар[5].
Эртем ажылдары
Диссертация
- Саая, Хеймер-оол Мынмырович. Методика осуществления преемственности в обучении физике при переходе с родного на русский язык в национальных школах Тувинской АССР : диссертация … кандидата педагогических наук: 13.00.02.. — Москва, 1985.[2]
Книги и учебные пособия
- Саая Х. М. Русско-тувинский словарь физических терминов: 2600 слов. — Кызыл: Тувинское книжное издательство, 1983.
- Саая Х. М. Тываларнын амыдыралында физиканын чамдык чижектери (Некоторые вопросы физики в жизни и быту тувинцев). — Кызыл: Тувинское книжное издательство, 1993.
- Саая Х. М. Механика болгаш чылыглыг болуушкуннар (Механика и тепловые явления). Книга для внеклассного чтения учащихся. — Кызыл: Тувинское книжное издательство, 2003.
- Саая Х. М., Деменский Ф. Ф. Материалы к семинарско-практическим занятиям по общей физике (механика). Пособие для студентов. — Кызыл: Издательство ТГУ, 1999.
- Саая Х. М. Семинарско-практические занятия по механике. — Кызыл: Издательство ТГУ, 1999.
- Саая Х. М. Русско-тувинский словарь физических терминов (издание второе, дополненное и исправленное). — Кызыл: Издательство ТГУ, 1998.
Видеофильмнери
- Саая Х. М. Видеофильм «Физика юрты». — ГЛРТ, 10 мин. 1998.
- Саая Х. М. Видеофильм «Физика игры „Кажык“». — ГЛРТ, 10 мин. 1998.
Шаңналдары
- Тыва Республиканың школазының алдарлыг башкызы
- «Күш-ажылчы шылгарал дээш» медаль
- «Күш-ажылдың хоочуну»[9]
Демдеглелдер
- ↑ Салчак Л.П., Салчак К.Б. Педагогическое образование в Туве. Научная мысль. История. Люди. — Кызыл: ТывКУ, 2003.
- ↑ 1 2 Саая, Хеймер-оол Мынмырович — Методика осуществления преемственности в обучении физике при переходе с родного на русский язык в национальных школах Тувинской АССР : диссертация ... кандидата педагогических наук : 13.00.02. Российская государственная библиотека. Хынаан ай-хүнү: 27 майның 2026. Архивтээн 23 февральдың 2020 года.
- ↑ Словник «Урянхайско-тувинской энциклопедии» / под ред. С.К. Шойгу. — Кызыл: ТРОО «Мир тувинцев», 2019.
- ↑ Саая, Хеймер-оол Мынмырович — Русско-тувинский словарь физических терминов : 2600 слов. Российская государственная библиотека. Хынаан ай-хүнү: 27 майның 2026. Архивтээн 23 февральдың 2020 года.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Физики всегда лирики. Центр Азии (1 августуң 2003). Хынаан ай-хүнү: 27 майның 2026. Архивтээн 23 февральдың 2020 года.
- ↑ История жизни. Чаданская школа № 1. Хынаан ай-хүнү: 27 майның 2026. Архивтээн 23 февральдың 2020 года.
- ↑ 1 2 Кафедра «Физики». Физико-математический факультет ТувГУ. Хынаан ай-хүнү: 27 майның 2026. Архивтээн 23 февральдың 2020 года.
- ↑ Физико-математический факультет ТувГУ отмечает сегодня 60-летний юбилей. БезФормата. Хынаан ай-хүнү: 27 майның 2026. Архивтээн 23 февральдың 2020 года.
- ↑ Тувинский госуниверситет отметил 11-летие. Тува-Онлайн (2 октябрьның 2006). Хынаан ай-хүнү: 27 майның 2026. Архивтээн 6 июльдуң 2017 года.
Литература
- Салчак Л. П., Салчак К. Б. Педагогическое образование в Туве. Научная мысль. История. Люди. — Кызыл: Тувинское книжное издательство, 2003.
- Словник «Урянхайско-тувинской энциклопедии» / под ред. С. К. Шойгу. — Кызыл: ТРОО «Мир тувинцев», 2019.
- 1937 чылда төрүттүнгеннер
- Барыын-Хемчик кожуунга төрүттүнгеннер
- 2009 чылда мөчээннер
- Алфавиттээн кижилер
- Алфавиттээн эртемденнер
- Россияның физиктери
- ССРЭ-ниң физиктери
- XX чүс чылдың физиктери
- Тываның күрүне университединиң доозукчулары
- Тываның күрүне университединиң башкылары
- Мөңгүн-Тайга кожуунга төрүттүнгеннер
- Педагогика эртемнериниң кандидаттары