Чиңге (метеорит)

Рувики деп сайттан

РЭА-ның экспертизазы

Logo-ran.png
Россияның Эртемнер Академиязының
экспертизазын эрткен
Номчуур
Aprove.svg

РЭА-ның экспертизазы

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Россияның Эртемнер Академиязының
экспертизазын эрткен
Шынзыттынган чүүл
Шынзыткан кижи Москваның планетарий
Чиңге
ChingaMeteorite.jpg
Тывыш азы дүшкен Тывыш
Чурту Россия
Чери Тыва Республика
Широта 51°3' N
Долгота 94°24' E
Координаттары
Тывылган ай-хүнү 1912
Деңзизи, г 250 000
Тывыштың саны 0
Хевири Iron IVB-D
Шыгжаттынган чери РЭА-ның метеориттер коллекциязы
Тайылбыр Тывыштарның ниити деңзизи - 250 кг. Коллекцияда 146 бүдүн бузундулар бар, оларның ниити деңзизи - 208 кг хире
Логотип Рувики.Данных Медээлер Рувики.Бердингеннерде ?
Логотип РУВИКИ.Медиа Чиңге
Россия
Красная точка
Чиңге
Тыва
Красная точка
Чиңге

Чиңге (орус. Чинге (метеорит), лат. Chinga Iron Meteorite), өске аттары Танну-Ола (Tannuola), (Tschinga), (Tschinge); Ургайлык-Чинге (Urgailyk-Chinge) — демир метеорит, атаксит (Iron IVB-D)[1]. Ол-ла хевирге Чер кырынга Африканың мурнуу-барыын кезээнге амгы Намибияның девискээринге тывылган эң-не улуг Гоба (лат. Hoba) деп метеорит хамааржыр[2].

Геохимиязы

Демир метеориттерниң ховар хевиринге — атакситтерге хамааржыр. «Атаксит» деп термин «тургузуг чок» дээн уткалыг[1]. Камаситтиң база тэниттиң бот-боттарынче киир өскенинден болгаш троилиттиң  (орус), добреелиттиң база шрейберзиттиң дыка ховар кристаллдарындан бүткен плессит хевирлиг «даш» болур[3].

99,8 % плесситтен бүткен[4].

Чиңге метеориттиң тургузуунда: 16,66 % Ni, 0,55 % Co, 0,05 % P, 40 ppm C, 0,181 ppm Ga, 0,082 ppm Ge, 3,6 ppm Ir[5].

Хар-назыны

Меңги болгаш флювиогляциалдыг турнугуушкуннарның назы-хары-биле болгаш Чиңге шынаазының доштуг эраның соонда хөгжүлдезиниң чадалары-биле метеориттиң кээп дүшкен үезин чижеглей алырга, 12-20 муң чыл бурунгаар кылдыр санап турар (орай плейстоцен)[1].

Тайылбыры

Метеориттиң чүс ажыг кезектери тывылган. Бузундулар чазарланчак, ыргак хевирлиг болгаш чидиг кыдыгларлыг. Бузундуларның хемчээли аңгы-аңгы: каш сантиметрден он-он сантиметр чедир[6][7].

Морфология талазы-биле кратери ол черинде көзүлбээн[6]. Ындыг-даа болза, эстон геолог Юло Кестлане — дилээшкин экспедицияларының киржикчизи — метеорит Черниӊ сөөлгү дошталган үези (он-он муң чылдар бурунгаар) дүшкен болганда, метеориттиң кратери дош кырынга тывылгаш, оон эрий берген деп даап бодаашкынын илереткен. Метеориттиң тывылган кезектериниң морфологиязындан кандыг-бир тодаргай түңнелди үндүрери берге, чүге дээрге олар шупту элээн эрозияга  (орус) таварышкан[4].

Тывылганының төөгүзү

1913 чылда Урянхай крайда алдын уургайларының ээзи Н. М. Черневич метеориттиң аңгы-аңгы хемчээлдиг болгаш деңзилиг 30 хире тывылган 85 граммдан 5 болгаш оон-даа хөй кг деңзилиг кезектерин Санкт-Петербургка эккелгеш, Императорнуң эртемнер академиязынче дамчыдып берген. Метеориттиң кезектерин А. В. Родак, И. М. Петров болгаш Д. П. Афанасьев деп ажылчыннар Уургайлыг-Чиңге деп бичии хемчигештиң унунга алдын чуп тургаш тыпкан[8].

Баштайгы шинчилекчилер Чиңгени метеорит эвес кылдыр частырыглыг шинчилеп түңнээн. Черневичиниң эккелгени метеорит кезектерин шинчилеп көргеш, ында никельдиң ортумак хемчээли 16,7 % дээрзин В. Г. Хлопин тодараткан. О. О. Баклунд шинчилеттинген кезектерде тода илереттинген микроструктураны (никельдиң хемчээли куду демир метеориттерге хамааржыр видманштеттен дүрзүлерни) тыппайн, ол Черге тывылган никелистиг демир болур деп частырыглыг түңнелге келген[9].

Уургайлыг-Чиңге деп хемчигеште алдын уургайын алдын казыкчылары 30 чыл дургузунда болбаазырадып келген. Ол үениң дургузунда хөй санныг демир тывылган, ооң чамдыызын кадаглар, скобалар дээш оон-даа өске чүүлдер кылырынга ажыглаан[9].

Ооң соонда Г. Перман, С. А. Погодин, А. Н. Заварицкий база Л. Г. Квашаның чорутканы шинчилелдер Чиңгеден тывылган демир кезектерниң метеорит бүдүжүн бадыткаан. Ол районда метеориттиң тускай сорулгалыг дилээшкиннерин 1960 чылдардан бээр метеориттер талазы-биле комитеттиң экспедициялары чорудуп эгелээн. 1980 чылдарның төнчүзүнде ниити деңзизи 300 кг ажыг 173 үлегер кезектер тывылган. Бүгү кезектерниң ниити деңзизи 500 кг ажып турар. Чиңге деп метеорит Россияда метеориттерниң эң-не улуг кээп дүшкен тывыштарга хамааржыр[10].

Шыгжамыры

Метеориттиң үлегер кезектери ССРЭ-ниң эртемнер академиязының Метеориттер талазы-биле комитединиң коллекциязында (146 бүдүн бузундулар болгаш оларның ниити деңзизи 208 кг хире), а ол ышкаш Санкт-Петербург университединиң коллекциязында (ийи бүдүн бузундулар — 10,136 кг (деңзизи-биле ийиги черни ээлеп турар) болгаш 5,516 кг) шыгжаттынып турар. Санкт-Петербургтуң даг университединиң Даг музейинде 9,390 кг деңзилиг бүдүн бузунду база 325,5 г деңзилиг бүдүн бузунду бар. Одесса хоорайның И. И. Мечников аттыг күрүне университединиң Геология-минералогия музейинде 6,770 кг деңзилиг үлегер кезек делгеттинген. Минусинскиниң Н. М. Мартьянов аттыг районнар аразының чурт-шинчилел музейинде — ийи үлегер 4100 г. болгаш 929,7 г. кезектер бар. Москваның М. В. Ломоносов аттыг күрүне университединиң Чер эртеминиң музейинде деңзизи 1080 г. үлегер кезек бар. Эстонияның эртемнер академиязының Геология институдунуң (Таллин) Геология музейинде 845 болгаш 96 г. деңзилиг ийи кезээн делгээн. Киевте Украинаның эртемнер академиязының Геология музейинде 888 г. деңзилиг үлегер кезек бар, ПГО «Красноярскгеология»-ның Геология музейинде 862,9 г. үлегер кезек шыгжаттынган. Россияның эртемнер академиязының Сибирьде салбырының Сибирьниң төп геология музейинде (Новосибирск Академгородок) — 110,8 г. үлегер кезек бар[1].

Чиңге метеориттиң кезектери Або хоорайның (Финляндия) университединде шыгжаттынган, оларның деңзизи 2 кг хире. Вашингтонда АКШ-тың национал музейинде — 2 бүдүн экземпляр, Темпе хоорайда (англ. Tempe), Аризона штаттың университединде (АКШ), — 315 г., Британияның бойдус төөгүзүнүң музейинде (Лондон) — 154 г., Сиднейниң музейинде (Австралия) — 109 г., Йельск университединде (англ. Yale University) дээш оон-даа өске черлерде шыгжаттынып турар[1].

Культурада

2012 чылда Штутгарт университединиӊ Планетология институдундан (нем. Institut für Planetologie, Universität Stuttgart) Эльмар Бюхнерниӊ соавторлары-биле кады үндүргени статья парлаттынган, ында бир-ле бурганның улуг эвес демирден скульптуразының кылдынган материалының бүдүмелиниң геохимиктиг болгаш минералогтуг тургузуг сайгарылгазын кылган. «Демир кижи» деп адаттынган скульптураның деңзизи 10,6 кг болгаш хемчээли 24×13×10 см хире. Бурганның хөрээнде улуг солагай талаже тырыккыланып турар кас демдекти оюп чураан. Скульптураны Чиңге метеориттиң үлегер кезээнден сиилбиттингенин бижээн чүүлде бүзүрелдии-биле бадыткап турар[4].

Скульптураны Төвүттен герман эртемденнерниң 1938 чылдың май — 1939 чылдың август айларында чорутканы эртем-шинчилел экспедициязының киржикчилери садып алган деп Бюхнер бадыткап турар. Ол герман зоолог болгаш СС-тиң офицери Эрнст Шеферниң (нем. Heinrich Himmler) удуртулгазы-биле база СС-тиң рейхсфюрер Генрих Гиммлерниң (нем. Heinrich Himmler) деткимчези-биле эртип турган[11].

Дайын соонда чылдарда скульптура хуу коллекцияларга тывылган. Сиилбип кылган кижиниң ал-боду база «Демир кижиниң» кылдынган үези дискуссияның темазы болур. Чамдык этнологтарның бодалы-биле скульптура сарыг шажында Вайшравана (санскр. Vaiśravana) бурганның овур-хевирин илередип турар[11].

Оон өске болдалдар база бар. Статуя эрте-бурунгу эвес, ынчалза-даа кылдынган материалы Черден эвес дээрзи чигзиниг чок болуп турар. «Демир кижини» 1910—1970 чылдарда эрте-бурунгу чүүлдер аукционунга садар дээш албан-биле кылып чогааткан. Төвүт экспедицияның киржикчилери ону тыппааннар, экспедиция дугайында төөгү аукционга садарда статуяның өртээн өстүрериниң аргазы[11].

Демдеглелдер

  1. 1 2 3 4 5 Скрипко К.А., 2017, с. 201–214.
  2. Abreu Kristine De. Natural Wonders: Hoba, The World’s Largest Meteorite (англ.). Explorersweb.com (1 апрельдиң 2023). Хынаан ай-хүнү: 3 августуң 2025.
  3. Bezaeva N.S. etc., 2023, с. 335–350.
  4. 1 2 3 Buchner Elmar, 2012, с. 1491—1501.
  5. Литасов К. Д. и др., 2018, с. 81—85.
  6. 1 2 Ученые «заглянули в прошлое» железного метеорита Чинге. Министерство науки и высшего образования РФ (15 августуң 2023). Хынаан ай-хүнү: 3 августуң 2025.
  7. Веденеева Наталья. Российские ученые сымитировали влияние космического полета на метеорит. Московский комсомолец (10 сентябрьның 2023). Хынаан ай-хүнү: 3 августуң 2025.
  8. Чинге. Лаборатория метеоритики. Хынаан ай-хүнү: 3 августуң 2025.
  9. 1 2 Скрипко К.А., 2018, с. 359—360.
  10. Цветков В.И., 2006, с. 1.
  11. 1 2 3 Антуфьева Надя. Загадка тувинского метеорита Чинге: к столетию открытия посланца космоса. Центр Азии (16 ноябрьның 2012). Хынаан ай-хүнү: 3 августуң 2025.

Литература

Шөлүлгелер