Тыва араттың революстуг намы

Тыва араттың революстуг намы
Тыва араттың революстуг намы
	тыв. Тьва arat-хuviskaalçь nam
Үндезилеттинген ай-хүнү	1921 чылдың октябрьның 29
Дүжүрттүнген ай-хүнү	1944 чылдың октябрьның 11
Чурту	Тыва Арат Республика;
Идеология	социализм; коммунизм; марксизм-ленинизм (1941 чылдан)
Интернационал	Коминтерн (1935 чылдан)
Эвилелчилер база блоктар	ВКП(б)
Кежигүннериниң саны	6 807 (июль 1944)
Намның таңмазы	«Тувинская правда» солун (1942 чылдан) ; «Под знаменем Ленина — Сталина» сеткүүл

Тыва араттың революстуг намы (орус. Тувинская народно-революционная партия, тыв. Тьва arat-хuviskaalçь nam, хурааңгайы: ТНРП) — Тыва Арат Республиканың 1920—1940 чылдарда бот-догуннаан, кымга-даа хамаарышпас күрүне турган үезинде тургустунган удуртукчу политиктиг намы.

Төөгүзү

Нам 1921 чылда тургустунган. Ооң бирги съездизи 1922 чылдың мартта Туран хоорайга орус садыгжы Николай Иванович Бяковтуң туткан бажыңынга эрткен (1980 чылдан тура ол бажыңда Туранның төөгү-революстуг музейи ажылдап турар)^[1].

1927 чылдың август айда ТАРН-ның VIII съездизи ТАР-га социалистиг ниитилелди тудар экономиктиг болгаш ниитилел-политиктиг байдалдарны тургузар сорулганы салган.

1929 чылдың ийиги чартыында Коминтернниң күүсекчи комитединиң айтыышкыны-биле ТАР-га аңгы демиселин күштелдирер хемчеглер эртип, удуртукчу албан-дужаалдарга ажылдап турган дүжүметтерни, ламаларны нам одуругларындан арыглаар ажыл кидин түлүк чоруп эгелээн. Ынчангаш 1929 чылдың октябрь 16-да эрткен Намның Политбюрозунуң хуралының шиитпири-биле нам болгаш күрүнениң удуртукчу албан-дужаалдарынга ажылдап турган 16 кижини (оларның аразынга Төп Комитеттиң чиңгине секретары турган М. Буян-Бадыргы база кирген) ажылындан хостаан.

Ооң соонда удатпаанда 1929 чылдың сентябрь 20-ден ноябрь 10-га чедир болуп эрткен ТАРН-ның VIII съездизинге одуругларны арыглап, намның курузун улам чидиглендирер ажыл уламчылаан турган. ТАРН-ның Төп Комитединиң чиңгине секретары кылдыр И. Шагдыржап, секретары кылдыр С. Тока (Кол Тывыкы) соңгуттурган. Ооң аңгыда съездиге феодалдарның өнчү-хөреңгизин хавырар дугайында шиитпирни хүлээп алган^[2].

1930 чылдарда ТАРН делегейниң революстуг шимчээшкиннери болгаш Бүгү-эвилелдиң Коммунистиг (большевиктер) намы-биле харылзааларын идепкейлиг хөгжүдүп эгелээн. ТАРН-ның Төп Комитединиң секретары С. Токаның удуртканы төлээлер Донбасс, Днепрострой, Татар АССР, Новосибирск база Хакасияже аалдап четкен. Тываның бодунче база Совет Эвилелинден болгаш Моолдан төлээлер удаа-дараа кээп турган.

1935 чылдың август 20-де Коминтернниң VII конгресси Тываның арат-революстуг партиязын Коминтернниң одуругларынче сеткилдес организация эргелиг хүлээп алган.

1935 чылдың август 20-де Коминтернниң VII конгрези Тыва араттың революстуг намын бодунуң одуругларынче талалакчы организация деп эрге-биле хүлээп алган.

ТАРН-ның XII (ээлчегден дашкаар) съездизи 1941 чылдың апрельде намның чаа программазын бадылаан. Ол программа Тыва Арат Республикага социализмни тудуп, ону сайзырадырының эртем талазы-биле үндезилеттинген айтыышкыны болган. Чижээ, ол программада: «Тыва араттың революстуг намы күрүнениң улус ажыл-агыйының чаңгыс аай планының үндезининге даянып, чурттуң улус ажыл-агыйын бүрүнү-биле катап тургузуп хөгжүдерин бодунуң кол экономиктиг сорулгазы деп санап турар…» — деп айыткан турган. Ол-ла съездиге Бүгү-эвилелдиң Коммунистиг (большевиктер) намының дүрүмүнге дүүштүрүп тургускан Намның Дүрүмүн бадылаан^[3]. Ол үеден тура ТАРН бодунуң ажыл-чорудулгазын марксизм-ленинизм идеологиязынга дүүштүр боттандырып эгелээн^[4].

1942 чылдан эгелеп «Шын» солун Тыва араттың революстуг намының Төп Комитединиң, Кызыл хоорай комитединиң болгаш ТАР-ның Биче Хуралының органы апарган. Оон аңгыда ТАРН-ның Төп Комитединиң «Ленин — Сталинниң тугунуң адаа-биле» деп политика болгаш экономика айтырыгларынга хамаарышкан сеткүүлү үнүп турган^[5].

1944 чылдың июль айның байдалы-биле, ТАРН-че 6807 кежигүн кирген турган, ооң 2168-и — херээжен кижилер. Нам кежигүннериниң кол нуруузу малчын араттар турган.

1944 чылдың октябрьда Тыва Совет Эвилелиниң тургузуунче автономнуг область эрге-байдалдыг кирген соонда, Тыва араттың революстуг намының кежигүннерин Бүгү-эвилелдиң Коммунистиг (большевиктер) намының одуругларынче дорт шилчитпээн. ТАРН-ның кежигүннери ВКП(б)-же катап кирер ужурлуг турган. 1944 чылдың октябрь 18-те ВКП(б)-ның Тыва область комитединиң Бюрозун тургускан. Ооң составын ВКП(б)-ниң Төп Комитединиң секретары Г. М. Маленков баш удур бадылаан турган. Ниитизи-биле 7518 кижи намче кирер дугайында билдириишкинин киирген, оларның 3574-үн хүлээп албаан (хүлээп албаанының кол чылдагааннары: политиктиг ажылга идепкейжи эвес, репрессияга таварышкан төрелдерлиг, улуг хуу өнчү-хөреңгилиг болганы дээш оон-даа өске)^[3].

ТАРН-ның съездилери

ТАРН-ның I съездизи (1922 чылдың март).
ТАРН-ның II съездизи (1923 чылдың июль).
ТАРН-ның IV съездизи (1925 чылдың октябрь).
ТАРН-ның VII съездизи (1928 чыл).
ТАРН-ның VIII съездизи (1929 чылдың сентябрь 20 — ноябрь 10).
ТАРН-ның IX съездизи (1932 чылдың март).
ТАРН-ның XI съездизи (1939 чыл).
ТАРН-ның XII съездизи (1941 чылдың апрель, ээлчегден дашкаар)^[6].

Удуртукчулары

Чиңгине секретары

Лопсан-Осур Маады Далайович (1923).
Намчак (1921—1923).

Даргазы

Оюн Күрседи (1923 чылдың июль 9 — 1924 чылдың март 15).

Чиңгине секретары

Шагдыр (1924 чылдың апрель — 1926 чылдың январь).

Бирги секретары

Монгуш Буян-Бадыргы (1926 чылдың январь — 1927 чылдың февраль).
Амбын-ноян Соднам Балчыр (1927 чылдың февраль — 1929 чылдың январь).
Иргит Шагдыржап (1929 чылдың январь — 1932 чылдың март).

Чиңгине секретары

Салчак Калбак-Хөрекович Тока (1932 чылдың март 6 — 1944 чылдың октябрь 11).

Демдеглелдер

↑ По Усинскому тракту (неопр.). Хынаан ай-хүнү: 9 февральдың 2026. Архивтээн 20 январьның 2011 года.
↑ Байыр-оол Монгуш. Сын своего времени (рус.). tuva.asia (1 июльдуң 2009). Хынаан ай-хүнү: 9 февральдың 2026.
↑ ¹ ² М. М.-Б. Харунова Тува и СССР: процесс политической интеграции (неопр.). Хынаан ай-хүнү: 9 февральдың 2026. Архивтээн 1 марттың 2010 года.
↑ М. В. Монгуш История буддизма в Туве (неопр.). Хынаан ай-хүнү: 9 февральдың 2026.
↑ А. Д. Грач. Древнетюркская каменная фигура из района Мунгу-Хайрхан-Ула (Юго-Западная Тува) (рус.). web.archive.org. Хынаан ай-хүнү: 9 февральдың 2026.
↑ Республика Тыва (неопр.). web.archive.org (28 сентябрьның 2011). Хынаан ай-хүнү: 17 ноябрьның 2009.

[1] По Усинскому тракту (неопр.). Хынаан ай-хүнү: 9 февральдың 2026. Архивтээн 20 январьның 2011 года.

[2] Байыр-оол Монгуш. Сын своего времени (рус.). tuva.asia (1 июльдуң 2009). Хынаан ай-хүнү: 9 февральдың 2026.

[autogenerated1-3] ¹ ² М. М.-Б. Харунова Тува и СССР: процесс политической интеграции (неопр.). Хынаан ай-хүнү: 9 февральдың 2026. Архивтээн 1 марттың 2010 года.

[4] М. В. Монгуш История буддизма в Туве (неопр.). Хынаан ай-хүнү: 9 февральдың 2026.

[5] А. Д. Грач. Древнетюркская каменная фигура из района Мунгу-Хайрхан-Ула (Юго-Западная Тува) (рус.). web.archive.org. Хынаан ай-хүнү: 9 февральдың 2026.

[6] Республика Тыва (неопр.). web.archive.org (28 сентябрьның 2011). Хынаан ай-хүнү: 17 ноябрьның 2009.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]