Тере-Хөл

Рувики деп сайттан
Хөл
Тере-Хөл
Тере-Хөлдүң ортузунда ортулукта Пор-Бажың
Тере-Хөлдүң ортузунда ортулукта Пор-Бажың
Морфометриязы
Высота над уровнем моря1298 м
Шөлү39,1 км²
Бассейни
Площадь бассейна295 км²
Впадающие рекиБажергонак, Кунгур-Тук
Вытекающая рекаСалдам
Турар чери
Страна
РФ-тиң субъектизиТыва
РайонТере-Хөл кожууну
Идентификаторы
Код в ГВР: 17010200111116100000742[1]
Россия
Точка
Тере-Хөл
Тыва
Точка
Тере-Хөл
Логотип РУВИКИ.Медиа Тере-Хөл

Тере-Хөл — Тыва Республиканың (Россия) мурнуу-чөөн чүгүнде хөл. Тере-Хөлдүң тектониктиг ыйгылаажында 1300 метр бедикте турар[2][Комм 1]. Тере-Хөл ыйгылаажы (50°40′ с. ш., 97°30′ ч. д.) — Байкал рифт зоназының мурнуу-барыын тудушкаанда улуг эвес Ыыйгылааш чер. Геофизиктиг медээлер-биле алырга, ыйгылааштың кристаллдыг таваа 300-тен 700 м чедир ханы черлерде турар. Ыйгылааштың дүвү оргу-ийленчек аллювиал-пролювиалдыг оргулааш болур, ону тус черниң болгаш транзиттиг хемнериниң делгем орай плейстоценниг конустары-иштики дельталары тургускан[3]. Хөлдүң кырының шөлү — 39,1 км²[4][2]. Суг чыыр бассейнниң шөлү — 295 км²[4]. Он-он ортулуктарлыг элээн улуг-даа болза, сыык хөл болуп турар. Хөл акваториязының ооң соонда калбарарының эге тыптып келгениниң болгаш импульстарының чылдагааны хем суунуң агымының улгадырындан болур[3].

Хөлден Салдам  (орус) хем үндүр агып чыдар[5], Балыктыг-Хемниң  (орус) солагай адыры[6]. Тере-Хөлче Хольджух-Тих (соңгу-барыын), Бажерганак (барыын), Кунгур-Тук (соңгу-чөөн) деп улуг эвес хемнер киир агып чыдар[7]. Тере-Хөлде бистиң эраның VIII векте туттунган уйгур шивээзиниң Пор-Бажың артынчылары кадагалаттынган ортулук бар[2]. Ортулукту хөлдүң мурнуу-чөөн эрии-биле 1,3 километр узун адагаш чадаг көвүрүг тудуштуруп турар.

Хөл «Тере-Хөл бойдус» тураскаалының составынче кирип турар[8].

1970—1990 чылдарда хөлге лещ, шортан  (орус) балыктаар артель турган.

Хөлдүң мурнуу чүгүнде 6 км черде Тере-Хөл кожууннуң төвү Кунгуртуг суур турар.

Хөл-биле холбашкан тоолчургу чугаалар

Тере-Хөл база ооң ортулуунда турар бурунгу Пор-Бажың шивээзинге хамаарышкан хөй-ле тоолчургу чугаалар бар. Тоолчургу чугааларның бирээзи-биле алырга, хөлдүң орнунга шаанда оргу чер турган. Аңаа тус черниң хаанының сүрлүг өргээзи турган. Бир катап хаа кижи кудуктан балык тып алгаш, чагырыкчыга ол дугайында дыңнаткан. Хаан ону хоозун бодал деп санааш, сугда чүгле курттар бар деп медеглээш, кудук суун ижеринден ойталаан. Хомудаан суг ол чоок-кавыны хөме ап, кудуктан кончуг дүрген ажып төктүп эгелээн. Хаан дезип үнер ужурга таварышкаш, хая көрнүп келгеш: «Тере-Нур!» (моол. Бо хөл-дүр!), деп алгырган. Суг оргулаашты бүрүнү-биле хөме ап, хөлдү бодараткан, а орду тывылган ортулуктуң ортузунга туруп артып каан[9].

Поляк аян-чорукчу болгаш чогаалчы Фердинанд Оссендовский бодунуң бижимелдеринде тус черниң чурттакчыларындан дыңнаан тоолчургу чугаазын демдеглеп турар. Төөгү чугаа-биле алырга, XVII векке чедир амгы хөлдүң орнунга кургаг шынаа турган, ооң ортузунга кыдат шивээ турган. Тоолчургу чугаада шивээниң комендантызы тус черниң ламазын дорамчылаан, ынчан ол гарнизонга каргыш салган. Удаваанда шынааны чер адаандан үнген аржааннар хөме ап, ону кончуг дүрген шыва ап, кыдат дайынчыларның хөй кезиин узуткаан[10].

Тайылбыр

  1. 1950 чылдарның эгезинде көргүскен карталарда хөлдүң деңнелиниң демдээ 1333 м турган(көр. Бланковая карта СССР в масштабе 1:2500000. etomesto.com. Хынаан ай-хүнү: 14 августуң 2025. ), акватория амгы үениң девискээринден каш катап улуг болгаш Тере-Хөлдүң тектониктиг ыйгылаажының барыын чартыын шуптузун ээлеп турган. 1960 чылдарның эгезинде топографтыг карталарга хөлдүң деңнелиниң демдээ 1030,8 м турган, а акваторияның ора-сомазы амгы үении-биле чоок турган. 1980 чылдарның эгезинде хөлдүң деңнелиниң демдээн 1298 м хире хемчээлдиг карталарга берип турган, а 1300 м бедиктиг горизонталь Тере-Хөл ыйгылаажының барыын талакы кезээн (1950 чылдарның эгезинде акваторияның кызыгаарларынга) шыйып турган

Демдеглелдер

  1. Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 16. Ангаро-Енисейский район. Вып. 1. Енисей / под ред. Г. С. Карабаева. — Л.: Гидрометеоиздат, 1967. — 823 с.
  2. 1 2 3 Тере-Холь // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  3. 1 2 Панин А.В. и др. История озера Тере-Холь и голоценовая динамика природной среды на юго-востоке Саяно-Тувинского нагорья (орус) // Доклады академии наук : статья в журнале/научная статья. — Москва: ООО "Эко-Вектор Ай-Пи" (Санкт-Петербург), 2012. — Т. 446, вып. 5. — С. 568–574. — ISSN 0869-5652.
  4. 1 2 Тере-холь (Тери-Нор, Тери-Нур) : [рус.] / textual.ru // Государственный водный реестр : [арх. 15 октября 2013] / Министерство природных ресурсов и экологии Российской Федерации. — 2009. — 29 марта.
  5. Советская система разграфки и номенклатуры топографических карт M-47-39 Кижи-аксы. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1964 год. Издание 1965 г.
  6. Советская система разграфки и номенклатуры топографических карт M-47-40 озеро Шара-нур. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1969 год. Издание 1970 г.
  7. Советская система разграфки и номенклатуры топографических карт M-47-51 Чиргаланды. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1960 год. Издание 1965 г.
  8. Озеро Тере-Холь (рус.). — Информация об ООПТ на сайте информационно-аналитической системы «Особо охраняемые природные территории России» (ИАС «ООПТ РФ»): oopt.aari.ru.
  9. Елена Шмелева. Экспедиция "РГ" отправляется на Тере-Холь. rg.ru (5 майның 2007). Хынаан ай-хүнү: 14 августуң 2025.
  10. Легенды озера Тере-Холь. www.vcatuva.ru (11 майның 2014). Хынаан ай-хүнү: 14 августуң 2025.