Санта-Клаус

Рувики деп сайттан
Санта-Клаус
англ. Santa Claus
Санта-Клаус
Санта-Клаус
Чогаадыкчызы Хоорай фольклору
Үлегери Николай Чудотворец[d], Рождество Ада[d] биле Синтаклаас[d]
Рольду күүсеткен Кевин Харт[d][1]
Медээ
Хевири кижи
Хиндии эр
Ажыл-чорудулгазы Чаа чыл таварыштыр белектер бээр
Төрелдери Өөнүң ишти Миссис Санта-Клаус

Санта-Клаус (англ. Santa Claus) — хуулгаазын ирей, Чаа чыл (Рождество) таварыштыр ажы-төлге белектер бээр Барыын Европаның богаш Соңгу Американың фольклорундан маадыр.

Кайы черни Санта-Клаустуң чурту деп санаарының дугайында чаңгыс аай бодал чок: Лапландия азы Соңгу полюс чоок-кавызы.

Санта-Клаустуң тывылганы

Ыдыктыг Николай ядыы уругларга акшалыг хап октап берип турар. Гравюра, 1587 ч.
Уян Санта-Клаус. 1889

Санта-Клаустуң үлегери (Санта — «ыдыктыг», Клаус — «Николай») ниити христиан чүдүлгеде Николай Чудотворец, азы Николай Мирский, деп епископ болуп турар (270 — 345 хире чылдар). Ооң амыдыралындан алырга, Ыдыктыг Николай дүне бир-ле ядыы кижиниң бажыңынче акшалыг хап октапкан, ол кижи үш уруглуг турган болгаш оларын кижиге бээр дээрге, акша чок турган. Ынчангаш оларның бирээзин самыын-садар бажыңга садыптар деп шиитпирлээн. Оон алган акшазы-биле артканнарын ашакка баар өнчүлендирер деп боданып алгаш турган[2]. Барыын Европада ыдыктыг Николай акшалыг хапты каминниң хоолайынче киир октаптарга, ол баткаш, кургадыр азып каан турган ук иштинче кире берген деп тоолчургу чугаа нептереп тарай берген[3]. Эгезинде ыдыктыг Николайның хүнүнде, декабрьның 6-да, Европа чурттарынга ажы-төлге ооң адындан белек бээр чаңчыл тыптып келген, ол белээн дүне ук иштинге суп каар турган. Ынчалза-даа Реформация үезинде ыдыктыгларны үнелээр чаңчылды чүүлдүгзүнүп көрбес үе турган[4], ынчангаш Германия болгаш ол кезектиң чурттарында уругларга белек-селек сунар маадыр чаш Христос апарган, а а белек сунар хүн декабрьның 24-че, Рождествонуң ярмарка үезинче, соңгаарлаттына берген. Контрреформация үезинде ажы-төлге белек-селекти ыдыктыг Николай катап берип эгелээн болгаш хүнү декабрьның төнчүзүнче Рождество үезинче чыла берген.

1650 чылдарда Нью-Амстердам деп (амгы үеде Нью-Йорк) чурттакчылыг черни тургускан голланд колонистерниң ачызында Ыдыктыг Николайның овур-хевири Соңгу Америка дипче келген.

1809 чылда чырыкче Вашингтон Ирвинг деп американ чогаалчының «История Нью-Йорка» ному үнген, ында дүжүлгеге голланд чагырга олурар үеде Чаа Амстердамга ыдыктыг Николайны хүндүткеп байырлаар ёзулал турганын база бижээн.

Томас Насттың чураан чуруунда Санта-Клаус (1881). Шүлүкчү Клемент Кларк Мур биле чурукчу Т. Наст амгы үеде Санта Клаустуң овур-хевириниң тургустунарынга улуг үлүг-хуузун кииргеннер
Томас Наст. Автопортрет

1822 чылда Колумбия университединиң мурнуу чүк болгаш грек литература башкызы Клемент Кларк Мур ажы-төлүнге шүлүктээн Рождество дугайында тоолду чогааткан, ында уругларга белек-селек бээр Санта-Клаус деп тоолчургу маадырның төөгүзүн чугаалаан[4]. Ол шүлүк 1823 чылдың Рождество бүдүүзүнде «Сентинелге» «Ыдыктыг Николайның аалдап келгени» деп ат-биле парлаттынган[4]. Дыка нептереңгей апарган шүлүк 1844 чылда катап парлаттынган. 2000 чылдарда Американың History Channel деп каналынга үнген «Санта-Клаустуң тоолчургу чугаалары» деп документалдыг дамчыдылгада: «Клемент Мурнуң ачызында Ыдыктыг Николай Санта-Клаус апарган» база «1840 чылда шупту американнар Санта-Клаус деп кижини билир апарган. Бо каттырынчыг кырган кижини биске Клемент Мур сөңнээн». Бо шүлүкте Санта-Клаустуң классиктиг тос ивилериниң сези бир дугаарында айыттынган.

1863 чылда сураглыг американ чурукчу Томас Наст бодунуң ажылдап турган сеткүүлүнүң арыннарынга элээн хөй катап ажыглаан. Чоорту Наст чаштарга таарыштырып дыка хөй Санта-Клаустуң чуруктарын чураан. Ол Сантаның хүн бүрүде чуртталгазын чогаадып дыка тодаргай көргүзүп турган.

Чурукчу Санта-Клаус Соңгу Чүкте чурттап турар болгаш бичии чаштарның эки багай кылган үүлезин бижип турар тускай номнуг деп база бижээн. Насттың чуруктарындан Санта-Клаустуң даштыкы хевириниң чоорту өскерлип турарын көрүп болур: дүктүг костюмнуг семис улуг назылыг эльфтен эгелээш, хой кежинден кылган шубалыг, шынчы болгаш хөглүг овур-хевирже шилчээн. History Channel телеканалдың демдеглеп турары-биле алырга, «Наст Санта-Клаусту бодунуң овур-хевиринге үндезилеп чураан». Чурукчу борбак, узун эвес мага-боттуг, улуг салдыг кижи чораан.

Эгезинде Насттың чуруктарында Санта-Клаустуң хой кежинден кылган тону хүрең турган, ынчалза-даа чаа чуруктар үнүп кээрге, дораан-на кызыл өңнүг апарган. Санта-Клаустуң хой кежиниң кызыл өңү кандыг-даа утка чок деп демдеглээн..

1931 чылда «Кока-Кола» компаниязы кышкы үеде арага чок суксуннарның садыын көвүдедир дээш реклама кампаниязын эгелээн. Аңаа Санта-Клаустуң овур-хевирин ажыглап турган болгаш ооң даштыкы хевирин бодунуу-биле элээн өскертип алганнар, ону Хаддон Сандблом деп кижи чогааткан. Бо чурукчу Санта-Клаустуң бүгү делегейде дыка билдингир апарган овур-хевирин чогааткан кижи болур[4].

Санта-Клаус «Пак» (Puck) деп сеткүүлдүң даштында, 1904

Сандбломнуң Санта-Клаустуң хевин кызыл өңнүг болгаш кезек черлеринде ак дүктерлиг кылдыр чуруп көргүскен[4]. Албан-биле кока-кола өңнүг кылдыр чурааны база билдинмес, чүге дизе чогум ындыг хевирлиг кылдыр Санта-Клаусту ооң мурнунда-ла «Пак» (Puck) деп сеткүүлдуң даштынга 1902, 1904 база 1905 чылдарда көстүп келген[5][6].

Санта-Клаустуң хөлгези

Санта-Клаус ивилери-биле

Санта-Клаус ивилер шанактап алган шимчеп чоруп турар деп санаар:
Дэшер («Кончуг дүрген»),
Дэнсер («Самчы»),
Прэнсер («Аадамнаар»),
Виксен («Хыйланчакпай»),
Комет («Комета»),
Кюпид («Купидон»),
Доннер («Диңмирээшкин»)
Блитцен («Чаңнык»).

Бо аттар бир дугаарында 1823 чылда «Ыдыктыг Николайның аалдап келгени» деп шүлүкке тыптып келген. Сөөлүнде база бир иви немешкен - Рудольф, ол ивилерниң бажында турар болгаш чырып турар кызыл думчуктуг. Ол 1939 чылда Чикагога реклама кампаниязында баштай чуруттунган.

Санта-Клаустуң өөрү

Янзы-бүрү чаңчылдарда Санта-Клаус өске маадырлар-биле кады көстүп кээр: эки-даа, багай-даа. Ынчап кээрге, Альпий аймактың аас чогаалында Ыдыктыг Николайның эжи болгаш ол-ла үеде антиподу – дүктүг болгаш мыйыстыг Крампус, ол бузуттуг уругларны кезедип, оларны коргудуп турар.

Рованиемиде Санта-Клаустуң сууру

Албан ёзу-биле тургустунган Санта-Клаустуң сууру Рованиеми деп Финляндияда суур болур[7]. Санта-Клаустуң суурун аңаа 1984 чылда тургузуп кылган. Чылдың-на аңаа 600 муң кижи барып турар[8].

Рованиемиде «Санта-Клаустуң сууру»

Немелде медээлер


• Санта-Клаустуң төрүттүнген хүнүн декабрь 6-да демдеглеп турар[9].
1937 чылдың сентябрь 27-де американ Альбион деп хоорайга Санта-клаустар өөредир бир дугаар школа ажыттынган[10].
1912 чылда АКШ-тың шуудаң албан чери бир дугаар «Сантага чагаа» деп хандырылгалыг чүүлдү ажыткан. Ындыг черлер өске чурттарда база ажылдап турар[7].

Демдеглелдер

Тайылбырлар
Дөзү
  1. Kit B. Kevin Hart in Talks to Play Santa Claus in Disney's 'Dashing Through the Snow' (Exclusive) (англ.) // The Hollywood Reporter / J. Min — Los Angeles: Penske Media Corporation, 2016. — ISSN 0018-3660
  2. житие св. Николая Чудотворца
  3. Three Impoverished Maidens or The Story of The Dowries // St. Nicholas Center
  4. 1 2 3 4 5 Александр Ткаченко. От святителя Николая до Санта Клауса. Православие и мир (20 декабрьның 2011). Хынаан ай-хүнү: 23 сентябрьның 2017.
  5. Does Santa Claus still drink White Rock? (англ.). White Rock Collectors Association (whiterocking.org). Хынаан ай-хүнү: 7 январьның 2013. Архивтээн 23 июльдуң 2011 года.
  6. Coca-Cola’s Santa Claus: Not The Real Thing! (англ.). BevNET.com (18 декабрьның 2006). Хынаан ай-хүнү: 7 январьның 2013. Архивтээн 26 октябрьның 2012 года.
  7. 1 2 Секрет Санта-Клауса (2021-12-27). Хынаан 14 ноябрьның 2024.
  8. The Guardian: как Рованиеми стал официальной резиденцией Санта-Клауса (2018-12-19). Хынаан 14 ноябрьның 2024.
  9. 6 декабря — день рождения Санта-Клауса: как появился образ зимнего волшебника (2023-12-05). Хынаан 14 ноябрьның 2024.
  10. "РГ" рассказывает о том, что должен знать каждый Санта-Клаус (2013-09-27). Хынаан 14 ноябрьның 2024.

Литература


• Виноградова Л. Н. Мороз // Славянские древности. М., 2004. Т. 3;
• Иванова-Бучатская Ю. В. Немецкое Рождество: традиционные компоненты, предметы и символы в коллекциях и архивных материалах МАЭ // Культурное наследие народов Европы. СПб., 2011.

Шөлүлгелер


Как в Coca Cola придумали Санта Клауса и сделали его частью мировой культуры. Архивтээн дөзү оригинала 24 декабрьның 2015 чылда.
Кто такой Святой Николай, и как он превратился в Санта-Клауса. Празднование Рождества и Нового года в разных странах мира. — Трансформация: от Святого Николая к Санта-Клаусу. История образа Санты в рисунках. Хынаан ай-хүнү: 8 январьның 2013.