Сүт-Хөл

Рувики деп сайттан
Хөл
Сүт-Хөл
2012 чылдың декабрь 12-де Сүт-Хөлдүң барыын талазындан аэрофоточурук
2012 чылдың декабрь 12-де Сүт-Хөлдүң барыын талазындан аэрофоточурук
Морфометриязы
Высота над уровнем моря1815[1] м
Хемчээлдери7 × 2,5 км
Шөлү13,3[2] км²
Эң ханы чери148[3] м
Ортумак ханызы25 м
Гидрология
Минералдыг хевиридус чок 
Бассейни
Площадь бассейна72[2] км²
Вытекающая рекаХөл-Ыяш
Водная системаХөл-Ыяш → Чес-Булуң → Хемчик → Саян-Шушенск водохранилище → Улуг-Хем → Карск далай
Турар чери
Страна
РФ-тиң субъектизиТыва
РайонСүт-Хөл кожуун
Идентификаторы
Код в ГВР: 17010300111116100000909[4]
Регистрационный номер в ГКГН: 0563536
Россия
Точка
Сүт-Хөл
Тыва
Точка
Сүт-Хөл
Заповедник девискээр
Сүт-Хөл[5]
Категория МСОП III (Памятник природы)
Профиль ландшафтылыг, рекреациялыг
Шөлү 3 793,7 га

Сүт-Хөл[1][6][7] (орус. Сут-Холь[2][7]) — Тыва Республиканың Сүт-Хөл кожуунда хөл[5].

Адының утказы

Хөлдүң ады тыва дылда «сүт» деп сөстен укталган. Тыва чонга Сүт-Хөл ыдыктыг хөл болуп турар, а тываларга сүт дээрге арыг чүүлдүң демдээ болур[8].

Географтыг туружу

Хөл Барыын Саянның мурнуу кезээнде, Алаш шаттың мурнуу-чөөн кезээнде турар. Хөл чоогунда Бора-Тайга деп даг бар. Хөлдүң мурнуу чүгүнде Тываларның ыдыктыг даа Кызыл-Тайга бар, ол хөлдү Хемчик ыйгылаажындан аңгылап турар. Хөлдү дыттыг, шивилиг база пөштүг тайга долганган[8].

Географтыг шынарлары

Хөл далай деңнелинден 1814 метр бедикте турар. Шын эвес хевирлиг, соңгу-чөөн чүкче шөйүлген. Хөлдүң узуну 7-8 километр, дооразы-2-3 километр, шөлү — 13,30 км²[5], эң тереңи 35 метр болур[9], өске медээлер-биле алырга — 148 метр[3]. Хар, чаъс болгаш меңгиден суг ап турар. Хөлдүң дүвү шала иемдик. Хөлдүң эрик чоогу сайлыг, а хөлдүң ханы суг кезээ довурактыг. Хөлдүң суу сыык кезээниң дүвүнде чыдар черлери элезин холумактыг үүрмек сайлыг, чамдык черлери база довурактыг[3].

Киир база үндүр аккан хемнер

Хөлдүң соңгу-барыын талазындан ынаар бичии кадып чыдар кара-суг киир агып чыдар, барыын талазында Улуг-Ажык деп ер уну-биле агып чыдар улуг эвес хемчигеш киир агып чыдар. Хөлдүң суу доктаамал эвес, мурнуу-чөөн талазында Коль-Isi (База Хөл-Оожу) хем агып чыдар. Хемниң үнер дөзүнден ырак эвесте элээн каш шуралгактарны тургузуп турар[1][8].

Суг реестриниң медээлери

Россияның күрүнениң суг реестриниң медээзи-биле алырга, Улуг-Хем бассейн округунга хамааржыр. Хөлдүң хем бассейни — Улуг-Хем, биче хем бассейни — Улуг-Хемниң Бии-Хем биле Каа-Хемниң каттышкан белдиринден Ангараның кирген черинге чедир. Суг ажыл-агый участогу — Улуг-Хемниң эге бажындан Саян-Шушенск гидроузелинге чедир[2].

Күрүнениң суг реестринде объект коду — 17010300111116100000909[2].

Үнүш болгаш аң-мең делегейи

Хөлде чамдык балыктарга чем болуп турар хөй санныг планктон — бопоплавтар чурттап турар. Байкалдың омулюнуң, Моолдуң кадыргызының, пелядьтың, рипустуң, репушканың байлаңнары-биле хөлдү болбаазырадып турган[8].

Онза чолун черлери

Хөлден ырак эвесте ыдыктыг деп санаттынып турар аржаан Улуг-Дөргүн (Шаараш) бар. Ында сугнуң температуразы +4,2 °C. Аржаан ыдыктыг деп санаттынар, тывалар аңаа даглар ээлеринге өргүлдер кылыр, чанында турар ыяштарга тускай кожааларны азып турар. Аржаанның суу тыныш, күш-дамыр болгаш эндокринниг системаларның аарыгларындан дузалаар[10]. Чайын Улуг-Дөргүнге туристер бо-ла кээр[8].

Камгалалы

Сүт-Хөлдү долгандыр 22,76 км² шөлдүг онза камгалалдыг бойдус девискээри турар. Хөлдү бүгү талазындан 1 километр долгандыр турар бо зонаның тургузуунче 200 метр радиустуг суг камгалаар зона база кирип турар. Суг камгалаар зонага хоруглуг чүүлдер:


• ыяш белеткээри, черни аңдарары, девискээрни бокталдырары азы тураскаалдың бойдустан чаяаттынган байдалынга кандыг-бир өске каража-когаралды чедирери;
• хөл эриктерин үрегдээри, эрик кыдыын камгалаары, суг болгаш малгаштыг үнүштерни узуткаары;
• орук даштынга автотранспорт шимчээшкини, хөл эриинден 100 метрден чоок автомобильдер, мотоциклдер болгаш өске-даа машиналар турары;
• чер кырының сугларының деңнелиниң өскерлири болгаш хөрзүннүң үрелири-биле холбашкан ажылдарны чорудары, чаа оруктарны шөери;


• мал одарладыры, тускай аңгылаан черлерден аңгыда, хөлдү суггат кылдыр ажыглаары.

Чөпшээреттинген чүүлдер:


• доктааттынган черлерге чоннуң дыштанылгазы;
• бадылаттынган квота ёзугаар балык тудары;


• дуюглуг черлик дириг амытаннарны, суг куштарын болгаш черлик хаванны, өлүк аңнарын доктааткан үеде аңнаары[5].

Тоолчургу чугаалар

Тывалар Сүт-Хөлдү ыдыктыг деп санаар. Маңаа эштип, хөлдү база ооң эриин хирлендирип болбас. Хөлдүң дыжын үрээрге, диңмирээшкин-кызаңнааштыг чаъс-чайык болур. Тус черниң чурттакчылары хөл дугайында тоолчургу чугааны чугаалап чоруурлар:

Шаанда шагда хөл кыдыынга илби-шидичи кадай чурттап чораан. Ол Сүт-Хөлдүң кыдыында өзүп турар оъттардан эм оъттарны хайындырып, алгыш-йөрээлди чугаалап, тайгаже диңмирээшкин-кызаңнаашкынны чорудуп турган. Бир-ле катап илби-шидичи Сүт-Хөлдүң суунче бир паш сүт чажыпкан. Эртенинде улус хөлдү танывайн барган: ол сүт долган чүве дег, маңган ак апарган. Оон бээр Сүт-Хөлдүң одарында инектер сүт өреме дег хоюг сүттен хөйнү берип турарын чон эскерип эгелээн.

Өске тоолчургу чугаа-биле алырга, Сүт-Хөлдүң суунга хуулгаазын аң — бир буга чурттап турган. Бир катап ол хөлден үнгеш, кижилерни аарыг-аржыктан камгалаар дээш, олар-биле бодунуң ханын үлежип турган. Амгы үеде буганың хөлден үнери ховартаан. Кажан ол чер кырынга көстүп кээрге, хөлге күштүг хөлзээшкин, дыңзыг хат хадып эгелээр[8].

Ажыл-агый чорудулгазы болгаш туризм

Чайгы үеде хөл чоогунга малчыннарның чайлаглары турар. Амгы үеде хөл чоогунда туризм сайзырап турар[10].

Демдеглелдер

  1. 1 2 3 Лист карты M-46-15-A — ФГУП «ГОСГИСЦЕНТР»
  2. 1 2 3 4 5 Озеро Сют-холь : [рус.] / textual.ru // Государственный водный реестр : [арх. 15 октября 2013] / Министерство природных ресурсов и экологии Российской Федерации. — 2009. — 29 марта.
  3. 1 2 3 Е. Н. Ялышева. Распростарнение зообентоза в пресноводных озёрах Тувы (рус.). metodichka.x-pdf.ru. Хынаан ай-хүнү: 10 апрельдиң 2019. Архивтээн 19 январьның 2019 года.
  4. Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 16. Ангаро-Енисейский район. Вып. 1. Енисей / под ред. Г. С. Карабаева. — Л.: Гидрометеоиздат, 1967. — 823 с.
  5. 1 2 3 4 Озеро Сут-Холь (рус.). — Информация об ООПТ на сайте информационно-аналитической системы «Особо охраняемые природные территории России» (ИАС «ООПТ РФ»): oopt.aari.ru. Хынаан ай-хүнү: 11 марттың 2018.
  6. Сут-Холь (№ 0563536) / Реестр наименований географических объектов на территорию Республики Тыва по состоянию на 20.12.2017 // Государственный каталог географических названий / rosreestr.ru.
  7. 1 2 Сут-Холь // Словарь названий гидрографических объектов России и других стран — членов СНГ / под ред. Г. И. Донидзе. — М.: Картгеоцентр — Геодезиздат, 1999. — ISBN 5-86066-017-0.
  8. 1 2 3 4 5 6 Озеро Сут-Холь (молочное озеро) (рус.). sib-guide.ru. Хынаан ай-хүнү: 10 апрельдиң 2019. Архивтээн 8 январьның 2017 года.
  9. Озеро Сут-Холь. www.russia-open.com. Хынаан ай-хүнү: 10 апрельдиң 2019. Архивтээн 3 майның 2019 года.
  10. 1 2 Туристическая Тува: Священный Сут-Холь (рус.). plusinform.ru. Хынаан ай-хүнү: 10 апрельдиң 2019. Архивтээн дөзү оригинала 12 апрельдиң 2019 чылда.