Бичен-оол Сарыглар Күзетей оглу
| Бичен-оол Сарыглар Күзетей оглу | |
|---|---|
| тыв. Бичен-оол Сарыглар Күзетей оглу | |
 | |
| Төрүттүнгенде ады | Сарыглар Күзетей оглу Бичен-оол |
| Төрүттүнген ай-хүнү | 1920 |
| Төрүттүнген чери | Аяңгаты, Хемчик кожуун, Урянхай край |
| Мөчээн ай-хүнү | 2010 |
| Мөчээн чери | Кызыл, Тыва Республика |
Бичен-оол Сарыглар Күзетей оглу (төрүттүнгенде ады — Сарыглар Күзетей оглу Бичен-оол, орус. Пичен-оол Тимофей Кузечиевич, 1920 чыл — 2010 чыл) — Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, гвардейжи старшина, тыва эки турачы эскадроннуң 6-гы танкы удур боолаар взводунуң командылакчызы, 3-кү чаданың Алдар ордениниң (1944), II-ги чаданың Ада-чурттуң Улуг дайынының ордениниң (1985), Октябрь Хувискаалының ордениниң (1977), «Хүндүткел Демдээ» ордениниң, ТАР-ның Күш-ажыл ордениниң (1944) эдилекчизи[1].
Допчу намдары
Бичен-оол Сарыглар Күзетей оглу 1920 чылда Урянхай крайның Хемчик кожуунунуң Аяңгаты деп черге төрүттүнген.
1930 чылда тыва үжүк-бижикти баштай шиңгээдип алганнарның бирээзи, идепкейжи аревэжи чораан. Шекпээр сумузунуң революстуг комитединиң айтыышкыны-биле бажың херекселдери болгаш идик бүдүрер ус-шеверлер бөлүүнүң баштай өөреникчизи, оон ажылдакчызы апарган.
1940 чылдан Тыва Араттың Революстуг Шериинге шериг албанын эрттирип турган. 1942 чылда биче командылакчылар школазын дооскаш, старшина эргелиг болган.
Ада-чурттуң Улуг дайынынга киржилгези
Тыва Арат Революстуг Намның Төп комитединиң секретариадының 1943 чылдың август 25-тен шиитпири-биле 2-ги тыва эки турачы отрядтың 5-ки взводунуң анаа дайынчызы кылдыр томуйлаткан.
Тыва Арат Республикадан тыва эки турачылар отряды Барыын фронтунуң 6-гы аъттыг корпузунуң Морозов аттыг 8-ки гвардейжи аъттыг Ровно дивизиязының 31-ги гвардейжи аъттыг полкунуң составынче 4-кү эскадрон кылдыр кирген. Ооң составында 1000 километр орук чок черге 45 хонук дургузунда агаар-бойдус талазы-биле кончуг берге байдалдарда чоруп келген. Марш үезинде тывалар кижи-даа, аът-даа талазы-биле чидириг чок турган. Тыва чылгычылар походка шыдамык чоруун көргүскеннер.
1944 чылдың январьның 29-та 4-кү эскадроннуң тыва аъттыг шериглери Украин ССР-ниң Ровно облазының Деражно суур дээш тулчуушкуннарга баштай киришкен болгаш халдаашкынга төлептиг үлегер-чижекти көргүскен.
Бичен-оол Сарыглар тыва эки турачы аъттыг эскадроннуң танкы удур боолаар взводунуң командылакчызы турган. Деражно, Ровно, Дубно хоорайлар дээш тулчуушкуннарга ооң командылаан взводу 16 улуг болгаш ортумак танкыларны, 4 бронетранспортёрларны, 12 пулемлет туруштарын, 3 артиллерияны, оон-даа өске дайзынның техниказын, кижилерин узуткаан. Похорельце суурнуң чанынга хайгыылчы-самолетту узуткаан. Тулчуушкуннарның бирээзинге аар балыглаткан турган.
Дайын соонда
Дайын соонда 1944 чылда Улуг-Хем кожууннуң шериг комиссариадының начальниги кылдыр, а 1945 чылда Барыын-Хемчик кожууннуң шериг комиссариадынга инструктор кылдыр, 1949 чылда намның райкомунуң ниити килдис эргелекчизи кылдыр томуйлаткан.
Кызылга нам школазы дооскаш, «Совет Тываның 5 чылы» колхозтуң даргазы апарган.
1960 чылдан Чөөн-Хемчик кожууннуң көдээ ажыл-агый килдизиниң эргелекчизи, «Хайыракан» колхозтуң даргазынга томуйлаткан.
2010 чылда Кызыл хоорайга чок болган.
Шаңнал-макталдары
• 3-кү чаданың Алдар ордениниң (1944),
• Октябрь Хувискаалының ордениниң (1977),
• «Хүндүткел Демдээ» ордениниң,
• ТАР-ның Күш-ажыл ордениниң (1944)
• II-ги чаданың Ада-чурттуң Улуг дайынының ордени (1985)[2]
Литература
• Сундуй М. Б. Эки турачы аъттыг эскадрон. Кызыл: Тываның ном үндүрер чери, 1989.
• Пичен-оол Тимофей Кузетеевич / Урянхайско-тувинская энциклопедия. II том (Л-Я). Под общей ред. Шойгу С. К., отв. ред. Бичелдей К. А. Кызыл: «Мир тувинцев», 2021. С. 212.
Демдеглелдер
Шөлүлгелер
• Постановление Правительства Республики Тыва О списках участников Великой Отечественной войны 1941—1945 годов, призванных из Тувинской Народной Республики
• Сундуй М. Б. Добровольный кавалерийский эскадрон
• Тувинский доброволец, старшина Тимофей Пичен-оол