Шмидт, Отто Юльевич
РЭА-ның экспертизазы
РЭА-ның экспертизазы

экспертизазын эрткен
Б.Н. Ельцин аттыг бибилиотеканың материалдары

Б.Н. Ельцин аттыг бибилиотеканың материалдары

| Отто Юльевич Шмидт | |
|---|---|
![]() | |
| Төрүттүнгенде ады | Отто-Фридрих-Юлиус Юльевич Шмидт |
| Төрүттүнген хүнү | 18 (30) сентябрьның 1891[1] |
| Төрүттүнген чери | |
| Мөчээн хүнү | 1956 сентябрьның 7[2][1][…] (64 года) |
| Мөчээн чери | |
| Чурту | |
| Эртем сферазы | математика, география, геофизика, астрономия |
| Ажылдап турар чери |
Киевте Император университеди, МКУ-нуң башкызы |
| Дооскан чери | Ыдыктыг Владимир университеди (физика-математика факультеди) |
| Эртем чадазы | Математика магистри |
| Эртем ады |
профессор (1924), УССР-ниң ЭА-ның академиги (1934), СССР-ниң ЭА-ның академиги (1935) |
| Эртем удуртукчузу | Д. А. Граве |
| Сураглыг өөреникчилери | В. А. Абалакин |
| Билдингир ады | Памирниң шинчилекчизи, Соңгу чүк шинчилекчизи |
| Шаңналдары | |
Отто Юльевич Шмидт (долу ады — Отто-Фридрих-Юлиус; 18 (30) сентябрьның 1891[1], Могилёв[d][2] — 1956 сентябрьның 7[2][1][…], Москва[2]) — совет математик, географ, геофизик, астроном, ном үндүрер болгаш өөредилге системазын чаартыр ажылдың организатору, Памирниң (1928) болгаш Соңгу чүктүң шинчилекчизи.
Профессор (1924), ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының корреспондент кежигүнү (1933), ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының академиги (1935), Украин ССР-ниң Эртемнер Академиязының академиги (1934) болгаш Совет Эвилелиниң Маадыры (1937).
Допчу намдары
Ооң адазының талазындан өгбелери — XVIII чүс чылдың ийиги чартыында Лифляндияже (Латвияже) көшкен герман колонистер, а иезиниң талазындан өгбелери — Эргле деп фамилиялыг латыштар турган.
Отто Юльевич Шмидтиң өг-бүлези аразынга орус, латыш болгаш немец — үш дылга чугаалажыр турганы солун. Ынчалза-даа ол сөөлүнде бодун орус культурага хамаарыштырып чоруур деп чугаалаан[3].
Бичиизинде бижик херекселдериниң садыынга ажылдавышаан, Могилёвта эрлерниң классиктиг гимназиязынга өөренген. Онза салым-чаяанныг оолдуң гимназияга өөредилгези дээш ооң латыш кырган-ачазы Фрицис Эргле төлеп турган.
Шмидт 1909 чылда Киевтиң 2 дугаар гимназиязын алдын медаль-биле доозуп алган. 1913 чылда Киев университединиң физика-математика факультедин дооскан. Университетти дооскан соонда, ол профессор ат чедип алыры-биле артып калгаш, профессор Д. А. Гравениң удуртулгазы-биле бөлүктер теориязын шинчилеп эгелээн. Ооң соонда 1916 чылдан эгелеп Киев университединиң приват-доцентизи апарган.
1917 чылдың октябрьдан эгелеп Аъш-чем талазы-биле улус комиссариадының (Наркомпрод) продуктулар солчулгазының талазы-биле эргелелиниң даргазы болуп, а 1918—1920 чылдарда ол-ла комиссариаттың коллегиязының кежигүнү болуп ажылдаан. 1918 чылда Россияның социал-демократ ажылчын (интернационалист) партиязынче кирип, 1918—1919 чылдарда ооң Төп Комитединиң кежигүнү турган. 1919 чылда ол партия бүрүн составы-биле Россияның Коммунистиг (большевиктер) партиязы-биле каттыжа бээрге[4], ону кежигүн кылдыр хүлээп алгаш, ооң мурнунда партияга турганының хуусаазын партия стажынга киир санап каан.
1921—1924 чылдарда Күрүнениң ном үндүрер чериниң эргелекчизи болуп ажылдавышаан, өөредилге системазын эде тургузар ажылга киришкен. Оон аңгыда ол Улуг Совет Энциклопедияның үндезилекчилериниң бирээзи болгаш ооң кол редактору турган (1924—1942).
О. Ю. Шмидт 1928 чылда ССРЭ-ниң Эртемнер академиязының организастааны Совет-герман кады чоруткан бирги Памир экспедициязынга киришкен. Ол экспедицияның сорулгазы Барыын Памирниң эң бедик сыннарын шинчилеп, ынаар үнери турган.
1929 чылда Москваның күрүне университединиң физика-математика факультединиң (1933 чылдан тура Механика-математика факультеди апарган) чанынга Дээди алгебра кафедразын үндезилеп тургускаш, 1949 чылга чедир ооң эргелекчизи болуп ажылдаан[5]. База ол ышкаш 1932 чылдан 1950 чылга чедир «Математический сборник» сеткүүлдүң кол редактору турган[6].
О. Ю. Шмидт 1930—1934 чылдарда «Седов», «Сибиряков», «Челюскин» деп дош бузар хемелерге Арктикаже экспедицияларны удуртуп эрттирген. Оон аңгыда ол 1930—1932 чылдарда Бүгү-эвилелдиң Арктика институдунуң директору, а 1932—1938 чылдарда Соңгу далай оруунуң кол эргелелиниң (ГУСМП) даргазы болуп тус-тузунда ажылдаан.
Ол 1939 чылдың февраль 28-тен 1942 чылдың март 24-ке чедир ССРЭ-ниң Эртемнер академиязының (СЭЭА) вице-президентизи болуп ажылдаан. Ада-чурттуң Улуг дайыны эгелээн соонда, 1941 чылдың июль 19-та Эртемнер академиязының албан черлерин көжүрер талазы-биле белеткел ажылын организастаар даалга-биле Казаньче чоруттурган. Казаньга тургаш, Шмидт СЭЭА-ның президентизи В.Комаров-биле маргышкан, ооң уламындан В. Комаров И. В. Сталинге хомудал киирген. Түңнелинде Шмидти академияның вице-президентизиниң дужаалындан хостаан. Ооң соонда ол ээлеп турган хөй-ле албан-дужаалдарындан чайлаттырган. Теоретиктиг геофизика институдунуң директору деп чүгле чаңгыс албан-дужаалынга арткан[7].
Эртемге киирген үлүг-хуузу
Хүн системазының планеталары канчап тывылганының дугайында теорияны бодап тыпкан. Хүннү долгандыр турган улуг газ болгаш доозун булудундан планеталар тывылган деп тайылбырлаан.
1916 чылда үнген «Бөлүктерниң абстрактылыг теориязы» (2-ги үндүрүлгези 1933 чылда) деп монография ол теорияның хөгжүлдезинге улуг салдарны чедирген. Ол угланыышкында ооң кол чедиишкини — төнчү чок оператор бөлүктерниң дорт чарлыышкын изоморфизминиң дугайында теорема (1928) болур. Шмидт Москваның алгебра школазының үндезилекчизи болуп, ону хөй чылдар дургузунда удуртуп турган. Ол школа ооң 1930 чылда тургусканы бөлүктер теориязының семинарындан эгелээш, соонда барып Совет алгебра эртемденнериниң ажыл-чорудулгазының кол төвү болуп калбарган[8].
Ол Соңгу полюстуң девискээрлерин шинчилээринге база үлүг-хуузун киирген. Чижээ, 1932 чылда «Сибиряков» деп дош бузар хевирниң пароходу-биле экспедицияны удуртуп, төөгүде бир дугаар Соңгу далай оруу-биле чаңгыс чай дургузунда ону эжиндирип эрткен. Оон аңгыда «Улуг совет энциклопедияны» тургузар деп бодалдың автору база Совет Эвилелиниң Чазааның даалгазы-биле ооң кол редактору болуп ажылдаан. Оон ыңай Эртемнер академиязының Геофизика институдун тургузар деп эгелекчи саналды киирген кижи болур.
Өг-бүлези
Отто Шмидт үш катап өгленген турган:
Бир дугаар өөнүң ишти — Вера Фёдоровна Шмидт (Яницкая). Ол — библиотека шинчилекчизи, библиограф, төөгүчү, географ, статистик, география эртемнериниң доктору, профессор Николай Фёдорович Яницкийниң дуңмазы турган. Оглу — Владимир Оттович Шмидт (1920.03.02 — 2008.12.25). Техника эртемнериниң кандидады, Москваның Күрүнениң индустриалдыг университединиң профессору.
- Оглунуң кызы — Вера Владимировна Шмидт (1944.02.03 — 2014.11.07), уруглар эмчизи.
- Оглунуң оглу — Фёдор Владимирович Шмидт (1946.10.03 төр.), проктолог эмчи.
Ийи дугаар өөнүң ишти — Маргарита Эммануиловна Голосовкер (1889.04.19 — 1955.11.08). Ол — музей болгаш литература шинчилекчизи; 1935—1949 чылдарда ССРЭ-ниң Эртемнер академиязының Делгей литературазының институдунуң чурулга уран чүүлү деп секторун эргелекчилеп турган. «М. Ю. Лермонтов: амыдыралы болгаш чогаадыкчы ажыл-ижи» (М.: Искусство, 1941) деп монографияның автору. Оон аңгыда философ, очулдурукчу Я. Э. Голосовкерниң дуңмазы турган. Оглу — Сигурд Оттович Шмидт (1922.04.15 — 2013.05.22). Совет болгаш россий төөгүчү, Россияның Өөредилге академиязының академиги.
Үш дугаар өөнүң ишти — Александра Александровна Горская (1906—1995). Ол «Челюскин» деп пароход-биле чораан экспедицияга (даңзыга ол бодун аштакы деп демдеглеткен) киржип, «Кызыл Сылдыс» ордени-биле шаңнаткан турган . Оглу — Александр Оттович Шмидт (1934.09.15 — 2010.06.11).
Шаңналдары
- Совет Эвилелиниң Маадыры (27.06.1937) — «Северный полюс-1» деп дрейф станциязын организастаарынга удуртулгазы дээш.
- 3 Ленин ордени (27.11.1932; 27.06.1937; 19.09.1953)
- 2 Күш-ажылдың Кызыл Туктуң ордени (25.02.1937; 10.06.1945)
- Кызыл Сылдыс Ордени (20.04.1934)
- медальдар.
Сактыышкын
- ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының Президиумунуң № 681 доктаалы-биле 1956 чылдың декабрь 14-те ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының Черниң физика институдунга О. Ю. Шмидт. Бо чылдың октябрь 26-да институттуң вестибюлюнга хүлер бюстту (скульптор А. Д. Казачокту) ажыдып, тургускан.
- Төлевилел 97N эртем-шинчилел мөңгүн үрезинин «Отто Шмидт» деп адаан (ажылдаар үези: 1979 чылдан 1991 чылга чедир).
- 1938 чылга чедир ледокол Шмидттиң адын эдилеп чораан. Шмидтти 1938 чылда Чөөн чүктүң далай оруунуң удуртукчузу албан-дужаалындан дүжүрген, ооң соонда мөңгүн үрезинни «Анастас Микоян» деп эде адаан.
- Антарктидада Шмидт мөңгүн адаанда хову.
- Чукотканың эриинде Отто Шмидт.
- Мыс Шмидт — Чукотка автономнуг округтуң Иультинский кожуунда хоорай хевирлиг чурттакчылыг чер
- «Северная Земля» архипелагында Шмидт арал.
- Чукотка автономнуг округка 1973 чылдан 2008 чылга чедир Шмидтовский район турган.
- 1971 чылдан эгелеп, ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязы, а 1991 чылдан эгелеп Россияның Эртемнер Академиязы О. Ю. Шмидт шаңналы Арктиканы шинчилеп, хөгжүдер талазы-биле онзагай эртем ажылы дээш.
- Могилевта проспект.
- СНГ-ниң хөй хоорайларында кудумчулар.
- Ооң адын хөй чылдарда дачага чурттап чораан Николина Гора суурда проспекти эдилеп чоруур.
- Мурманск хоорайның 4 дугаар гимназиязында школаның Арктика шинчилелдериниң музейи Отто Юльевич Шмидттиң ады-биле адаан.
- Астероид (2108) Отто Шмидт[14] О. Ю. ады-биле адаан. Шмидт.
- О. Ю. аттыг башня. Амгы үеде Самара облазында Новокуйбышевск хоорай округунга хамааржыр суур.
- Аттары: Оюшминальд(а): «Отто Юльевич Шмидт мөңгүн кырынга», Лагшминальд(а): «Шмидттиң мөңгүн кырынга турлаглары», Лагшмивар(а), Лашмивар(а): «Шмидттиң Арктикада турлаглары»[15][16].
- Марфа Семёновна Крюкованың «Поколен-Борода болгаш чырык соколдар» деп тоолчургу чугаазы.
Библиография
- Шмидт О. Ю. Математические законы денежной эмиссии. — Москва ; Петроград: Гос. изд-во, 1923..
- Шмидт О. Ю. Исследование Арктики в Советском Союзе (орус) // Доклады советской делегации на международном географическом конгрессе в Варшаве. — М., 1934..
- Шмидт О. Ю. Доклад на Совещании хозяйственных работников системы Главсевморпути при СНК СССР 13 янв. 1936 г. // Наши задачи в 1936 г.. — Л., 1936..
- Шмидт О. Ю. Абстрактная теория групп. — М.-Л.: Государственное технико-теоретическое издательство, 1933..
- Четыре лекции о теории происхождения Земли. — М., 1957..
- * Шмидт О. Ю. Избранные труды. Математика. — М.: Изд-во АН СССР, 1959..
Громов Б.В., Шмидт О.Ю. Гибель Челюскина. — Москва: Гослитиздат, 1936..
Боянус С.К., Мюллер В.К., Шмидт О.Ю., Данилов Г.К., Кузьминский К.С., Лой Я. В. Русско-английский словарь : 50.000 слов, употребляемых в разговорной речи, науке, политике, литературе и технике : с приложением кратких грамматических указаний]. — Москва: Советская энциклопедия, 1932..
Гаккель Я.Я., Шмидт О.Ю. «Челюскин», пароход. Экспедиция (1933). — Ленинград: Главсевморпути, 1938..
Куйбышев В.В., Гаккель Я.Я., Шмидт О.Ю. «Челюскин», пароход. Экспедиция (1933) // Научные результаты работ экспедиции на «Челюскине» и в лагере Шмидта Т.2 / Главное управление Северного морского пути при СНК СССР. — Ленинград: Главсевморпути, 1938..
Шмидт О. Ю. . Кантарович Лев Владимирович, Шмидт Отто Юльевич. Поход «Сибирякова» : [альбом] / рисунки худ. Кантаровича, участника экспедиции 1932 г. ; предисловие начальника экспедиции проф. О. Ю. Шмидта. — Москва : ОГИЗ ; Ленинград : ИЗОГИЗ, 1933. -Суп.-обл., обл., тит. л., VIII с. текста, 16 л. цв. ил. ; 32х24 см. — Текст параллельно на французском, немецком и английском языках.
Шмидт О.Ю., Муханов Л.Ф., Скворцов А.М. По Советскому Северу : статьи. — Москва: Всекохудожник, 1933. — С. 38..
Шмидт О. Ю., Муханова Л. и Скворцова А. В страну ледяного молчания // Поход ледокола «Георгий Седов» на Землю Франца-Иосифа и Землю Северную 15/VI-14/IX 1930. — Архангельск: Северное краевое государственное издательство, 1934. — С. 198..
Демдеглелдер
- ↑ 1 2 3 4 Архив истории математики Мактьютор
- ↑ 1 2 3 4 5 6 Шмидт Отто Юльевич // Большая советская энциклопедия (рус.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
- ↑ Отто Юльевич Шмидт – герой, мореплаватель, академик и просветитель. ardexpert.ru. Хынаан ай-хүнү: 21 январьның 2026. Архивтээн 26 декабрьның 2018 года.
- ↑ Шмидт Отто Юльевич. Хынаан ай-хүнү: 21 январьның 2026. Архивтээн 11 сентябрьның 2016 года.
- ↑ Мехмат МГУ 80. Математика и механика в Московском университете / Гл. ред. А. Т. Фоменко. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2013. — ISBN 978-5-19-010857-6. — С. 60.
- ↑ Математический энциклопедический словарь / Гл. ред. Ю.В. Прохоров. — М.: БСЭ, 1988 — С. 764..
- ↑ «Мы рады приветствовать на бугульминской земле славного героя Отто Юльевича Шмидта» (рус.) (30 сентябрьның 2018). Хынаан ай-хүнү: 21 январьның 2026.
- ↑ Большая советская энциклопедия / Гл. ред. Ю.В. Прохоров. — М.: БСЭ.
Литература
- Визе В. Ю. Моря Российской Арктики: В 2-х тт. — Т. II. — М.: Paulsen, 2016. — 340 с.: ил. — Серия «Международный полярный год». — ISBN 978-5-98797-130-7.
- Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп. — Киев: Наукова думка, 1986.
- Корякин В. С. Отто Шмидт. — М.: Вече, 2011. — 416 с., ил. — (Великие исторические персоны). — 4 000 экз. — ISBN 978-5-9533-5770-8.
- Отто Юльевич Шмидт в истории России XX века и развитие его научных идей. / Глико А. О. (гл. ред.) — М.: Физматлит, 2011.
- Садовничий В. А. Отто Юльевич Шмидт (1891—1956) // О людях Московского университета. — 3-е изд., дополненное. — М.: Издательство Московского университета, 2019. — 3000 экз. — ISBN 978-5-19-011397-6.
Шөлүлгелер
- О нём в книге памяти ИФЗ РАН
- Биография Архивная копия от 2 сентябрьның 2017 на Wayback Machine
- Лаборатория Имени Отто Юльевича Шмидта
- Профиль Отто Шмидта РЭА-ның сайтызында
- Фонд Шмидта Отто Юльевича на сайте Архива РАН
- Шмидт Отто Юльевич. Летопись Московского университета. Хынаан ай-хүнү: 6 декабрьның 2017. Архивтээн 7 декабрьның 2017 года.
- Лорен Грэхэм. Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе Архивная копия от 21 февральдың 2009 на Wayback Machine
- Сентябрьның 30 төрүттүнгеннер
- 1891 чылда төрүттүнгеннер
- Могилёвка төрүттүнгеннер
- Сентябрьның 7 мөчээннер
- 1956 чылда мөчээннер
- Москвага мөчээннер
- Совет Эвилелиниң Маадырлары
- Кызыл Сылдыс орденниң эдилекчилери
- «1941-1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынынга шылгараңгай ажылы дээш» медаль-биле шаңнатканнар
- Алфавиттээн кижилер
- Алфавиттээн эртемденнер
- Арктика шинчилекчилери
- ССРЭ-ниң математиктери
- XX чүс чылдың математиктери
- ССРЭ-ниң астрономнары
- Алфавиттээн астрономнар
- XX чүс чылдың астрономнары
- Киевтиң ийиги гимназиязының доозукчулары
- Киевтиң Ыдыктыг Владимир аттыг университединиң физика-математика факультединиң доозукчулары
- РЭА-ның вице-президентилери
- МКУ-нуң башкылары
- РСДРП кежигүннери
- СЭКП кежигүннери
- Нациялар Чөвүлелиниң 1-ги чыыжының дептутаттары
- Нациялар Чөвүлелиниң РСФСР-ден депутаттар
- Россияның психоаналитиктиг ниитилели
- Туберкулёзтан чок болганнар
- Челюскинецтер
- Новодевичье хөөрде орнукшуттунганнар
- Коммунистиг академияның долу кежигүннери
- Ленин ордениниң эдилекчилери
- Күш-ажылдың Кызыл Тук ордениниң эдилекчилери
- ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының бүрүн кежигүннери
- Москваның күрүне университединиң профессорлары
- Украин ССР-ниң Эртемнер Академиязының долу кежигүннери
- Россия империязының ылаптыг эртемнер магистрлери
- Ыдыктыг Владимирниң Император университединиң башкылары
