Салчак Иван Чамзоевич

Рувики деп сайттан
РУВИКИ-де ындыг фамилиялыг өске улус дугайында чүүлдер бар Салчак.
Иван Чамзоевич Салчак
Салчак Иван Чамзоевич.jpg
Төрүттүнген хүнү 1930 октябрьның 10(1930-10-10)
Төрүттүнген чери
Мөчээн хүнү 1994
Чурту
Жанр живопись, графика
Өөредилгези Свердловскунуң уран чүүл училищези; Москваның күрүнениң В.И. Суриков аттыг уран чүүл институду
Шаңналдары ССРЭ-ниң чурукчулар эвилелиниң хүндүлел бижии; РСФСР-ниң чурукчулар эвилелиниң хүндүлел бижии; ССРЭ-ниң ИХЯ-зының хүндүлел бижии (1977)
Хүндүлүг аттары Тыва АССР-ниң алдарлыг чурукчузу (1980)

Иван Чамзоевич Салчак (1930 октябрьның 10, Баян-Кол, Тыва Республика — 1994) — чурукчу, график, ССРЭ-ниң чурукчулар эвилелиниң кежигүнү, Тыва АССР-ниң алдарлыг чурукчузу (1980).

Допчу намдары

1930 чылдың октябрь 10-да Тыва Арат Республиканың Бии-Хем районунуң Баян-Кол суурга төрүттүнген.

Сесерлиг эге школазынга өөренип эгелээш, ооң соонда Кызыл хоорайның 2 дугаар ортумак школазынче шилчээн. Школаның хана солунунуң редактору турган. А школа соонда күш-ажылчы базымын «Тываның аныяктары» солуннуң редакциязынга чурукчу болуп эгелээш, ооң соонда Совет Армияның одуруунга шериг албанын эрттирген.

1955 чылдан 1960 чылдарга чедир Свердловскунуң уран чүүл училищезинге өөренип турган. 1961 чылда Москваның күрүнениң В. И. Суриков аттыг уран чүүл институдунга графика мастерскаязынга сураглыг академик Е. Кибрикке өөренип турган[1].

Ажыл-чорудулгазы

Чуруттунарынга чүткүл Иван Салчакты бичиизинде-ле илереп келген. Ол студентилеп тургаш-ла, бүгү-российжи уруглар номунуң болгаш ном графиказының делгелгезинге тыва аас чогаалынга үндезилээн «Алдын кушка» база Александр Пушкинниң «Балыкчы болгаш балык дугайында тоолунга» чуруктарга киришкен. Ооң диплом ажылы — «Төрээн Тыва» деп өңнүг линогравюралар сериязы 1967 чылда Москва хоорайга Октябрьның 50 чылынга тураскааткан бүгү-эвилелдиң уран чүүл делгелгезинге сүмелээн болгаш делгээн[1].

Иван Салчак Тывага чанып келгеш, РСФСР-ниң уран чүүл фондузунуң Тывада уран чүүл-бүдүрүлге мастерскаяларынга ажылы-биле дакпырлап, Кызылдың уран чүүл училищезиниң чурулга салбырынга башкылап эгелээн. Ол чылдарда хөй чогаадыкчы ажылдап, чурулга уран чүүлүн идепкейлиг суртаалдап, чогаадыкчы аныяктар-биле дагдыныкчылап чораан. Тыва АССР-ниң чурукчулар эвилелиниң ажылдарынга республика болгаш делегей чергелиг культурлуг хемчеглерге идепкейлиг киржип чурулга графика ном иллюстрациязының элээн улуг чогаалдарын республиканың ызыгууртан кижилери, малчын Сат Сержинмаа, даш чонукчузу Р. Аракчаа, эртемден С. Вайштейн, артист М. Мунзук дээш оон-даа өске портреттерни чогаадып кылган. Ооң-биле чергелештир ол ном графиказынга база улуг сонуургал-биле ажылдаан.

«Малчын уруг», «Тыва натюрморт» деп композицияларны тыва улустуң тоолдарынга ном чуруктарын чогаадып, тыва чогаалчыларның С. Тока, С. Сарыг-оол, Ю. Кюнзегештиң, С. Пюрбюнуң, М. Кенин-Лопсанның, К. Кудажының номнарын чуруп каастаан. Тыва школаларга он ажыг өөредилге номнарын чуруктар-биле долдурган[1].

Ооң ажылдары «Социалистиг Сибирь» база «Совет Россия» деп зона делгелгелеринге дипломнар болгаш шаңналдар-биле демдеглеттинген. Ол Сибирь зоназының, ССРЭ-ниң, РСФСР-ниң болгаш МНР-ниң уран чүүл делгелгелериниң доктаамал киржикчизи турган.

Тыва Республиканың күрүне сүлдезиниң чуруунуң автору (1992)[2].

Кол делгелгелери

  • 1. Бүгү-российжи чаштарның номнарының база ном графиказының делгелгези, 1955 ч.
  • 2. Тыва ном графиказының делгелгези, 1961 ч., Кызыл хоорай.
  • 3. 1967 чылдың Октябрьның 50 чылынга тураскааткан бүгү-российжи уран чүүлдүң делгелгези, 1967 ч., Москва х.
  • 4. 1967 чылдың Октябрьның 50 чылынга тураскааткан чурукчуларның болгаш эт-херексел кылыр уран чүүлдүң мастерлериниң ажылдарының Тыва Республика делгелгези, 1967 ч., Кызыл хоорай.
  • 5. 1968 чылда Ленин комсомолунуң 50 чыл оюнга тураскааткан чурукчуларның болгаш эт-херексел кылыр уран чүүлдүң мастерлериниң ажылдарының Тыва Республика делгелгези, 1968 ч. Кызыл хоорай.
  • 6. Тыва АССР-ниң чурукчуларының чогаалдарының делгелгези, 1969 ч., Кызыл хоорай.
  • 7. Зона делгелгези «Социалистиг Сибирь», 1970 г.
  • 8. РССР-ниң автономнуг республикаларының чурукчуларының чогаалдарының делгелгези 1971 ч., Москва хоорай.
  • 9. Урал, Сибирь, Ыраккы Чөөн чүк чурукчулары, 1971 ч., Москва хоорай.
  • 10. Бешки республика делгелгези «Совет Россия», 1974 ч.
  • 11. Бүгү-эвилелчи делгелге «Всегда на чеку», 1974 ч.
  • 12. Бүгү-эвилелчи делгелге «Земля и люди», 1982 ч., Кызыл хоорай.
  • 13. Совет-моол делгелге «Найыралдың оруктары», Улан-Батор, Улангом, Москва, Кызыл, 1986 ч.
  • 14. VIII-ки зона делгелгези «Социалистиг Сибирь», Иркутск хоорай, 1990 ч.

Кол чогаалдары

Живопись:
1. Портрет Сат Сержинмаа 1959 ч.-1961 ч. К. м. 40х60.
Графика:
1. Звенящая нежность. 1967 г. Цв. линограв. 44х82.
2. Материнство. Линограв. 50х40.
3. «Улуг-Хем» альманахтың карты. Уголь, б. 22х280.
4. Охотница. Б., цв. линограв. 62х79.
5. Песня. Б., цв. линограв. 59х91.
6. Тоол «Золотая осень» (иллюстр.). Гуашь. 100х50.
7. Танец орла. Б., өңнүг линограв. 60х83.
8. Танщовщицы. Б., өңнүг линограв. 55х91.
9. Тувинский натюрморт. Линограв. 35х35.
10. Чабаны. Б., өңнүг линограв. 59х72.

Шаңналдары болгаш хүндүлүг аттары

  • ССРЭ-ниң чурукчулар Эвилелиниң хүндүлел бижии.
  • РСФСР-ниң чурукчулар Эвилелиниң хүндүлел бижии.
  • ССРЭ-ниң ИХЯ-зының хүндүлел бижии (1977).
  • Тыва АССР-ниң алдарлыг чурукчузу (1980).
  • Тываның чурукчулар эвилелиниң баштаар чериниң даргазы (1977—1983).
  • ССРЭ-ниң чурукчулар эвилелиниң ревизия комиссиязының кежигүнү .
  • СЭКП кежигүнү (1979)

Өг-бүлези

Өөнүң ишти Анчымаа Калга-оол библиотека ажылының хоочуну. Оглу Эрес — англи дыл башкызы, чурук тырттырарынга сонуургалдыг. Уруу — Эриана Ленинградтың күрүнениң техниктиг университедин дооскан, ам УФ ПС-те ажылдап турар (Федералдыг почта харылзаазының эргелели)[3].

Демдеглелдер

  1. ↑ 1 2 3 Хертек, А. С. Иван Чамзоевич Салчак : (к 60-летию со дня рождения) // Люди и события. Год 1990. — Кызыл: Тув. респ. универс. науч. б-ка им. А. С. Пушкина., 1989. — С. 45—49.
  2. ↑ Герб Тувы. Хынаан ай-хүнү: 27 ноябрьның 2025.
  3. ↑ ЦА № 49 (2000) Анчымаа Калга-оол: И ты убедишься, что я рядом с тобой. Хынаан ай-хүнү: 27 ноябрьның 2025.
Дөзү – «https://tyv.ruwiki.ru/w/index.php?title=Салчак_Иван_Чамзоевич&oldid=340573»