Байысклаң Моңгуш Данзын оглу

Шынзыттынган чүүл

Байысклаң Моңгуш Данзын оглу
тыв. Байысклаң Моңгуш Данзын оглу
Төрүттүнгенде ады	Монгуш Данзын оглу Байыскылаң
Төрүттүнген ай-хүнү	1 апрель 1913(1913-04-01)
Төрүттүнген чери	Шеми, Чөөн-Хемчик, Таңды Урянхай
Мөчээн ай-хүнү	20 июль 1986(1986-07-20) (73 хар)
Мөчээн чери	Кызыл, Тыва АССР

Байысклаң Моңгуш Данзын оглу (төрүттүнгенде ады — Монгуш Данзын оглу Байыскылаң, орус. Байыскылан Монгуш Танзынович, 1913 чылдың апрельдиң 1, Шеми, Чөөн-Хемчик, Тыва — 1986, Кызыл) — тыва эки турачы, Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, комиссар, гвардияның майору, эскадрон командириниң политиктиг суртаал талазы-биле оралакчызы, Москвада Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының коммунистиг университединиң доозукчузу, Кызыл Тук ордениниң (1944), 2-ги чаданың Ада-чурттуң Улуг дайынының ордениниң (1985), ТАР-ның Республика ордениниң (1944) кавалери.

Допчу намдары

Монгуш Данзынович Байысклан 1913 чылда Хемчик кожууннуң Шеми-Аксы деп черге төрүттүнген.

Ада-Чурттуң Улуг дайынының бичии бертинде, 1938 чылда, Монгуш Данзынович Москвада Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының коммунистиг университедин (КУТВ) дооскан. Ооң соонда 1938 чылдан профэвилел органнарынга ажылдап, республиканың Дээди судунуң кежигүнү бооп чораан.

1941-1943 чылдарда Тес-Хем кожууннуң коммунистиг партиязының суртаал килдизинге, Тыва Арат Революстуг Шерииниң каттышкан полугунуң 1-ги аъттыг шерииниң политиктиг ажылының удуртукчузу.

Ада-чурттуң Улуг дайынынга киржилгези

1943 чылда эки турачы М. Байыскылаң комиссар, эскадрон командириниң оралакчызы бооп, эрес-дидим дайылдажып турган. Украин хоорай Дубнону хостаар дээш туруп көрбээн каржы-дошкун, хан төгүүшкүннүг тулчуушкун тыва эки турачы эскадроннуң бүгү дайынчыларынга эң тураскаалдыг тулчуушкуннарының бирээзи апарган. Дайзын хоорайдан так туттунуп турган. Монгуш Байскланның комиссарлааны Түлүш Кечил-оолдуң эскадронунуң дайынчылары боттарын маадырлыы-биле көргүскен.

Дубно чанынга демги тулчуушкунга тывалар халдаашкынның эң бажынга таварышкан, оларны ийи кыдыындан 31-ги гвардейжи аъттыг шеригжи полктуң өске ийи кезээ камгалап турган.

Капитан болгаш ооң оралакчызы байдалды хынамчалыг өөренип көрүп, солдаттарының эккелген медээлерин ылаптааш, чаңгыс-ла шын шиитпирин хүлээп алган: дүн када хенертен, дайзын манаваанда, дорт атакалаар.

Ынчалза-даа дүнеки тулчуушкун узамдыгып, чүгле дүъште доозулган. Немецтерни хоорайдан үндүр шааптарга, олар чаа шөлүнге чүс ажыг өлүрткен улузун каапкаш, дезипкен. Бистиң таладан база чидириглер турган, а комиссар Байскланны балыглапкан. Балыглаткаш, ханы төктүп-даа турза, ол тулчурун соксатпаан.

Чеже өске тулчуушкунга киришпээн дээр. Өлүм-биле чеже катап удур-дедир көржүп турган. Чаңгыс-ла чүүл билдингир: бо коргунчуг дайынга бистиң чон белен эвес тиилелгени чедип алган, ол дошкун чылдарда сая-сая совет улус дыңнап көрбээн маадырлыг чорукту, чижеглээр чүве чок эрес-дидим чорукту көргүскен.

Дайын соонда

Дайын соонда Тывага чанып келгеш, 1944 чылда Тыва Арат Революстуг Партияның онза килдизиниң эргелекчизи, ол-ла чылын Чөөн-Хемчик кожууннуң шериг комиссары, 1953 чылдан — Улуг-Хем кожууннуң шериг комиссары кылдыр ажылдаан.

1956 чылдан тура «Бора-Тайга» колхозтуң райпо даргазы, культура килзидиниң эргелекчизи, партком эргелекчизи. Ооң соонда Сүт-Хөл кожууннуң райкүүскомунуң ниити килдизиниң эргелекчизи.

Ооң соонда Кызыл хоорайга Тыва Автономнуг Областьтың хамааты камгалал штабынга ажылдап чораан.

Байыскылаң Данзын оглу 1986 чылдың июль 20-де Кызыл хоорайга чок болган.

Уруу — Орус-оол Светлана Монгушовна — филология эртемнериниң доктору.

Сактыышкын

Эскадроннуң баштайгы комиссарының тураскаалы чоннуң сагыжында дириг: ол — Кызылдың хүндүлүг хамаатызы чораан, ооң ады-биле Суг-Аксында кудумчу адын адаан.

Шаңнал-макталдары

• Кызыл Тук ордениниң кавалери (1944);
• Ада-чурт дайынының ордениниң бирги, ийиги чергезиниң кавалери (1944, 1985);
• ТАР-ның Республика ордениниң кавалери (1944);
• Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы;
• Медаль «Күш-ажылчы шылгарал дээш»;
• Медаль «1941-1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынынга Германияны тиилээни дээш».

Литература

• Монгуш Данзынович БАЙЫСКЛАН // XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери. Күрүне ному. Кызыл. 2004. С. 111
• Байсклан Монгуш Танзынович // Назидание потомкам 1945—2010. — Кызыл, 2010. — С. 18-19
• Сундуй М.Б. Эскадроннуң комиссары // Эки турачы аъттыг эскадрон. — Кызыл, 2005. — С. 41-47
• Пивоваров В.П. Добровольцы. Кызыл, 1990; Летопись Тувы — 2008: историко-краеведческий альманах. Кызыл, 2007.
• БАЙЫСКЫЛАН Монгуш Танзын оглу /Урянхайско-тувинская энциклопедия. I том (А-К). Под общей ред. Шойгу С. К., отв. ред. Бичелдей К. А. Кызыл: «Мир тувинцев», 2021. С. 138.

Шөлүлгелер

• Комиссар тувинских добровольцев Монгуш Байсклан. 100 лет со дня рождения
• Вечер памяти Монгуша Данзыновича Байыскыланана, замполита эскадрона тувинских добровольцев, к 100-летию со дня рождения
• Сундуй М. Б. Добровольный кавалерийский эскадрон (Евгений Пажитнов) / Проза.ру