Түлүш Коңгар Халырбай оглу
| Түлүш Коңгар Халырбай оглу | |
|---|---|
| тыв. Түлүш Коңгар Халырбай оглу | |
| | |
| Төрүттүнгенде ады | Түлүш Халырбай оглу Коңгар |
| Төрүттүнген ай-хүнү | 9 май 1910 (116 хар) |
| Төрүттүнген чери | Хайыракан, Улуг-Хем, Таңды Урянхай |
| Хамаатылалы |
|
Түлүш Коңгар Халырбай оглу (төрүттүнгенде ады — Түлүш Халырбай оглу Коңгар, орус. Тулуш Конгар Халырбаевич, 1918 чылдың декабрьның 20 — 1969 чылдың августуң 21) — Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, тыва эки турачы танкистерниң отрядының дайынчызы, танкының механик-чолаачызы, сержант[1], I-ги болгаш II-ги чаданың Ада-чурттуң дайынының орденнери-биле шаңнаткан.
Допчу намдары
Коңгар Түлүш 1910 чылдың май 9-та Улуг-Хемниң хайыракан сумузунга төрүттүнген.
1930—1932 чылдарда Кызылдың тыва ортумак школазынга өөренип турган.
1930 чылда Тыва Араттың Ресволюстуг Намының кежигүнүнге кирген.
1934—1937 чылдарда Москвага КУТВ-ка өөренип дооскан.
1940 чылда Тыва Араттың Революстуг Шериинге танкистер курстарын тергиин дооскан.
Фронтуга дузаламчы кылдыр 1250 акша биле 6 баш бода малды белекке берген.
Ада-чурттуң Улуг дайынынга киржилгези
Түлүш Коңгар 33 харлыында сержант эргелиг Тыва Арат Республиканың дайын шөлүнче чоргузар кылдыр шилээн 11 танкычы эки турачыларының взводунуң дайынчызы апарган. 1943 чылдың майның 20-де тыва эки турачы танкычы отрядты ТАР-ның арат-чону фронтуже И. В. Сталин аттыг Культура одаандан (амгы Тываның күрүне филармониязының бажыңы) үдээн[2].
Тыва эки турачы танкистер Горький хоорайга 4 ай иштинде танкы курстарын чедиишкинниг дооскаш, ында-ла Красное Сормоводан танк заводундан чаа Т-34 танкыларны хүлээп алганнар.
Ол танкыларга 11 тыва эки турачы танкистер 2-ги Украин фронтунуң 52-ги шерииниң 25-ки тускай танк полугунга Т-34 танкының механики болгаш чолаачызы болуп кирип алганнар.
Дайзынны Харьков хоорайның девискээринден үндүр сывыргаш, Украинаның соңгу кезектерин хостааш, Молдова АССР-ни долузу-биле хостааш, дайзынны Мурнуу Буг, Днестр, Прут хемнерни кежир сүргеш, Ясса-Кишнёв операциязынга 20 ажыг немец-румын дивизияларны бүзээлээш узуткаарынга киришкеннер.
Немец эжелекчилерден Украина, Румыния, Болгария, Венгрия, Чехословакияны хостааш, дайын соонда чанып келген.
Дайын соонда
Дайын соонда Кызылдың дааранылга комбинадының директору кылдыр ажылдап чораан.
1970 чылдардан сөөлгү чылдарынга чедир Эрзин суурга прокурорлап ажылдап чораан.
Шаңнал-макталдары
• II-ги чаданың Ада-чурттуң дайынының ордени,
• «Ада-чурттуң Улуг дайынынга Тиилелгениң 20 чылы дээш» медаль.
Литература
• В. Пивоваров Добровольцы. Кызыл, 1990. ISBN5-7655-0096-X
• Весна Победы. 1945—1995. Кызыл, 1990;
• Мы будем жить в коротком слове — Память. Сборник документов о Великой Отечественной войне 1941—1945 гг. Новосибирск, 2010 ISBN 978-5-904795-07-8
• Книга памяти. Республика Тыва. Кызыл, 1995. ISBN 5-7655-0384-5
• Назидание потомкам 1945—2010. Кызыл, 2010.
• Ты врага переспорил в бою… Сборник документов, статей изи газет к 70-летию отправки на фронт тувинцев добровольцев. Кызыл, 2013.
• В. Кара-оол Төөгүге арткан силер. Кызыл, 2011. ISBN 978-5-7655-0692-9
• КОНГАР Тулуш Халырбаевич / Урянхайско-тувинская энциклопедия. I том (А-К). Под общей ред. Шойгу С. К., отв. ред. Бичелдей К. А. Кызыл: «Мир тувинцев», 2021. С. 452.
• Тува в годы Великой Отечественной войны. Боевое содружество ТНР с Советским Союзом 1941—1944. М., 2017.