Тыва Республиканың экономиктиг хөгжүлде болгаш үлетпүр яамызы
| Тыва Республиканың экономиктиг хөгжүлде болгаш үлетпүр яамызы | |
|---|---|
| кысказы-биле — Тываның экономика яамызы | |
| |
 | |
| Ниити медээлер | |
| Чурт |
 Россия |
| Юрисдикциязы | Россия |
| Үндезилеттинген ай-хүнү | 2021 чылдың октябрь 15 |
| Ооң мурнунда турган органнар |
Тыва Республиканың экономика яамызы (2007 чылдың апрель 18-тен) Тыва Республиканың экономиктиг хөгжүлде яамызы (2005 чылдың январь 20-ден) Тыва Республиканың экономика яамызы (1992 чылдың май 15-тен) |
| Удуртулгазы | |
| Бажында | Тыва Республиканың Чазаа |
| Ответственный министр | Аяс Баян, Тыва Республиканың экономиктиг хөгжүлде болгаш үлетпүр сайыдының албан-хүлээлгезин күүседип турар |
| Тыва Республиканың Баштыңы | Владислав Ховалыг |
| Тургузуу | |
| Турар-чери | 667000, Тыва Республика, х. Кызыл, Чүлдүм куд., 18 |
| Сайт | mert-tuva.ru |
Тыва Республиканың экономиктиг хөгжүлде болгаш үлетпүр яамызы (орус. Министерство экономического развития и промышленности Республики Тыва) — Тыва Республиканың экономиктиг, үлетпүр болгаш инвестиция хөгжүлдезиниң, даштыкы экономиктиг ажыл-чорудулганың, сайгарлыкчы ажыл-чорудулганы хөгжүдериниң, үлетпүрнүң, үлетпүр талазы-биле күрүне политиказын боттандырарының, үлетпүр, садыг ажыл-чорудулгазы, хереглел рыногу болгаш ачы-дуза адырында күрүне политиказын ажылдап кылырының болгаш боттандырарының харыылаар күүсекчи эрге-чагырга органы[1].
Тыва Республиканың Чазааның регионнуң социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң стратегтиг угланыышкыннарын тодараткан кол тургузукчу кезээ болур.
Төөгүзү
Тыва Республиканың экономиктиг хөгжүлде болгаш үлетпүр яамызының төөгүзү Тыва күрүнени тургузарының болгаш хөгжүдериниң үе-чадалары-биле тудуш, 90 ажыг чылдарның дургузунда регионнуң бүгү политиктиг болгаш социал-экономиктиг трансформацияларын бодунда көргүскен.
Тыва Арат Республика (ТАР) үезинде экономиктиг эргелелдиң тывылганы
- 1921 чылдың август 13-16 хүннеринде: Бүгү Тываның тургузукчу хуралы (съезд) хамаарышпас күрүне — Таңды Тыва Республика күрүнениң тургустунганын чарлаан, ол дээрге тыва күрүне төрүттүнгени болур. 1921 чылдың август 15-те бадылаан Бирги Конституция аныяк республиканың бот-догуннаашкынын быжыглаан. 1921 чылдан 1944 чылга чедир ТАР-ның алды Конституциязын хүлээп алганы-биле күрүнениң тургустунарының чорудуу шапкын болгаш нарын болган.
- 1929 чылдың январь 7-де: Тыва Арат Революстуг Намның Төп комитединиң (ТАРП) II пленумунуң доктаалы-биле ТАР-ның Чазааның чанында кол экономиктиг чөвүлелди тургускан. Тыва Арат Республиканың күрүнениң экономиктиг политиказын хевирлээринге харыысалгалыг бир дугаар төпчүткен орган ол болган. Чөвүлелди 1932 чылда дүжүрген.
- 1932 чылдың январь: кол экономиктиг чөвүлелдиң баазазынга ТАР-ның Сайыттар Чөвүлелиниң чанынга күрүнениң планныг комиссиязын тургускан, ол чорук экономиканы башкарарының планныг аргаларынче шилчээнин демдеглээн.
- 1941 чылдың август: ТАР-ның Совминниң чанында план-экономиктиг комиссия кылдыр комиссия эде тургустунган, ол комиссия ТАР-ның ССРЭ-ниң составынче киргенинге чедир ажылдап турган.
Совет үе болгаш ССРЭ-ниң план системазынче интеграция
- Октябрь 1944 чылда: Тыва Арат Республика ССРЭ-ниң составынче эки тура-биле кирген соонда ооң девискээринге Тыва автономнуг область (ТАО) тургустунган. ТАР-ның план-экономиктиг комиссиязының баазазынга Тыва областың планныг комиссиязын тургускан ол бүгү-эвилелдиң күрүне планнаашкынының системазының кезээ апарган.
- 10 октябрь 1961 чылда: Тыва автономнуг область Тыва Автономнуг Совет Социалистиг Республика (Тыва АССР) кылдыр эде тургустунган.
- 10 январь 1962 чылда: Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң I сессиязының шиитпири-биле областың планныг комиссиязын Тыва АССР-ниң күрүне план комиссиязы (Госплан) кылдыр эде тургускаш, ооң эрге-байдалын бедидип, республиканың арат ажыл-агыйын эргелеп-башкарарынга бүрүн эргелерин калбарткан.
- 18 сентябрь 1978 чылда: Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң чарлыы-биле Госплан Тыва АССР-ниң күрүнениң план комитеди (Госплан) кылдыр эде организастаттынган, ол улус ажыл-агый планнарын ажылдап кылыр болгаш күүседиринге контроль чорудар төп орган болуп турган.
Совет үе соонда болгаш рынок экономиказынче шилчээн үе
- 1990 чылдың декабрь 30-де: чаа экономиктиг боттуг чүүлдер болгаш рынок хамаарылгаларынче шилчээни-биле холбаштыр күрүне план комитедин Тыва АССР-ниң экономика талазы-биле Күрүне комитеди (Госкомэкономика) кылдыр эде организастаан.
- 1992 чылдың май 15-те: Тыва АССР-ни Тыва Республика кылдыр эде тургускан соонда (1991 чылдың октябрь) база Россияның бот-догуннаан байдалынга, Күрүне Комитеди дүжүрттүнген. Ооң орнунга рыноктуң чаа байдалдарынга политиканы ажылдап кылыр Сорулгалыг тыва республиканың экономика Яамызы тургустунган.
Сайзыралдың амгы үе-чадазы
- 20 январь 2005 чылда: Экономика яамызы Тыва Республиканың экономиктиг хөгжүлде яамызы кылдыр эде тургустунган, ол чорук чоннуң ажыл-агыйын башкарарындан стратегтиг хөгжүлдеже база экономиктиг өзүлдеге байдалдарны тургузарынче акцентини өскээр угландырганын демдеглээн.
- 2007 чылдың апрель 18-те: Тыва Республиканың экономика яамызы кылдыр дедир эде адаашкын болган, ол дээрге таарымчалыг организастыг тургузугну дилеп тыварын көргүскен.
- 2021 чылдың октябрь 15-те: өзүлдениң кол угланыышкыннарынга күжениишкиннерни мөөңнээр сорулга-биле экономика яамызы Тыва Республиканың экономиктиг хөгжүлде болгаш үлетпүр яамызы кылдыр эде тургустунган. Ук эде тургузуушкун регионнуң хөгжүлдезиниң драйвери болур үлетпүр секторунче онза кичээнгей-биле экономиканы комплекстиг хөгжүдеринче кичээнгейни угландырарын демдеглеп турар.
Ынчангаш Тыва Республиканың амгы экономиктиг хөгжүлде болгаш үлетпүр яамызы экономиканы күрүне эргелеп-башкарылгазының үр үеде үргүлчүлелдиг чаңчылының эрге-хоойлу салгакчызы болуп, ооң эгези 1929 чылда Тыва Арат Республиканың кол экономиктиг чөвүлелин тургусканындан эгелээн[1].
Ажыл-чорудулгазы
Яамының ажыл-чорудулгазы хөй талалыг болгаш республиканың экономиказының турум өзүлдезинче ооң чижилгелиг чоруун бедидеринче болгаш чоннуң амыдырал-чуртталгазының шынарын экижидеринче угланган[1].
1. Стратегтиг планнаашкын болгаш экономиктиг сайгарылга:
- Республиканың хөгжүлдезин тодараткан стратегтиг документилерни ажылдап кылыры, мониторинг кылыры болгаш эдип-чазаары (чижээ, 2030 чылга чедир Тыва Республиканың социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң стратегиязы).
- Регионнуң социал-экономиктиг байдалын комплекстиг сайгарары, кол угланыышкыннарны баш бурунгаар санаары.
- Республиканың удуртулгазынга болгаш эрге-чагырганың федералдыг органнарынга отчеттарны болгаш аналитиктиг материалдарны белеткээри.
2. Үлетпүр политиказы болгаш экономиканың боттуг секторун хөгжүдери:
- Тываның үлетпүр комплекизин сайзырадырынга болгаш чаартырынга байдалдарны тургузары.
- Чаңчылчаан болгаш кедилиг адырларны мурнады деткиири: даг-тывыш (хөмүр-даш, өңнүг болгаш чаагай металлдарны казып тывары), болбаазырадылга, агроүлетпүр комплекизин (эът, дүк, эм-таң чиг эдин болбаазырадыры), арга-арыг үлетпүр комплекизин.
- Үлетпүрде инвестиция төлевилелдерин боттандырарынга дузалажыры.
3. Инвестиция политиказы болгаш күрүне-хуу эштежилге:
- Республикага чогумчалыг инвестиция климадын хевирлээри.
- Ада-чурт болгаш даштыкы инвестицияларны идепкейлиг хаара тудары.
- Тываның инвестиция күчүзүн ажылдап кылыры болгаш бурунгаарладыры, ооң иштинде инвестиция шөлчүгештериниң болгаш төлевилелдерниң Реестрин чорудары.
- Инвестиция шуулганнарын, таныштырылгаларны организастаары болгаш эрттирери.
4. Даштыкы экономиктиг ажыл-чорудулга болгаш садыг:
- Республиканың даштыкы экономиктиг харылзааларын дүүштүрери.
- Тываның бүдүрүлгелериниң делегей рыноктарынче үнеринге дузалажыры.
- Иштики садыг-саарылганы болгаш ярмарка ажыл-чорудулгазын сайзырадыр хемчеглерни боттандырары.
5. Биче болгаш ортумак сайгарлыкчы чорукту (МСП) хөгжүдери:
- МСП-ге күрүне деткимчезиниң программаларын боттандырары.
- Биче болгаш ортумак бизнестиң субъектилеринге консультация, информация болгаш саң-хөө дузазын көргүзери.
- Сайгарлыкчыларга мөөрейлерни, шуулганнарны болгаш өөредилге программаларын эрттирери[1].
Тыва Арат Республика тургустунганындан бээр республиканың экономиктиг албаннарының удуртукчулары
| № | үези | Ат-сывы | Албан-дужаал[1] |
|---|---|---|---|
| 1. | 1928-1930 | Содунам Ооржак | Тыва Арат Республиканың экономиктиг чөвүлелиниң даргазы |
| 2. | 1932-1934 | Танчай Оюн | Тыва Арат Республиканың сайыттар Чөвүлелиниң Даргазының бирги оралакчызы, күрүне план комиссиязының даргазы |
| 3. | 1933-1937 | Полат Оюн | Тыва Арат Республиканың мал, чер ажылы, экономика болгаш саң-хөө сайыды |
| 4. | 1940-1941 | Николай Товарищтай | Тыва Арат Республиканың Сайыттар Чөвүлелиниң чанында планныг-экономиктиг комиссияның даргазы |
| 5. | 1941-1943 | Шемир Эректол | Тыва Арат Республиканың сайыттар Чөвүлелиниң Даргазының оралакчызы, Тыва Арат Республиканың Күрүне Планының даргазы |
| 6. | 1943-1944 | Кенден Лопсан | Тыва Арат Республиканың Сайыттар Чөвүлелиниң Даргазының, планныг комиссияның даргаларының бирги оралакчызы |
| 7. | 1945-1961 1961-1964 |
Иван Томилин | Тыва автономнуг областьтың Күрүне Планының даргазы Тыва АССР-ниң Күрүне Планының Даргазы |
| 8. | 1965-1970 | Андрей Арланмай | Тыва АССР-ниң Күрүне Планының Даргазы |
| 9. | 1970-1984 | Мычин Салчак | Тыва АССР-ниң Күрүне Планының Даргазы |
| 10. | 1984-1990 | Дадар-оол Монгуш | Тыва АССР-ниң Күрүне Планының Даргазы |
| 11. | 1990-1994 | Салчак Валерий Салчак | Тыва АССР-ниң Сайыттар Чөвүлелиниң Даргазының оралакчызы Тыва Республиканың экономика талазы-биле Күрүне комитединиң Даргазы Тыва Республиканың Чазак Баштыңының Бирги оралакчызы Тыва Республиканың экономика сайыды |
| 12. | 1994-1997 | Александр Бегзи | Тыва Республиканың экономика сайыды |
| 13. | 1997-1998 | Василий Оюн | Тыва Республиканың Чазааның Баштыңының бирги оралакчызы-тыва республиканың экономика сайыды |
| 14. | 1998-2004 | Светлана Сапова | Тыва Республиканың экономика сайыды |
| 15. | 2005-2007 | Галина Балакина | Тыва Республиканың экономика сайыды |
| 16. | 05.2007-12.2010 | Сергей Тен | Тыва Республиканың Чазааның Даргазының бирги оралакчызы — Тыва Республиканың экономика сайыды |
| 17. | 12.2010-11.2012 | Людмила Трусова | Тыва Республиканың экономика сайыды |
| 18. | 12.2012 по 01.10.2020 | Елена Каратаева | Тыва Республиканың экономика сайыды |
| 19. | 12.01.2022 по 03.10.2024 г. | Айдыс Сат | Тыва Республиканың экономиктиг хөгжүлде болгаш үлетпүр сайыды |
| 20. | 03.10.2024 по 20.01.2025 г. | Снежана Ховалыг | Тыва Республиканың экономиктиг хөгжүлде болгаш үлетпүр сайыдының албан-хүлээлгезин күүседип турар |
| 21. | 20.01.2025 по настоящее время | Аяс Баян | Тыва Республиканың экономиктиг хөгжүлде болгаш үлетпүр сайыдының албан-хүлээлгезин күүседип турар[2] |
Харыылап турар албан черлери
- Тыва Республиканың сайгарлыкчы чорукту деткиир фондузу «Микрокредитная Компания».
- Тыва Республиканың магадылал фондузу.
- Коммерцияга хамаарышпас организация «Тыва Республиканың хөгжүлде фондузу»[3].
Демдеглелдер
- ↑ 1 2 3 4 5 О министерстве. Минэкономразвития Республики Тыва. Хынаан ай-хүнү: 10 ноябрьның 2025.
- ↑ Баян Аяс Санааевич (рус.). Официальный портал Республики Тыва. Хынаан ай-хүнү: 10 ноябрьның 2025.
- ↑ Подведомственные организации (рус.). Официальный портал Республики Тыва (22 январьның 2023). Хынаан ай-хүнү: 10 ноябрьның 2025.
