Аржаан (базырыктар)

Рувики деп сайттан

РЭА-ның экспертизазы

Logo-ran.png
Россияның Эртемнер Академиязының
экспертизазын эрткен
Номчуур
Aprove.svg

РЭА-ның экспертизазы

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Россияның Эртемнер Академиязының
экспертизазын эрткен
Достопримечательность
Аржаан
Аржаан - 2.JPG
52°04′50″ с. ш. 93°39′50″ в. д.HGЯO
Чурт
Местоположение Бии-Хем кожуун
Статузу Логотип конкурса «Вики любит памятники» ОКН № 1710003000№ 1710003000
Логотип РУВИКИ.Медиа Аржаан
Хааннар шынаазы — Аржаан-2 базырык

Аржаан (орус. Аржан, англ. Arzhan) — Тывада уюк культура тураскаалдарының ниити ады — Өөк хемниң унунда Барыын Саянның адырларында Аржаан-1 биле Аржаан-2 базырыктарында кижилер болгаш аъттар хөйү-биле орнукшуткан базырыктар. Аржаан — эм суг бажы деп топоним ады-биле адаан.

Аржаан-1

Объект культурного наследия народов РФ Объект культурного наследия народов РФ. Объект № 1730193000 (БД Викигида)

Аржаан-1 базырык. 2012 чыл

Аржаан-1 базырык «скиф үезиниң» эгезинде чурттап чораан «ызыгууртаннарны» хөөржүткен археологтарга билдингир эӊ эртеги базырыктарнын бирээзи[1][2]. Тываның Красноярск край-биле мурнуу кызыгаарында[3] Аржаан болгаш Тарык деп чурттакчылыг черлерниң аразында[4] турар болгаш бистиң эрага чедир X чүс чылдың ортузунда тургустунган базырык[5]. 1970 чылдарда М. П. Грязнов-биле М. Х. Маңнай-оолдуң экспедициязы ону казып шинчилээн. Ооң тургузуунда «Синташта» дээн ышкаш андрон тураскаалдары-биле ниити чүүлдерлиг[6][7][8][9].

Ызыгууртан кижиниң базырыы деп билдингир, 30-85 см диаметрлиг хады чудуктарындан туттунган, куб хевирлиг. Даштын хады-биле херимнеп каан. Үш булуңчук төвүн долгандыр 70 хире чевеглер бар. Бурунгу үеде-ле тураскаалды үптеп каапкан турган. Ындыг болзажок идик-хеп, чепсек, саңга ажыглаар дириг амытаннар сөөктери, аъттың дериг-херекселдери, каасталгалар, хаяларда чурумалдар дээш өске-даа чүүлдер хөйү-биле тывылган[4].

Медицина шинчилелдеринден алырга, сөөк артынчылары улуг назылыг кижиге хамааржыр. Д. А. Мачинскийниң демдеглээни-биле, «элээн хөй эвес санныг эт-септе (бурунгу үеде базырыкты үптеп каапкан) эрте-бурунгу көшкүн чоннарның үзел-бодалын илереткен „аң-мең стили“ деп тургустунуп турар кол овур-хевирлер бар»[10].

Аржаан-2

Объект культурного наследия народов РФ Объект культурного наследия народов РФ. Объект № 1730193001 (БД Викигида)

Аржаан-2 базырык

Аржаан-2 базырык — бистиң эрага чедир VII вектиң ийиги чартыында амгы Тыва Республиканың Бии-Хем кожуунунуң девискээринге тывылган скиф баштыңчының чевээ. Диаметри — 80 м, бедии — 2 м. Бир дугаар 1997 чылда шинчилеттинген. 2001—2003 чылдарда российжи-герман экспедициязы казып шинчилээн (К. В. Чугунов, Г. Парцингер, А. Наглер)

Аржаан-2 базырыындан «аң стилинде» кылган ювелир уран чүүлүнүң эң бедик деңнелинде амыдырал болгаш чүдүлгеге хамаарышкан хевир дүрзүлерни кылып көргүскен 20 кг ажыг алдындан каасталгалар болгаш херекселдер тывылган. Эт-херекселдерниң кол кезии Тываның республика музейинде (Кызыл хоорай), чамдыызы Күрүне Эрмитажында (Санкт-Петербург) турар.

Аржаан-5

Объект культурного наследия народов РФ федерального значения Объект культурного наследия народов РФ федерального значения. Рег. № 171540391990006 (ЕГРОКН). Объект № 1730193004 (БД Викигида)

Аржаан-5 — Тываның Бии-Хем кожуунунуң Туран-Уюк ыйгылаажында турар б.э. чедир IX—VIII чүс чылдарның базырыы[11].

Аржаан базырыктарындан тывылган эт-херекселдерниң сайгарылгазындан үнген даап бодаашкыннар-биле алырга, скиф-сак үезиниң эге үези, скифтерниң «аң-мең стилиниң» хевирлеттинип тургустунган үези бистиң эрага чедир VII—VI чүс чылдар эвес, а б.э. чедир VIII чүс чылдың эгези болур. Скиф-сибирь делегейиниң тургустунганының болгаш хөгжүлдезиниң региону чүгле Кара далайның соңгу эрии эвес, а Төп Азия, Төп Казахстан, Мурнуу Азия, Алтай болгаш Арал регионнары болур. Казахстанның Алтай крайында (Майемер, Зевакино), Сарыаркада (Тасмола), Приаральеде (Тугискен, Уйгарак) болгаш Жетысуда аржаан культуразының тураскаалдары тывылган[4]. Оларның аразында эң бурунгу базырыктар Тываның девискээринден тывылган.

Палеогенетика

Тывадан скифтерниң генинде Y-хромосомнуг R1a-M513, R1a1a1b2-Z93, N-M231, Q1b1a-L54, Q1b1a3-L330 гаплогруппалар тодараттынган[12].

Антропология

Новосибирскиниң антропологтары Россияның Эртемнер Академиязының Сибирьде Салбырының Археология болгаш этнография институдунуң (ИАЭТ) антропология сектору эргелекчизи төөгү эртемнериниң доктору Татьяна Алексеевна Чикишеваның удуртулгазы-биле Аржаан-2 базырыктың материалдарының дугайында тодаргай антропологтуг шинчилелди кылган, ооң иштинде классиктиг краниометрияны (баш сөөгүн өөренири), одонтологияны (диш чуургазының системазын шинчилээри) болгаш остеологияны киирген. Ол ышкаш олар хөөржүдүлгелерниң овур-хевирин чаартырынга үндезин болган артынчыларның допчу антропологтуг тайылбырын кылганнар. Ылаңгыя базырыкка хөөржүдүп каан кижилер боттарының социал эрге-байдалындан хамаарылга чокка антропологтуг талазы-биле элээн чаңгыс аай европеоидтиг болгаш моолоидтиг сөөк-язының демдектерин каттыштырып турар бөлүктер дээрзин сибирьниң эртемденнери тодараткан ИАЭТ-тиң шинчилекчилериниң медээзи-биле, «хаанның» скеледи 40-45 харлыг, узуну 167—170 сантиметр хире эр кижиге хамааржыр. Ооң диш системазының онзагайы моол раса холуксаазын херечилеп турар. «Кадын» 30-35 харлыг, 160 сантиметр хире узун херээжен кижи турган. Кайызының-даа бажының брахицефалиязы — баштың элээн кыска болгаш калбак хевири онзагай[13].

Демдеглелдер

  1. Археология : учебник для студентов высших учебных заведений, обучающихся по направлению и специальности «История» / Н. Б. Леонова и др. ; Под редакцией академика РАН В. Л. Янина. — М.: Изд-во Московского ун-та, 2006. — ISBN 5-211-06038-5.
  2. Лохов К. И., Бережная Н. Г., Матуков Д. И., Боковенко Н. А., Зайцева Г. И., Чугунов К. В., Скотт Е. М. Изотопный состав стронция в костях из древних захоронений Саяно-Алтая как индикатор места проживания и миграции // Радиоуглерод в археологических и палеоэкологических исследованиях. (Материалы конференции, посвященной 50-летию радиоуглеродной лаборатории ИИМК РАН, 9 – 12 апреля 2007 г.). — М.: ИИМК РАН, 2007. — С. 263—273. Архивировано из первоисточника 14 июльдуң 2014.
  3. Аржан / Канторович А. Р., Чугунов К. В. // Анкилоз — Банка [Электронный ресурс]. — 2005. — С. 205—206.  — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 2). — ISBN 5-85270-330-3.
  4. 1 2 3 Аржанские курганы // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Казахская энциклопедия, 2004. — Т. I. — ISBN 9965-9389-9-7.(CC BY-SA 3.0)
  5. Аскольд Иванчик: «Киммерийцы и их вторжения в Переднюю Азию: история и археология» — YouTube
  6. Савинов Д. Г. Синташта и Аржан // Элитные курганы Евразии в скифо-сарматскую эпоху. — СПб.: ИИМК, 1994.
  7. Аркаим / Кузьминых С. В. // Анкилоз — Банка [Электронный ресурс]. — 2005. — С. 225.  — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 2). — ISBN 5-85270-330-3.
  8. Евразийская степная металлургическая провинция / Черных Е. Н., Кузьминых С. В. // Динамика атмосферы — Железнодорожный узел [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 514—516.  — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 9). — ISBN 978-5-85270-339-2.
  9. Андроновская культура / Косарев М. Ф. // А — Анкетирование [Электронный ресурс]. — 2005. — С. 741.  — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 1). — ISBN 5-85270-329-X.
  10. Мачинский Д. А. Некоторые предпосылки, движущие силы и исторический контекст сложения Русского государства в середине VIII — середине XI в. // Сложение русской государственности в контексте раннесредневековой истории Старого Света : материалы международной конференции, состоявшейся 14-18 мая 2007 года в Государственном Эрмитаже = Origins of Russian statehood in the context of early mediaeval history of the Old World / редкол.: Б. С. Короткевич и др.. — СПб.: Изд-во Гос. Эрмитажа, 2009. — (Труды Государственного Эрмитажа. Вып. XLIX). — ISBN 978-5-93572-343-9.
  11. В канун Дня археолога 2015. Исследование кургана Аржан 5 экспедицией ИА РАН. Институт археологии РАН (13 августуң 2015). Хынаан ай-хүнү: 24 августуң 2019. Архивтээн дөзү оригинала 24 августуң 2019 чылда. Исследование кургана Аржаан 5 экспедицией ИА РАН Архивная копия от 6 сентябрьның 2015 на Wayback Machine
  12. Laura Mary et al. Genetic kinship and admixture in Iron Age Scytho-Siberians (англ.) // Human Genetics. — Springer Nature, 2019. — April (vol. 138, iss. 4). — P. 411–423. Архивировано из первоисточника 31 марттың 2019.
  13. «Антропологическая реконструкция внешнего облика „царя“ и „царицы“ раннескифского погребально-поминального комплекса Аржан-2». Е. В. Веселовская, Р. М. Галеев. «Вестник археологии, антропологии и этнографии», 2020, № 2"

Литература


Аржан / Канторович А. Р., Чугунов К. В. // Анкилоз — Банка [Электронный ресурс]. — 2005. — С. 205—206.  — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 2). — ISBN 5-85270-330-3.
Аржанские курганы // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Казахская энциклопедия, 2004. — Т. I. — ISBN 9965-9389-9-7.(CC BY-SA 3.0)
Грязнов М. П. Аржан : Царский курган раннескифского времени. — Л.: Наука : Ленингр. отд-ние, 1980.
Членова Н. Л. Центральная Азия и скифы. Дата кургана Аржан и его место в системе культур скифского мира. — М., 1997.
Чугунов К. В. Цари и боги Азиатской Скифии (по материалам кургана Аржан-2) // Археологія і давня історія України. — 2018. — Вып. 2 (27). — С. 25—34. — ISSN 2227-4952.
Историческая энциклопедия Сибири / Гл. ред. В. А. Ламин. — Новосибирск: Издательский дом «Историческое наследие Сибири», 2009. — (1: А-И). — ISBN 5-8402-0230-4.