Моңгуш Буян-Бадыргы

РЭА-ның экспертизазы

Россияның Эртемнер Академиязының
экспертизазын эрткен

Номчуур

РЭА-ның экспертизазы

Россияның Эртемнер Академиязының
экспертизазын эрткен

Номчуур

РУВИКИ-де ындыг фамилиялыг өске улус дугайында чүүлдер бар Моңгуш.

Моңгуш Буян-Бадыргы
тыв. Хүн Ноян Моңгуш Буян-Бадыргы Үгер-Даа
ТАР-ның Чазааның даргазы Моңгуш Буян-Бадыргы
1-й Таңды-Тыва Арат Республиканың Сайыттар Чөвүлелиниң даргазы
1921 чылдың август 13 — 1922
Ооң мурнунда	Албан-дужаал чаа тургустунган
Ооң соонда	Маады Далайович Лопсан-Осур
4-й Таңды-Тыва Арат Республиканың Сайыттар Чөвүлелиниң даргазы
1923 чылдың сентябрьның 20 — 1924 чылдың сентябрьның 18
Ооң мурнунда	Идам Сүрүң
Ооң соонда	Соян Оруйгу
1-й Тыва Арат Республиканың Тыва Арат Революстуг намының бирги секратары
1926 чылдың январь — 1927 чылдың февраль
Ооң мурнунда	Шагдыр (Тыва Арат Республиканың Тыва Арат Революстуг намының Генералдыг секратары кылдыр)
Ооң соонда	Амбын-ноян Соднам-Балчыр
Төрүттүнген хүнү	1892 апрельдиң 25(1892-04-25) Аянгаты, Хемчик кожууну, Таңды Урянхай, Цин империязы
Мөчээн хүнү	1932 марттың 22(1932-03-22) (39 лет)
Намы	Тыва Арат Республиканың Тыва Арат Революстуг намы
Моңгуш Буян-Бадыргы

Моңгуш Буян-Бадыргы (орус. Монгуш Буян-Бадыргы; 1892 апрельдиң 25, Аянгаты, Таңды Урянхай — 1932 марттың 22) — тыва хөй-ниити болгаш күрүне ажылдакчызы, Тыва күрүнениң үндезилекчизи.

Допчу намдары

Чаш чылдары

Буян-Бадыргы 1892 чылдың апрель 25-те Аяңгаты деп черге чылгычы Номчуула Монгуштуң өг-бүлезинге төрүттүнген. Ону Хемчиктиң Даа-кожууннуң ноян даайы Моңгуш Хайдып (Буурул Ноян) азырап алган.

Буян-Бадыргыга тураскаал. 2014 чыл. Кызыл

Хайдып Угер-даага ужурашкан европейжи болгаш орус аян-чорукчулар ооң бедик эртем-билиглиин аристократчы чоруун эргелеп-башкарар талантызын демдеглеп турганнар Ынчалза-даа Хайдып соңгу кожазының хемчээлин болгаш күжүн шуут тода билбээн хире. Орус-япон дайынга Россияның аштырганының соонда нойоннуң орус чурттакчыларга хамаарылгазы хенертен өскерилген оларны херек кырында үндүр сывырып эгелээн. Байдал дүшкүүрленип Хайдыпты Сибирьниң казактары Усинскиже чалаан Усинск хоорайны 1913 чылда дүжүрген соонда, ооң орнунда Ус деп хем аңгылаан ийи суур — Верхнеусинск база Нижнеусинск арткан. Аңаа Хайдыптың бодунуң чугаазы-биле чөпшээрешпес чоруу дээш хорандан хораннаткан. Дыка үр аарааш чок болурга, Шеми хемниң аксының чанында дагга улуг хүндүткел-биле орнукшуткан.

Буян-Бадыргы бичиизинден тура угаан-медерелиниң чидии бодун үнелеп билири кайгамчык аажы-чаңы болгаш бодамчалыг чөпшээрежилгеге сундулуу-биле ылгалып келген Ооң эртем-билиин үе-чергези демдеглээн Ол төрээн дылындан аңгыда моол тибет болгаш орус дылдарны база хостуг билир. Чогум-на Буян-Бадыргы Хайдыптан угаанының чидиин, бодун төлептиг алдынар чараш аажы-чаңын болгаш сарыылдыг чөптүг чаңга сундулуун шиңгээдип алган. 1908 чылда, азыраан адазы чок апарган соонда, 16 харлыында ол кожуун баштыңы — Даа-ноян апарган. Назы-хары-биле чеже-даа аныяк болза, тывалар, орустар болгаш моолдар аразынга ат-алдарлыг кижи болуп чораан. Ооң үе-чергези кижилер ооң эртем-билиин демдеглеп турган. Буян-Бадыргы моол лама Оскал Уржуттуң өөреникчизи чораан, төрээн дылындан аңгыда моол, төвүт, кыдат болгаш орус дылдарны база хостуг билир чораан.

1912 чылда, Синьхай хувискаалының соонда, манчы-кыдат эрге-чагырганың кошкаанының соонда, Буян-Бадыргы Орус күрүнеже чайгылчак хөөннүглерниң аразынга келген. Ол ооң сүлде-сүзүк талазы-биле башкызы болгаш даайы Чамзы-Камбы-биле кады Орус хаан Николай II-ден оларга өмек-дөмек бээрин дилээн кыйгырыг чагааны бижип чоруткан. Төөгүлүг барымдаалар-биле быжыглаан ук дилегни Николай II-ге илеткээн соонда 1914 чылдың апрель 4-те хаан Урянхай крайга Россияның протекторадынга бодунуң чөпшээрешкениниң дугайында резолюцияны салган.

Хурал чыылдазы болгаш тываның хамаарышпас чоруун чарлаары

Тургузукчу съезд эгелээр мурнунда-ла Буян-Бадыргы Хемчик кожууннуң чагырыкчыларын чыып, Конституцияның төлевилелин ажылдап кылган. Аңаа Таңды-Тываның бот-догуннаашкынын чарлаан төлевилелди И. Сафьянов (Эккендей) съездиниң сайгарылгазынче саналдааш, чөпшээрелди алган. Буян-Бадыргы 1924 чылда Тываның, ССРЭ-ниң болгаш МНР-ниң төлээлекчилериниң үш дакпыр конференциязынга даргалап, ооң чедиишкинниг ажылдаарынга эвээш эвес дузалашкан. Конференцияның түңнелдери-биле Совет Эвилели (1924 ч.) биле Моол (1926 ч.) Тыва күрүнениң хамаарышпас чоруун хүлээп көрген.

Политиктиг ажыл-чорудулга болгаш албан-дужаалдары

1908 чылдан бээр — Даа-кожуннуң даа-нояны.

1921 чылда Таңды-Тыва Арат Республиканың чазааның бирги даргазынга, 1922 чылда Сайыттар Чөвүлелиниң даргазының оралакчызынга соңгуткан. 1923 чылда сайыттар чөвүлелиниң даргазынга соңгуткан.

1926 чылдың ноябрьда Биче Хуралдың сессиязынга ону республиканың саң-хөө сайыдынга соңгаан.

Ооң киржилгези-биле 1921, 1923, 1924 болгаш 1926 чылдарда республиканың конституцияларын ажылдап кылган болгаш хүлээп алган. Ооң удуртулгазы-биле Тыва ревкомол тургустунган.

Шажын-чырыдыышкын ажыл-чорудулгазы

Буян-Бадыргы ат-алдарының күжү-биле сарыг шажынны деткип бүгү Тываның лама-башкыларының съездизин чыырынга идепкейлиг киржип турган. Бир үеде хоойлужудулга комиссиязының даргазы тургаш, өг-бүле дугайында хоойлуну бижип турган.

Өг-бүлези

Өг-бүлези-биле Чөөн-Хемчик кожуунга Кадыр-Эл деп черге (1929 чылга чедир, ону тудуп хоругдаваанда) чурттап турган. Буян-Бадыргы боду ажы-төл чок турган, ынчалза-даа 1910—1920 чылдарда (ылап билдинмес) ол таныыр улузунуң бир харлыг уруун Дембикей деп адааш, азырап алган.

Хоругдатканы болгаш мөчээни

Буян-Бадыргы 1929 чылда хоругдаттырган, кара-бажыңга олурган. 1932 чылдың мартта ТАРН-ның ТК-зының Политбюрозунуң хуралынга Монгуш Буян-Бадыргы өскелер-биле кады «контрреволюстуг дээрбечи-үптекчи хөделиишкиннерге», 1924 чылда Хемчиктиң «кара-сарыг» феодалдарның тура халыышкынынга киришкен деп нүгүлдеткеш, боолап өлүрткен. Ооң-биле кады эрги премьер-министр Куулар Дондук база бооладып өлүрткен.

Моңгуш Буян-Бадыргы 1994 чылда агарткан (долузу-биле чүгле 2007 чылда).

Өлүмнү аңаа чаа политиктиг курстуң эдилекчилери сталинистер: Шагдыржап, Тока, Метс, Чүлдүм, Таня, Данчай дээш оон-даа хөй кижилер эккелген. Чогум-на олар Сталинниң айтыышкыны-биле Буян-Бадыргыны ап каапкан. Буян-Бадыргы боду өлүр мурнуу чарыында чугаалаан:

«Өөреткилээн салгалдарым парлар болду
Өөреткилээн салгалдарым өжү болдум»").

Сактыышкын

• 2014 чылда Кызыл хоорайның 100 харлаанынга Буян-Бадыргының тураскаалын Тыва Республиканың Алдан-Маадыр аттыг национал музейниң чанынга ажыткан.
• Тыва Республиканың элээн каш чурттакчылыг черлеринде Буян-Бадыргы аттыг кудумчулар бар.
• Тыва Республиканың Чөөн-Хемчик кожууннуң Чадаана хоорайда чер-чурт шинчилел музейи ажылдап турар.
• Кызыл Хоорайда Буян-Бадыргы аттыг аалчылар бажыңы ажылдап турар.
• 2012 чылдың июнь 14-те Тыва Республикага «Буян-Бадыргы» деп үш чергениң орденин үндезилеп тургускан.

Буян-Бадыргының тураскаалы Тыва национал музейниң соңгу талазының фонунда, 2014 чыл, Кызыл

Демдеглелдер

Литература

• Кенин-Лопсан М.Б. Буян-Бадыргы : Ийи томнуг роман-эссе. — Кызыл: Новости Тувы, 2000.
• Ховалыг С.С. Личность в истории: Монгуш Буян-Бадыргы (1892—1932) (орус) // Вестник Евразии. — Москва: Образовательно-исследовательский и издательский центр "Вестник Евразии", 2007. — Вып. 2 (36). — С. 42—71. — ISSN 1727-1770.
• Ламажаа Ч. К. Поколенческий подход к истории Тувы XX века (орус) // Электронный научный журнал «Знание. Понимание. Умение». — Москва, 2007. — Вып. 1. — ISSN 2412-446X.
• Саая С.В. Развитие взаимоотношений Советского Союза и Тувы в 1921 −1944 гг.. — 2001.

Шөлүлгелер

• Нелли Хоз-оол Монгуш Буян-Бадыргы 2004 г. (рус.). school-sector.relarn.ru.
• О восстановлении доброго имени и увековечении памяти государственных деятелей и граждан Тувинской Народной Республики, подвергнутых политическим репрессиям на Территории Тувинской Народной Республики в 1920 — 1930-е годы (рус.). tyva-gov.ru.
• Участия Буяна-Бадыргы в установлении отношений с царской Россией (рус.). outdoors.ru.