Тыва Республиканың күш-ажыл болгаш социал политика яамызы

Рувики деп сайттан
Тыва Республиканың күш-ажыл болгаш социал политика яамызы
кысказы-биле — Тываның күш-ажыл яамызы
  • орус. Министерство труда и социальной политики Республики Тыва
Минтруда РТ.jpg
Ниити медээлер
Чурт  Россия
Юрисдикциязы Россия
Үндезилеттинген ай-хүнү 2013 чылдың апрельдиң 18
Ооң мурнунда турган органнар Тыва Республиканың кадык камгалал болгаш социал хөгжүлде яамызы (2011 чылдың январь 25-тен 2013 чылдың апрель 18-ке чедир)
Тыва Республиканың күш-ажыл болгаш социал политика яамызы (2007 чылдың май 15-тен 2011 чылдың январь 25-ке чедир)
Тыва Республиканың күш-ажыл, социал болгаш аныяктар политиказының яамызы (2005 чылдың февраль 04-тен 2007 чылдың январь 12-ге чедир)
Удуртулгазы
Бажында Тыва Республиканың Чазаа
Ответственный министр Эдуард Сандан[1], Тыва Республиканың күш-ажыл болгаш социал политика сайыды
Тыва Республиканың Баштыңы Владислав Ховалыг
Тургузуу
Турар-чери 667000, Тыва Республика, х. Кызыл, Московская куд., 2
Сайт mintrudtuva.ru

Тыва Республиканың күш-ажыл болгаш социал политика яамызы (орус. Министерство труда и социальной политики Республики Тыва) — Тыва Республиканың күрүне эрге-чагыргазының күш-ажыл чонну ажылга хаара тудар социал камгалал социал хандырылга болгаш регион девискээринге демографтыг хөгжүлде адырларынга күрүне политиказын хевирлээрин болгаш боттандырарын харыылаар күүсекчи органы-дыр. Республиканың чурттакчы чонунга социал деткимче системазында кол элемент болбушаан, социал программаларны ажылдап кылыр болгаш киирер, хамаатыларның күш-ажылга эргелерин хандырар, ажыл чок чоруктан камгалаар, ол ышкаш хамаатыларның кошкак категорияларынга, ооң иштинде инвалидтерге, пенсионерлерге, ажы-төлдүг өг-бүлелерге болгаш чурттакчы чоннуң эвээш орулгалыг кезектеринге социал деткимче хемчеглерин бээр хүлээлгелерни яамы боттандырып турар. ТР-ның күш-ажыл яамызының ажыл-чорудулгазы Тываның чурттакчыларының амыдырал-чуртталгазының деңнелин болгаш шынарын бедидеринче күш-ажыл рыногунда байдалды турумчударынче болгаш регионда социал турум чорукту быжыглаарынче угланган[2].

Төөгүзү

Тыва Республикага социал камгалалдың амгы системазын хевирлээшкини 1944 чылдың ноябрь 1-де эгелээн, Тыва автономнуг областьтың ажылчы чоннарының депутаттарының область чөвүлелиниң шиитпири-биле социал хандырылга килдизин тургускан[3].

Бирги килдистиң мурнунда пенсия болгаш пособие тыпсыр системаны шуудадыр инвалидтер хөй ажы-төлдүг болгаш чааскаан арткан иелер-биле ажылды организастаар уруглар бажыңнарындан эгелээш назылап кырааннарга албан черлеринге чедир социал инфраструктураны тудар сорулгалар салдынган Пенсия хандырылгазының үндезиннери Тыва Арат Республика (ТАР) үезинде-ле турган-даа болза, Тываның ССРЭ-ниң составынче киргениниң соонда, пенсия алыкчыларының бөлүү элээн калбарып, бүгү системаны эде тургузарын негээн[3].

Тываның ССРЭ-ниң составынче киреринге чедир ТАР-ның Биче Хуралын (парламентизин) удуртуп чораан көскү күрүне ажылдакчызы Хертек Анчимаа-Тока килдистиң бирги эргелекчизи болган. Бети дизе 1945 чылдың майга чедир кадрлар шилиир база чаа тургузугнуң ажылчын чорудулгаларын тургузар ажылды ол боду чорудуп турганын яамының архив сан-чурагайлары херечилеп турар. Дараазында чылдарда килдисти Вячеслав Самбуу (1945—1947), Георгий Сагалаков (1947—1958) болгаш Петр Курченко (1958—1962) удуртуп турганнар[3].

Тыва автономнуг республика деп эрге-байдалды алган соонда, 1962 чылдың январь 10-да Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң доктаалынга даянгаш, килдисти социал хандырылга яамызы кылдыр эде тургускан. Ооң баштайгы удуртукчузу 1971 чылдың сентябрьга чедир сайыт албан-дужаалга ажылдап турган Александр Даваа болган. Ооң соонда яамыны Николай Кунчун (1971—1976) биле Сергей Киров (1976—1997)[3].

Ол үеде ылаңгыя көдээ черлерге ажыл улуг бердиниишкинни негээр турган 1979 чылда Чадаанага ажылдап эгелээн адырның хоочуну Марина Ондарның сактып турары-биле алырга, пенсияларның санаашкыннарын шуптузун хол-биле, ыяш агар саннарга кылып турган, а пособиелерни тускай сорулгалыг болгаш шыңгыы доктааттынган хемчээлдерге тыпсыр турган[3].

1997 чылда бир дугаар улуг каттыжыышкын болган: Тыва Республиканың күш-ажыл болгаш социал хөгжүлде яамызы тургустунган, ол бир дугаар социал камгалалдың болгаш чонну ажылга хаара тударының хүлээлгелерин каттыштырган. Ынчалза-даа 1998 чылдың сентябрь 1-де-ле чонну ажылга хаара тудар албан катап бот-тускайлаң апарган. Ол угланыышкыннарның төнчү каттышканы чүгле 2013 чылда болган[3].

1990 чылдар социал адырга берге шылгалда болган. Республиканың экономиказы, бүгү чурт ышкаш, кризисти эртип турган. Социал камгалал органнарының хоочуну Мария Наксылдың демдеглеп турары-биле алырга, ол байдалдарда күжениишкиннерни ие-чашты камгалаарынче угландырган. «Тываның уруглары» республика программазының ачызында Кызыл биле Ак-Довуракта девидээн аажы-чаңныг, арга-шинээ кызыгаарлыг уругларга төптерни, ол ышкаш элээн каш кожууннарда амыдыралдың берге байдалынга дуза чедирер төптерни ажыткан. Оларны дериири-Биле яамы гуманитарлыг дузаны идепкейлиг хаара тудуп Ону чедиреринге Россияның онза байдалдар яамызы Сергей Шойгунуң удуртулгазы-Биле дузалашкан[3].

Үе эрткен тудум яамы экономикада болгаш ниитилелде өскерлиишкиннерге дүүштүр бодунуң хүлээлгелерин таарыштыр тургускан. 2000 чылдарда Россияга социал деткимче программаларының элээн өзүлдези болган, ынчангаш ведомство оларны бодунуң ажылынга чедиишкинниг каттыштырган[3].

Россияда Өг-бүле чылы кылдыр чарлаан 2024 чылда Тыва Республиканың күш-ажыл болгаш социал политика яамызы өг-бүлелерни деткиир улуг программаны боттандырарынче күжениишкиннерни мөөңнээн, ында 128 хемчег база чаа ужур-уткалыг хемчеглерни алыры кирген. Оларның иштинде-өг-бүлелерни хөй ажы-төлдүг деп санаарының чаа чурумун доктаадыры (900 хире шынзылгаларны берген), 3 хардан 6 харга чедир уруглар эмнерни халас алыр назы-хар критерийин калбартыры, ол ышкаш чуртталга субсидияларын бээриниң дүрүмнерин таарыштырары. Ооң-биле чергелештир ведомство элээн улуг макроэкономиктиг түңнелдерни чедип алган: республикада айда ортумак шалың 63 муң рубль ашкан, ядыы-түреңги чоруктуң деңнели 23,5 % чедир кудулаан, а бүрүткеттинген ажыл чок чорук 2,4 % төөгүлүг эң кудуку хемчээлге четкен. Чажыт экономика-биле демисел идепкейлиг чоруп турар — 2024 чылда 1006 ажылдакчыны хоойлу ёзугаар тургускан. Социал албан черлерин чаартырынче улуг кичээнгейни салып турар интернат-бажыңнарда чеди чаа корпусту туткан аалчыларга бажыңга ажаап-карактаарының концепциязын киирген, ол ышкаш Дерзиг-Аксы суурда чаа интернаттың тудуу уламчылап турар[4].

Ажыл-чорудулгазы

Тыва Республиканың күш-ажыл болгаш социал политика яамызы назылап кырааннарга болгаш инвалидтерге 8 бажың-интернат, өг-бүлеге болгаш уругларга социал дуза төптери, Республиканың «Деткимче» комплекстиг төвү, ол ышкаш Чонну ажылга хаара тудар төп кирген албан черлериниң адырларлыг четкизин харыылап турар. Республиканың социал камгалал органнарында 1500 хире кижи ажылдап турар[3].

Кол сорулгалар

  • Күш-ажыл, чонну ажылга хаара тудар, социал камгалал болгаш социал хандырылга адырында чаңгыс аай күрүне политиказын чорударын хандырары.
  • Чурттакчы чоннуң амыдыралының деңнелин болгаш шынарын бедидери, ядыы-түреңги чоруктуң деңнелин эвээжедири.
  • Хамаатыларның күш-ажылчы эргелерин болгаш хоойлу ёзугаар эрге-ажыктарын камгалаарын хандырары.
  • Социал эштежилге системазын сайзырадыры.
  • Республиканың экономиказын мергежилдиг күш-ажыл курлавырлары-биле хандырарынга байдалдарны тургузары.
  • Хамаатыларның кошкак категорияларынга социал магадылалдарны болгаш деткимчениң хемчеглерин бээрин хандырары.
  • Ведомство иштинде албан черлериниң ажыл-чорудулгазын харылзаштырары, а ол ышкаш эрге-чагырганың федералдыг органнары, тус чер бот-башкарылга органнары, хөй-ниити каттыжыышкыннары болгаш ажыл берикчилери-биле кады ажылдажылганы чорудары[2].

Кол ажыл угланыышкыннары

Күш-ажыл болгаш чонну ажылга хаара тудар талазы-биле:

  • Чонну ажылга хаара тудар адырда регион программаларын ажылдап кылгаш, боттандырары.
  • Доктааткан чурум ёзугаар ажыл чок деп санаткан хамаатыларга социал төлевирлерни боттандырары.
  • Хамаатыларга тааржыр ажыл тып алырынга, а ажыл берикчилеринге — херек ажылдакчыларны шилииринге дузалажыры.
  • Күш-ажыл хоойлужудулгазын сагып турарын хынаары.
  • Күш-ажылды камгалаар талазы-биле хемчеглерни боттандырары.

Социал камгалал талазы-биле:

  • Регионалдыг пособиелерни, ажы-төлдүг өг-бүлелерге, инвалидтерге, хоочуннарга, чединмес хамаатыларга болгаш өске-даа категорияларга социал деткимче хемчеглерин томуйлаарын болгаш төлээрин организастаары.
  • Назылап кыраан хамаатыларга, инвалидтерге, амыдыралдың берге байдалынга таварышкан ажы-төлдүг өг-бүлелерге социал хандырылганы боттандырары.
  • Социал хандырылга албан черлериниң (бажың-интернаттарның, социал хандырылганың комплекстиг төптериниң дээш оон-даа өске) ажыл-чорудулгазын организастаары.
  • Инвалидтерниң социал адаптация болгаш реабилитация программаларын боттандырары[2].

Харыылап турар албан черлери

  • ГБУ РТ «ТР-ниң күш-ажыл болгаш социал политика яамызының ажыл-чорудулгазын хандырар төп»
  • ГБУ РТ «Республиканың мониторинг, анализ база курлавыр хандырылга төвү»
  • ГБУ РТ "Республиканың чурттакчы чоннуң социал хандырылгазының комплекстиг төвү «Поддержка»
  • ГБУ РТ «Кызылдың кырганнар болгаш инвалидтер бажың-интернады»
  • ГБУ РТ «Хайыраканның кырганнар болгаш инвалидтерниң психоневрология салбырлыг бажың-интернады»
  • ГБУ РТ «Хову-Аксының кырганнар болгаш инвалидтер бажың-интернады»
  • ГБУ РТ «Сукпактың назылап кырааннарга болгаш инвалидтерге тускай бажың-интернат»
  • ГБУ РТ «Чадаана хоорайның назылап кыраан хамаатыларга болгаш инвалидтерге бажың-интернады»
  • ГБУ РТ «Дурген назылап кыраан хамаатыларга болгаш инвалидтерге бажың-интернат»
  • ГБУ РТ «Улуг назылыг хамаатыларның болгаш инвалидтерниң үдеп чурттаары-биле бүренниң бажың-интернады»
  • ГКУ «Тыва Республиканың чурттакчы чонну ажылга хаара тудар төвү»
  • ГКУ РТ Кызыл хоорайның өг-бүлеге болгаш уругларга социал дуза төвү
  • ГБУ РТ Улуг-Хем кожууннуң өг-бүлеге болгаш уругларга социал дуза төвү
  • ГБУ РТ Сүт-Хөл кожууннуң өг-бүлеге болгаш уругларга социал дуза төвү
  • ГБУ РТ Тес-Хем кожууннуң өг-бүлеге болгаш уругларга социал дуза төвү
  • ГБУ РТ Өвүр кожууннуң өг-бүлеге болгаш уругларга социал дуза төвү
  • ГБУ РТ Чаа-Хөл кожууннуң өг-бүлеге болгаш уругларга социал дуза төвү
  • ГБУ РТ Эрзин кожууннуң өг-бүлеге болгаш уругларга социал дуза төвү
  • ГБУ РТ Чеди-Хөл кожууннуң өг-бүлеге болгаш уругларга социал дуза төвү
  • ГБУ РТ Тожу кожууннуң өг-бүлеге болгаш уругларга социал дуза төвү
  • ГБУ РТ Таңды кожууннуң өг-бүлеге болгаш уругларга социал дуза төвү
  • ГБУ РТ Мөңгүн-Тайга кожууннуң өг-бүлеге болгаш уругларга социал дуза төвү
  • ГБУ РТ Чөөн-Хемчик кожууннуң өг-бүлеге болгаш уругларга социал дуза төвү
  • ГБУ РТ «Кызыл кожууннуң чурттакчы чонунуң социал хандырылгазының комплекстиг төвү»
  • ГБУ РТ Барыын-Хемчик кожууннуң өг-бүлеге болгаш уругларга социал дуза төвү
  • ГБУ РТ Каа-Хем кожууннуң өг-бүлеге болгаш уругларга социал дуза төвү
  • ГБУ РТ Бай-Тайга кожууннуң өг-бүлеге болгаш уругларга социал дуза төвү
  • ГБУ РТ Бии-Хем кожууннуң өг-бүлеге болгаш уругларга социал дуза төвү
  • ГБУ РТ Ак-Довурак хоорайның өг-бүлеге болгаш уругларга социал дуза төвү
  • ГКУ «Тыва Республиканың күш-ажыл болгаш социал политика яамызының албан черлериниң учедунуң планнаашкынының болгаш күрүне садып алыышкынының төвү»
  • ГБУ РТ «Дерзиг-Аксының бажың-интернады»[5].

Удуртукчулары

Тыва автономнуг областың социал хандырылга килдизиниң эргелекчилери:

  • Хертек Анчимаа (1945).
  • Вячеслав Самбуу (1946—1947).
  • Георгий Сагалаков (1947—1958).
  • Пётр Курченко (1959—1962)[6].

Сайыттар:

  • Александр Даваа (1962—1971).
  • Николай Кунчун (1971—1976).
  • Сергей Киров (1976—1994).
  • Даваа-Самбуу Яндак (1994—2001).
  • Дугар-оол Хертек (2001—2002).
  • Алдын-кыс Конгар (2003—2007).
  • Кан-оол Даваа (2007—2010).
  • Анатолий Дамба-Хуурак (2011—2013).
  • Мерген Ооржак (2013—2014).
  • Людмила Тас-оол (2024—2018).
  • Саида Сенгии (2018—2019).
  • Сайдаш Монгуш (2020—2021).
  • Эдуард Сандан (2021 — амгы үеге чедир)[6].

Демдеглелдер

  1. ↑ Сандан Эдуард Феликсович: Министр труда и социальной политики Республики Тыва (рус.). Официальный портал Республики Тыва. Хынаан ай-хүнү: 10 ноябрьның 2025.
  2. ↑ 1 2 3 Деятельность и полномочия Министерства (рус.). Министерство труда и социальной политики Республики Тыва. Хынаан ай-хүнү: 10 ноябрьның 2025.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Алимаа Монгуш. Профессия – помогать (рус.). Тувинская правда (11 январьның 2024). Хынаан ай-хүнү: 10 ноябрьның 2025.
  4. ↑ Итоги и достижения Министерства труда и социальной политики Тувы (рус.). TMG news (24 декабрьның 2024). Хынаан ай-хүнү: 10 ноябрьның 2025.
  5. ↑ Подведомственные учреждения (рус.). Министерство труда и социальной политики Республики Тыва. Хынаан ай-хүнү: 10 ноябрьның 2025.
  6. ↑ 1 2 80-летний юбилей со дня создания отдела социального обеспечения Тувинского областного исполкома (рус.). Министерство труда и социальной политики Республики Тыва. Хынаан ай-хүнү: 10 ноябрьның 2025.

Шөлүлгелер

Дөзү – «https://tyv.ruwiki.ru/w/index.php?title=Тыва_Республиканың_күш-ажыл_болгаш_социал_политика_яамызы&oldid=340384»