Толгар-оол Оюн Араптанович

Оюн Араптан оглу Толгар-оол
Төрүттүнген хүнү	1912 августуң 13(1912-08-13)
Төрүттүнген чери	Улуг-Хем кожуун
Мөчээн хүнү	2001
Эртем сферазы	төөгү
Дооскан чери	Соңгу чүк чоннарының университеди
Эртем чадазы	төөгү эртемнериниң кандидады
Шаңналдары

Оюн Араптан оглу Толгар-оол (1912 августуң 13, Улуг-Хем кожуун — 2001) — төөгүчү, төөгү эртемнериниң кандидады, Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы, Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы.

Допчу намдары

Оюн Араптан оглу Толгар-оол 1912 чылдың август 13-те Тываның амгы Улуг-Хем кожуунунуң девискээринде Ак-Тал суурга төрүттүнген. Ооң чаш үези Тываның аар-берге, эргилделиг үезинде эрткен. Ол бичии тургаш, 1917—1921 чылдарның төөгүлүг болуушкуннарының херечизи болган. 15 харлыында Кызылдың эге школазынче өөренип кирген. Дараазында чылын ону Ленинградта Соңгу чүк чоннарының институдунуң чанында соңгу чүк факультединче өөредип чоргускан. 1930—1934 чылдарда Нева хем кырында ол-ла хоорайга ССРЭ-ниң Төп Күүседикчи Комитединиң (ТКК) чанында Совет Чөөн чүктүң биче буурай чоннарының курстарын дооскаш, национал ортумак школаның физика болгаш математика башкызы деп мергежилди чедип алган. Тыва Арат Республикаже (ТАР) чанып келгеш, 1934—1938 чылдарда беш чыл дургузунда Кызылдың өөредилге комбинадынга башкылап, ооң өөредилге кезээниң эргелекчизи болуп ажылдаан. 1938 чылдан эгелеп Культура яамызының школа секторун эргелеп, ооң соонда Тыва араттың революстуг намының Төп Комитединиң (ТАРН ТК) аппарадынче шилчиттиргеш, аңаа очулдурукчулап ажылдаан. 1943 чылда ону «Шын» солуннуң редактору кылдыр томуйлаан. ТАР-ның Биче Хуралының кежигүнүнге соңгуттуруп-даа турган. Делегейниң ийи дугаар дайыны төнген соонда, СЭКП ТК-ның чанында Партияның дээди школазынга өөренген. 1953—1961 чылдарда СЭКП Тыва область комитединиң партия органнарының килдизин эргелеп, ооң соонда ТДЛТШИ-ниң (Тываның дыл, литература болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институду, амгы ТГСЭТШИ) директорунуң эртем талазы-биле оралакчызы болуп ажылдаан.

Кызылда чурттап чоруур өг-бүле Оюн Араптанович биле Аппый Сииреновна Тогар-оол 1942 чылдың декабрьда Кызыл Шеригге дайынчы авиаэскадрилья тударынга акша-хөреңги чыыры-биле патриотчу эгелээшкинни үндүргеннер. Оюн Тогар-оол боду бир муң акшаны киирип, ТПРП Төп Комитединиң чиңгине секретары Салчак Токага чагаа бижээш, ол эгелээшкинни деткээн. ТПРП ТК-ның Политбюрозу 1942 чылдың декабрь 23-те «Тыва Арат Республика» эскадрильязынга бүгү чурттуң акша чыыр кампаниязының дугайында албан езузунуң доктаалын хүлээп алган. Республиканың ишчилериниң делгем деткимчезиниң ачызында авиаэскадронну 1943 чылдың март 16-да совет авиаполктуң төлээлеринге езулалдыг хүлээдип берген.

Эртем талазы-биле ажыл-чорудулгазы

О.А. Толгар-оол бодун эки организакчы, ханы угаанныг болгаш түңнелдиг ажылдакчы кылдыр көргүскен. 1967 чылда «Тыва араттың революстуг намының тургустунганы болгаш идей-организастыг талазы-биле быжыкканы (1922—1929 чч.)» деп темага төөгү эртемнериниң кандидадының эртем чадазын алыры-биле диссертациязын чедиишкинниг камгалап алган. «Ниитилел-политиктиг терминнерниң орус-тыва словарын» (1966), «Арат массаларның бажында. Тывага улус-демократтыг ёзу-тургузугну быжыктырары дээш ТАРН-ның демисели» (1969) деп эртем монографиязын үндүрген. Ол «СЭКП-ниң Тывада салбырының төөгүзүнүң очерктери» (1975) деп эртем монографиязын бижишкен. 1962 чылда Алма-Ата хоорайга болган Бүгү-эвилелдиң дыл эртемденнериниң конференциязынга, 1979 чылда Москвага эрткен Бүгү делегейниң тайбыңга ынак күштерниң конгрезинге киришкен.

Ол чүгле эртем-шинчилел ажылы-биле кызыгаарланмайн, башкылаашкын ажылынга база улуг үлүг-хуузун киирген. СЭКП ТК-зының чанында бот-өөредилгелиг Партияның дээди школазының Тывада консультация пунктузунга башкылап турган. СЭКП обкомунуң Марксизм-ленинизм университединиң бот-өөредилге салбырының деканы болуп ажылдаан. Чаңгыс эвес удаа областың Ажылчы депутаттар совединге соңгуттуруп турган. Тываның Тайбың камгалаар комитединиң даргазы, «Билиг» ниитилелиниң Кызыл хоорайда организациязының баштаар чериниң даргазы турган.

Эртем ажылдарының даңзызы

• Толгар-оол, О.А. Образование и идейно-организационное укрепление Тувинской народно-революционной партии (1922-1929 гг.): Автореферат дис. на соискание ученой степени кандидата исторических наук. — Иркутск: Иркут. гос. ун-т им. А. А. Жданова. Кафедра истории КПСС., 1967.
• Толгар-оол, О.А. Русско-тувинский словарь общественно-политических терминов / Под ред. К. Н. Диига. — Кызыл: Тувкнигоиздат, 1966.

Шаңналдары болгаш хүндүлүг аттары

• «Күш-ажылдың Кызыл Тугунуң» ордени (1946)
• «Хүндүлелдиң демдээ» ордени (1949)
• «Хүндүлелдиң демдээ» ордени (1957)
• «1941—1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынынга шылгараңгай күш-ажылы дээш» медалы (1945)
• «В.И. Ленинниң төрүттүнгениниң 100 чыл оюнга уткуштур „Шылгараңгай күш-ажылы дээш“» медалы (1970)
• Совет тайбың камгалаар комитеттиң «Тайбың дээш демиселчи» деп медалы (1977)
• Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы
• Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы (2006).

Демдеглелдер