Гагарин, Юрий Алексеевич

Рувики деп сайттан

РЭА-ның экспертизазы

Logo-ran.png
Россияның Эртемнер Академиязының
экспертизазын эрткен
Номчуур
Aprove.svg

РЭА-ның экспертизазы

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Россияның Эртемнер Академиязының
экспертизазын эрткен

Б.Н. Ельцин аттыг бибилиотеканың материалдары

Library.png
Бо чүүлде Б. Н. Ельцин аттыг президент библиотеказыныңфондуларындан материалдар ажыглаттынган
К материалам
Learning.svg

Б.Н. Ельцин аттыг бибилиотеканың материалдары

Arrow-Right.png
Library.png
Бо чүүлде Б. Н. Ельцин аттыг президент библиотеказының фондуларындан материалдар ажыглаттынган
Юрий Алексеевич Гагарин
Юрий Гагаринниң шаңналдары-биле албан ёзузунуң портреди
Юрий Гагаринниң шаңналдары-биле албан ёзузунуң портреди
Чурту ССРЭ
Мергежили Шеригжи ужудукчу
Ужудукчу-космонавт
Шеригжи эргези
Полковник ВВС СССР полковник
Экспедициялары «Восток-1» (1961 чылдың апрель 12)
Октаргайга четкен бир дугаар кижи
Октаргайга турган үези 1 шак 48 минут
Төрүттүнген ай-хүнү 1934 марттың 9(1934-03-09)[1][2][…]
Төрүттүнген чери
Мөчээн ай-хүнү 1968 марттың 27(1968-03-27)[1][3][…] (34 года)
Мөчээн чери
Автограф Изображение автографа
Шаңналдары
Даштыкы шаңналдары
Шолазы «Кедр»
Логотип РУВИКИ.Медиа Юрий Алексеевич Гагарин

Юрий Алексеевич Гагарин (1934 марттың 9, Клушино[d], Барыын область[d], РСФСР[d], ССРЭ[4]1968 марттың 27, Новосёлово[d], Владимир облазы[d], РСФСР[d], ССРЭ) — Октаргайже бир дугаар ужуп келген кижи. ССРЭ-ниң ужудукчу-космонавтызы, Совет Эвилелиниң Маадыры, элээн каш чурттарның бедик шаңналдарының эдилекчизи, Россияның болгаш даштыкы чурттарның хөй-хөй хоорайларының хүндүлүг хамаатызы. «Хүндүлүг аттар болгаш шаңналдар» деп бөлүкче кирерПерейти к разделу «#Почётные звания и награды».

ССРЭ-ниң авиациязының полковниги (1963), 1-ги класстың шериг ужудукчузу, ССРЭ-ниң спорттуң алдарлыг мастери (1961), Бүгү-Эвилелдиң Ленинисчи Коммунистиг Эвилелиниң Төп Комитединиң кежигүнү, ССРЭ-ниң Дээди Совединиң 7-ги болгаш 8-ки кыйгырыгларының депутады.

Юрий Гагарин 1961 чылдың апрель 12-де делегей төөгүзүнде космосче ужуп үнген бир дугаар кижи болган[5]. Казах ССР-ниң Кызылда облазында турар Байконур космодромдан Гагаринни чүдүрген «Восток-1» деп корабльдыг «Восток» ракетаны үндүрген. 108 минута эрткенде[6] ужудуушкун соонда Гагарин Энгельс чоогунда Саратов облазынга чедиишкинниг кээп дүшкен. Апрель 12-ни, Юрий Гагаринниң космосче ужуп үнген хүнүн, дыштаныр хүн кылдыр чарлаан — Космонавтика хүнүПерейти к разделу «#Полёт».

Допчу намдары

Эрте чылдары болгаш эртеми

Юрий Алексеевич Гагарин 1934 чылдың март 9-та документилер ёзугаар РСФСР-ниң Барыын облазының Гжатский районунуң Клушино суурга (амгы үеде Смоленск облазының Гагаринский району) төрүттүнген[5], ол дээрге ада-иезинин чурттап турар черинде (регистрацияда). Шын төрүттүнген чери Гжатск хоорайның божуур бажыңы (1968 чылда хоорайны  Гагарин) кылдыр эде адаан. Ол тараачын-ажылчын өг-бүледен үнген: ооң ачазы, Алексей Иванович Гагарин (1902 чылдың март 14 (27)[7] — 1973 чылдың августуң 30[8]), — плотник, авазы, Анна Тимофеевна Матвеева (1903 чылдың декабрь 20 — 1984 чылдың июнь 12), сүт фермазының ажылдакчызы[комм. 1][9], Күш-ажылдың Кызыл Тук, Улустарның Найырал ордени-биле шаңнаткан. Ооң кырган-ачазы Тимофей Матвеевич Матвеев (1871—1918), Путилов фабриказының ажылдакчызы, XIX вектиң төнчүзүнде Санкт-Петербургтуң Богомоловская (амгы үеде Возрождения) кудумчузунда Автовога чурттап чораан.

Тимофей Матвеевич Матвеев — Путилов ажылчын (бурильщик), революционер, Юрий Гагаринниң кырган-ачазы
Юрий Гагаринниң школачы чылдарында чурттап чораан бажыңы. Гагарин хоорай (мурнунда Гжатск)

Гагариннерниң өг-бүлези үш оолдуг, бир кыстыг турган. Юрий үш дугаар оглу турган.

Гагариннерниң өг-бүлези 1945 чылдың май 24-те Гжатск хоорайже көжүп келгеннер. Юра 1949 чылдың май айда Гжатскиниң ортумак школазынга алды классты дооскан. Ол-ла чылдың сентябрьда Люберцының 10 дугаар профессионал училищезинге өөренип кирген[10][11], аңаа ол база бот-тывынгыр оюннарга киржип турган — духовой оркестрге трубага ойнап турган[12]. Ооң-биле чергелештир Юрий күш-ажылчы аныяктарның кежээки школазынче өөренип кирген. Аңаа тургаш, 1949 чылдың декабрь 16-да комсомолче кирген. Ол 1951 чылдың майда кежээки школаның чедиги клазын дооскан, а июньда колледжти үндезилекчи-үндезилекчи кылдыр эки демдектер-биле дооскан[5][13].

Гагарин 1951 чылдың август айда Саратовтуң үлетпүр-техникумунче литейный бөлгүмче кирип алгаш, аңаа өөрениринден аңгыда, «Күш-ажылдың курлавырлары» эки турачы спортчу ниитилелдиң шыырак спортчу болгаш секретары деп бадыткаан. Ол 1954 чылдың октябрь 25-те бир дугаар Саратовтуң ДОСААФ ССРЭ-ниң авиаклубунче кирген. Юрий Гагарин 1955 чылда улуг чедиишкиннерни чедип алгаш, дээди эртем-биле дооскаш, Дубки спортчу аэродромга Як-18 самолетка бир дугаар чаңгыс аай ужудуушкунну кылган. Ниитизи-биле Гагарин авиаклуб-биле 196 ужудуушкунну 42 шак 23 минута дургузунда кылган[5].

Авиацияга карьеразы

Гагаринни 1955 чылдың октябрь 27-де Совет Армияже кыйгыртып алгаш, Оренбургче (ол үеде Чкалов) К.Е.Ворошилов аттыг 1-ги шериг авиация училищезинче  (орус) чоруткан. Ынчан алдарлыг летчик-инструктор Я. Ш. Акбулатов[14][13]. Гагарин 1957 чылдың октябрь 25-те ол училищени тергиин демдектер-биле дооскан[5].

Ийи чыл дургузунда Луостарыга (Мурманск область) 769-ку истребительдиг авиация полкунга шериг албанын эрттирген[15] Чөөн чүктүң авиациязының 122-ги дайынчы авиация дивизиязы[5], МиГ-15бис самолеттар-биле чепсегленген[15]. 1959 чылдың октябрьга чедир ол ниитизи-биле 265 шак ужупкан[5][16]. Имел квалификацию «Военный лётчик 3-го класса»[17]. Шеригжи эргези — улуг лейтенант.

Космос отрядында

«Восток 1» корабльга бирги ужудуушкунга космонавтыларны хаара тудар болгаш оларны өөредир дугайында шиитпирни ССРЭ-ниң Төп Комитединиң болгаш ССРЭ-ниң Министрлер Чөвүлелиниң 1959 чылдың январь 5-тиң № 22-10 доктаалында база ССРЭ-ниң Министрлер Чөвүлелиниң 1959 чылдың май № 569—264 доктаалында хүлээп алган.

Келир үениң космонавтыларын шилип, белеткээр ажылдарны ССРЭ-ниң Агаар-десант шериглери эрттирип турган. План ёзугаар 20 кандидаттарны шилип алыр турган.

Гагарин 1959 чылдың декабрь 9-та космонавт кандидаттар бөлүүнче кирер дугайында дилегни киирген. Неделя эрткенде, Гагаринни Төп эртем-шинчилел авиация эмнелгезинче комплекстиг эмчи шинчилгезин Москваже кыйгырган. 1960 чылдың эгезинде база бир тускай эмчи комиссиязы ажылдап эгелээн, ол комиссия улуг лейтенант Гагаринни космосче ужуп шыдаар деп чарлаан.

Агаар-десант шерииниң кол командылакчызы К. А. Вершининниң дужаалы-биле 1960 чылдың январь 11-де космонавтыларны белеткээр сорулга-биле 26266 дугаарлыг тускай шериг кезээн тургускан (ол бөлүктү сөөлзүредир Агаар-десант шерииниң космонавтылар белеткээр төвү кылдыр эде кылган). Гагарин 1960 чылдың март 3-те Агаар-десант шериглериниң кол командылакчызы К. Март 25-те космонавттарның доктаамал өөредилгези эгелээн[18].

Космонавтылар шилилгези болгаш өөредилгези

Гагаринден аңгыда, бир дугаар космоска ужудуушкунга өске-даа элээн каш кандидаттар турган; ниитизи-биле 20 кижи турган (ССРЭ-ниң бирги космонавт отряды). Кандидаттарны шериг дайынчы ужудукчуларның аразындан Королевтуң шиитпири-биле шилип алган, чүге дизе ол ындыг ужудукчуларның G-күштер, стресстиг байдалдар болгаш базыышкынның өскерлиишкиннери-биле ажылдаар арга-дуржулгазы бар деп санап турган. Бир дугаар космонавт отрядче шилилге эмчи, психологтуг болгаш өске-даа элээн каш негелделерге даянган: назы-хар 25-30, бедии 170 см, деңзизи 70-72 кг[19], Бедик черлерге болгаш стратосфера байдалдарынга таарыштыр билири, дүрген харыылаары, мага-боттуң шыдамыын болгаш угаан-медерелдиң деңзизин. Юрий Гагаринниң бедии, албан езузунуң ажылының тайылбыры-биле алырга, 165 см турган, өске медээлер ёзугаар, ооң иштинде «ЕКА»-ның[20] бердингеннери-биле 157 см турган[21]. Бедик болгаш деңзи негелделери Восток деп космос аппаратынга  (орус) тааржыр кызыгаарлаашкыннарның ужундан тыптып келген, оларны Восток деп ракетаның күжү-биле тодараткан. Оон ыңай, кандидаттарны шилиирде, чогумчалыг мөзү-бүдүштү, партия кежигүнүн (Гагарин 1959 чылда СЭКП кежигүнү болурунга кандидат апарган, а 1960 чылдың июньда партияже кирген), политиктиг ажыл-чорудулганы болгаш социал үндезинни кичээнгейге алган.

1961 чылдың апрель 8-те даргазы К. Руднев турган ССРЭ-ниң Камгалал технологиязының талазы-биле сайыттар чөвүлелиниң күрүне комитединиң чажыт хуралын эрттирген. Аңаа Комиссия кижиниң космоска ужударының бир дугаар даалгазын бадылаан, аңаа атты С. П. Королев биле Н. П. Каманинниң олар салган:

Черни долгандыр 180—230 километр бедикке 1 шак 30 минута дургузунда чаңгыс орбиталыг ужудуушкунну кылыр, тускай черге кээп дүжери. Ужудуушкуннуң сорулгазы — тускай дериг-херекселдиг корабльга кижилерниң космоска чурттаарының таарымчалыг чоруун хынаар, ужудуушкун үезинде космос корабльының дериг-херекселдерин хынаар, корабльдың Чер-биле харылзаазын хынаар, корабльдың болгаш космонавттың десант системаларының бүзүрелдиг чоруун хандырары.

Хуралдың ажык кезээн эрткен соонда, комиссия нарыыдаткан составка артып кааш, Каманинниң Юрий Гагаринге ужуп үнерин чөпшээрээр, Титовту запас космонавт кылдыр бадылаар дугайында саналын бадылаан[22].

Октаргайже ужудуушкуну

Ужудукчу-космонавт Юрий Алексеевич Гагарин-биле «Восток» деп корабльдың ужудуушкуну 1961 чылдың апрель 12-де Москва шагы-биле 09:07 шакта (06:07 UTC) Байконур космодромдан  (орус) болган.

Гагарин ужудуушкун эгелээриниң мурнунда
Өөредилге полигонунда дежурныйның дневнигинде бижик

"Восток" ракета кандыг-даа таварылга чок ажылдап турган, ынчалза-даа сөөлгү чадада үшкү чаданың двигателдерин өжүрер ужурлуг радио башкарылга системазы ажылдавайн барган. Двигательдиң өжүрүлгези чүгле өскертилге механизмин (таймерни) ажылдадыпкан соонда болган, ынчалза-даа космос аппараты орбитаже үнүп келген, ооң эң бедик чери (апогей) баш бурунгаар көрдүнгенинден 100 км бедик турган: орбитаның параметрлери 327 х 180 км турган[23]. Ындыг орбитадан «аэродинамикалыг тормозтаашкын» ажыглап тургаш дүжүп келири, янзы-бүрү санаашкыннар ёзугаар, 20-ден 50 хонук чедир үе негеттинер[23].

Орбитага Гагарин бодунуң минниишкиннерин, космос аппаратының байдалын болгаш хайгааралдарын дыңнаткан. Ол иллюминатор дамчыштыр булуттарлыг, дагларлыг, аргаларлыг, хемнерлиг, далайларлыг Черни хайгаарап турган. Ол ышкаш Черниң хөлегезинге ужуп чорааш, дээрни, Хүннү, өске-даа сылдыстарны көрген.

Юрий Походаевтиң «Юрий Гагарин биле Сергей Королев» деп чуруунуң катаптаашкыны. «Амыдыралдың ады-биле» деп триптихтиң төп кезээ, 1977 чыл

Черни долгандыр бир орбитаны эрткен соонда, космос аппараты 10 шак 53 минута турда, ужудуушкунун дооскан. Тормоз системазының ажылдавайн барганындан, Гагаринни чүдүрүп турган дүжүрер модуль Сталинградтан 110 км черде планнаттынган девискээрге эвес, а Саратов облазынга, Энгельс чоогунга, Смеловка биле Подгорное суурларның девискээринге кээп дүшкен. шак 48 минута турда, чоокта чаа зениттиг ракета дивизиязының радары[24] билдинмес чүүлдү тыпкан — ол дээрге дүжүп турар модуль турган (зенитчилерни «дээрден контейнерлерни» хайгаараар кылдыр бир хүн бурунгаар дыңнаткан турган).

Ужудуушкун соонда космонавт-биле бир дугаар ужурашкан улус тус черниң арга-арыг ажылдакчызының кадайы Анна (Анихаят) Тахтарова биле ооң алды харлыг уйнуу Рита (Румия) болган[25]. Удаваанда дивизия шериглери болгаш тус черниң колхозчулары болуушкун болган черже чедип келгеннер. Бир бөлүк шериглер бадар модульду кадарып турган, а өскези Гагаринни бөлүктүң штабынче аппарган. Аңаа Гагарин агаардан камгалал дивизиязының командылакчызынга телефон таварыштыр дыңнаткан: «Агаар-десант шериглериниң кол командылакчызынга дыңнадып көрүңерем: мен даалганы күүседип, айыткан черге кээп дүшкен мен, бодумну эки миннип тур мен. Кандыг-даа оюлганнар болгаш кемдээшкиннер чок. Гагарин».

Статистика[26]
# Ужуткан
корабли
Старт, UTC Экспедиция Хонган
корабль
Хонуушкун, UTC Ужудуушкун Ажык октаргайже
үнүүшкүннер
Ажык октаргайга
турган үези
1 Восток-1 12.04.1961, 06:07 Восток-1 Восток-1 12.04.1961, 07:55 00 хонук 01 шак 48 минут 0 0

Совет медээлер четкилеринде дамчыдылгалар

Кижиниң бир дугаар октаргайже ужудуушкунунуң дугайында чажыт чоруктуң ужундан Гагаринниң херек кырында ужудуушкунун дыңнатпаан. Ону танып болур билдингир кадрларны үндүрүлге хүнүнде эвес, а сөөлүнде, ылаңгыя кинохроникага тырттырган, ында Гагарин үндүрүлге үезинде кылган бүгү чүүлдерин катаптаан[27].

1961 чылдың апрель 12-де диктор Ю. Б. Левитан Юрий Гагаринниң «Восток» деп корабльга ужуп чораанының дугайында ТАСС-тың дыңнадыын дамчыткан[28]ː

«Совет Эвилели 1961 чылдың апрель 12-де делегейде бир дугаар кижилиг „Восток“ деп корабльды Черни долгандыр орбитаже үндүрген. „Восток“ деп корабльдың ужудукчу-космонавтызы Совет Социалистиг Республикалар Эвилелиниң хамаатызы майор Юрий Алексеевич Гагарин турган».

Октаргайже ужудуушкун соонда

Москвага уткааны

Эгезинде Гагаринни Москвага уткуп алырын кым-даа планнаваан. Сөөлгү шиитпирни Никита Сергеевич Хрущев  (орус) хүлээп алган. Ооң оглу Сергей Хрущевтуң чугаазы-биле алырга:

Ол камгалал сайыды маршал Малиновскийже долгааш: «Ол улуг лейтенант-тыр. Ону дораан бедидер херек» — деп чугаалаан. Малиновский Гагаринни капитан кылдыр бедидерин эпчоксунуп чугаалаан. Никита Сергеевич хорадай берген: «Кандыг капитан? Хотя бы майордан берип корунерем». Малиновский үр үеде удурланган, ынчалза-даа Хрущев туржуп турган, ол-ла хүн Гагаринни майор кылдыр бедиткен.

Космонавтылар: Юрий Гагарин (чурукта солагай талазындан үшкү), Виктор Горбатко эштери-биле Долгопрудныйга пикникте, 1963 чылдың август 19
Совет космонавтылар, солагайдан оң талаже: Павел Попович, Юрий Гагарин, Валентина Терешкова телевидение студиязында, Москва, 1964 чылдың январь 1
Кремль ханазында орнукшудулга дажы

Оон Хрущев Кремльче долгааш, Гагаринге төлептиг уткуштур белеткеп алырын негээн.

Өске дыңнадыглар-биле алырга, Гагарин 1961 чылдың апрельде дараазында капитан эргезин алыр ужурлуг турган, ынчалза-даа Д. Ф. Устинов ону дорт майор кылдыр көдүрерин сүмелээн. Бо онзагай эргени бээр дужаалды ужуп үнер мурнунда белеткээн, ынчалза-даа Юрий Гагарин ооң кол эргезин чүгле кээп дүшкен соонда билип каан[29]. ТАСС-тың апрель 12-ниң шупту дыңнадыгларында «майор Юрий Гагарин» деп шагда-ла айыткан.

Апрель 14-те Ил-18 Гагаринни көдүрүп алган, а Москваже чоокшулап орда, чеди МиГ-17 дайынчы самолеттан тургустунган хүндүлүг авиа-эскорт каттышкан. Эдертип чораан самолеттар Москваның төвүнүң кырынга, Кызыл шөлдүң кырынга ёзулалдыг хевирге ужуп, ооң соонда Внуково аэропортунга кээп дүшкеннер, аңаа Гагаринни улуг хүлээп алыышкын манап турган: өөрүшкүлүг чон, журналистер, операторлар болгаш чурттуң удуртукчулары. Самолет аэропорттуң төп бажыңынче таксилепкен, тепкииштерни дүжүрүпкен, Гагарин бир дугаарында дүжүп келген. Самолеттан эгелээш, чазактың трибуналарынга чедир чырык кызыл ковер шөйлүп, ону дургаар Юрий Гагарин кылаштап турган. Орук ара ооң буттарының шнуру ажыттынып калган (азы, өске арга-биле алырга, носки галстуктары ажыттынып калган), ынчалза-даа ол доктаавайн, чазактың трибуназынче базыпкаш, тепкиленип, дүжүп каар айыылга таварышкан[30], совет агаар маршты ойнап турар оркестрниң үннеринге «Бис тоолдарны боттандырар дээш төрүттүнген бис». Подиумче чоокшулап келгеш, Юрий Гагарин Никита Хрущевка илеткел кылган[31]:

совет агаар маршты ойнап турар оркестрниң үннеринге «Бис тоолдарны боттандырар дээш төрүттүнген бис». Подиумче чоокшулап келгеш, Юрий Гагарин Никита Хрущевка илеткел кылган

Дараазында ажык ЗИЛ-111В-ге олурупкан, аңаа Гагарин туруп алгаш, ону уткуп алган улус-биле мендилежип турган. Долгандыр байыр чедириишкиннери дыңналып, хөй-ле демдектер чайганып турган. Бир кижи кордонну ажып эрткеш, Гагаринге букетти белекке берген. Кызыл шөлге митинг болган, аңаа Никита Хрущев Гагаринге Совет Эвилелиниң Маадыры болгаш ССРЭ-ниң ужудукчу-космонавты аттарны тывыскан деп чарлаан.

Митинг үш шак дургузунда боттанган демонстрацияже шилчий берген, ону Юрий Гагарин болгаш совет удуртукчулар Ленинниң мавзолейиниң подиумундан уткуп алганнар. Демонстрация доозулган соонда, Никита Хрущев Гагаринни мавзолей иштинче, саркофагче үдепкен. Байырлалдар Кремльге хүлээп алыышкын-биле уламчылаан, аңаа аттары ам-даа албан езузу-биле чарлаттынмаан хөй дизайнерлер киришкен. Леонид Брежнев Гагаринге Совет Эвилелиниң Маадырының Алдын Сылдызын болгаш Ленин орденин тывыскан. Дыка хөй чаа төрүттүнген оолдарны ол хүн Гагаринге тураскаадып Юрий деп адаан.

Дараазында хүнде пресс-конференция болуп эрткен, аңаа Гагаринни болгаш дизайнерлерни даштыкы журналистер айтырган. Конференция Гагаринге амгы үеде АКШ-та чурттап турар Гагарин нояннарның салгалдары-биле төрел бе деп айтырыгдан эгелээн. Гагарин харыылаан: «Төрелдеримниң аразындан мен кандыг-даа нояннарны азы дээди сөөктүг кижилерни билбес мен, оларның дугайында дыңнаваан мен».

Даштыкыга чорааны

Юрий Гагаринниң бир дугаар даштыкыже аян-чоруктары Чехословакияга болган. Ол анаа Ту-104-ке Прагаже ужупкан. Гагарин база-ла Болгарияга, Финляндияга, Великобританияга, Польшага, Кубага, Бразилияга аалдап чораан, Канаданың Кюрасао аралында доктаап, Исландияга, Венгрияга, Индияга, Цейлонга (амгы Шри-Ланка) болгаш Афганистанга доктаап турган. Гагарин 1962 чылда Каттышкан Араб Республикага (Египетке) аалдап келген.

Юрий Гагарин Египетке даштыкы аян-чорук үезинде, 1962 чылдың февраль 5

1963 чылдың сентябрьда Гагарин Парижке аалдап келгеш, XIV Бүгү-делегейниң космонавтика конгрессинге киришкен[32]. 1963 чылдың октябрьда Валентина Терешкова-биле кады Нью-Йорк хоорайга ООН-нуң штаб-квартиразынга четкен[33].

Ниитизи-биле Юрий Гагарин даштыкы аян-чорук үезинде 30 хире чурттарны кезип чораан.

Улаштыр чуртталгазы болгаш карьеразы

Юрий Гагарин 1961 чылдың сентябрь 3-те Жуковскийниң агаар-десант-инженер академиязынче өөренип кирген, а 1968 чылдың февраль 17-де С. М. Белоцерковскийниң удуртулгазы-биле космонавт студентилерниң бөлүү ажылдап кылган чаңгыс олуттуг аэрокосмиктиг аппараттың ажыглалының методологиязы болгаш үн адаанда аэродинамика талазы-биле доозукчу төлевилелин камгалап алган. Күрүнениң шылгалда комиссиязы полковник Юрий Гагаринге «ужудукчу-инженер-космонавт» деп эртемни тывыскаш, академияга аспирантураже өөренирин сүмелээн.

Гагарин 1964 чылда космонавтылар белеткээр төптүң даргазының оралакчызы болуп, совет космонавтар отрядының командиринге томуйлаттынган.

Бразилияның президентизи Янио Квадрос Юрий Гагаринге Бразилияның орденин тывыскан (1961)
ОАР компаниязы кылган хаалга дүлгүүрү

Гагарин ССРЭ-ниң Дээди Совединиң 6-гы (1962 чылда Эвилелдиң Совединге Сычевский округтан соңгуттурган) болгаш 7-ги (1966 чылда Националдар чөвүлелинге) чыыжының депутады кылдыр соңгуткан[34], Бүгү-Эвилелдиң Ленинистиг Аныяк Эвилелиниң Төп Комитединиң кежигүнү (Бүгү-Эвилелдиң Ленинистиг Аныяк Эвилелиниң 24-кү болгаш 25-ки съездилеринге соңгуттурган), «Красная Звезда» солуннуң хостуг космонавт килдизин удуртуп турган (1964 чылдан бээр). Оон ыңай, ооң космоска ужудуушкунунуң төөгүлүг ужур-утказы ону даштыкыда билдингир кижи кылып каан. Гагарин совет-куба найырал ниитилелиниң президентизи турган[35], Финляндия-ССРЭ ниитилелиниң хүндүлүг кежигүнү болгаш тайбың болгаш найырал сорулгалыг делегейниң хөй чурттарынга чораан.

1965 чылда Гагарин эрткен үениң тураскаалдарын хүндүлээриниң дугайында чугула илеткелди кылган болгаш 1931 чылда Москвага Христос Камгалакчының соборун бузуп каапканынга хомудалын илереткен. маадырлыг эрткен үе, тураскаалдарны кадагалаарын хөй кезиинде тоовайн турган. 1812 чылда Москвада Триумфалдыг арканы казып каапкан, ону кажан-даа катап тургузуп көрбээн, а Наполеоннуң тиилелгезинге тураскаадып бүгү чуртка чыып алган акша-хөреңги-биле туткан Христос Камгалакчының соборун узуткаан. Хомуданчыг чүүл, ындыг чижектер хөй"[36][37]. Гагаринниң чугаалаан ийи черин катап тургузуп каан, 1966 чылдан 1968 чылга чедир космонавттың амыдыралының үезинде Кутузовский проспектиге Триумфальдыг хаалгаларны тургускан. Ооң санал-оналдарын, өске-даа хөй-ниити эгелээшкиннериниң аразындан, эрге-чагырга кичээнгейге алган чадавас.

Гагаринни 1966 чылда Бүгү-делегейниң космонавтика академиязының хүндүлүг кежигүнү кылдыр соңгуткан. Ол-ла чылдың июньда Гагарин «Союз» программазынга белеткенип эгелээн. Чаа корабльга бирги ужудуушкунну кылган Владимир Комаровтуң дузалакчызы кылдыр томуйлаан. Ужудуушкунну хүн батареязының ажылдавайн барганындан эртежик соксаткан, а парашют системазының ажылдавайн барганындан космонавттың өлүмү-биле төнген. Бир эвес Королев дириг турган болза, Гагарин Союз-1-ниң кол ужудукчузу болур турган чадавас, чүге дизе Королев аңаа чаа хевирниң космос аппаратынга ужудуушкунну аазаан[38].

Ажыл-агыйлыг-даа болза, Гагарин сугга чадаг кылаштаары болгаш кактустар чыыры дээн ышкаш сонуургалдарынга үени тып ап турган[39].

1964 чылда, колдуунда Юрий Гагаринниң эгелээшкини-биле, ССРЭ-ниң сугга хаактаар чарыш федерациязы тургустунган, а 1965 чылда бир дугаар ССРЭ-ниң сугга хаактаар чарыш чемпионады болуп эрткен[40].

Чок болганы

Гагарин 1968 чылдың март 27-де дуржулгалыг инструктор В. С. Серёгинниң удуртулгазы-биле МиГ-15УТИ самолетка өөредилге ужудуушкунун кылып чорааш, Владимир облазының Киржачский районунуң Новосёлово суур чоогунга авиакатастрофага таварышкаш, мөчээн. Гагарин биле Серёгинниң мага-бодун өрттедипкен. Гагарин биле Серёгин-биле байырлашкан ёзулал 1968 чылдың март 30-де болган. Совет Армияның Төп бажыңынга оларның хүлүн суп каан урналарны салган, Кызыл шөлге тураскаалдыг ёзулалды эрттирген, бүгү чуртка ыыт чок олурган. Гагарин биле Серёгинниң хүлүн суп каан урналарны Кремль ханазынга долу шериг алдар-хүндү-биле ажаап каан.

Хүндүлүг аттары болгаш шаңналдары

Хүндүлүг аттары

  • Совет Эвилелиниң Маадыры (1961 чылдың апрель 14, Алдын сылдыс медалы № 11175);
  • ССРЭ-ниң ужудукчу-космонавты (1961 чылдың июнь 27);
  • Чехословакияның Социалистиг Республиказының Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1961 чылдың апрель 29);
  • Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (Болгария) (1961 чылдың май 24);
  • Күш-ажылдың Маадыры (Вьетнам) (1962 чылдың апрель 28);

Совет чазак база Юрий Гагаринни улуг лейтенанттан майор кылдыр дорт бедиткен (ол космосче улуг лейтенант кылдыр ужуп үнген).

Юрий Гагаринге 1962 чылдың июнь 12-де подполковник атты тывыскан, а 1963 чылдың ноябрь 6-да полковник атты тывыскан.

  • Совет-Куба найырал ниитилелиниң президентизи;
  • Финляндия-Совет Эвилелиниң Хүндүлүг кежигүнү болгаш өскелер-даа.

Юрий Гагарин 1966 чылдан эгелеп Бүгү-делегейниң космонавтика академиязының хүндүлүг кежигүнү.

  • ССРЭ-ниң спорттуң алдарлыг мастери (1961, космоска ужудуушкунну доозуп, космоска бир дугаар делегей рекордтарын тургусканы дээш шаңнаткан)[17][комм. 2]);
  • Шериг ужудукчузу, 1-ги класс (1961 чыл, космоска ужуп үнер эргезин тывыскан)[17]

Орденнер

Дөзү[39][41]

  • Ленин ордени (ССРЭ, 1961 чылдың апрель 14);
  • Георгий Димитровтуң ордени (Болгария, 1961 чылдың май 24);
  • Индонезияның Сылдызының ордени, 2-ги класс (Индонезия, 1961 чылдың июнь 10);
  • Грюнвальдтың Крест ордени, 1-ги класс (Польша, 1961 чылдың июнь 20);
  • Плайя-Хирон орденниң бирги кавалери (Куба, 1961 чылдың июль 18);
  • Аэронавтикага алдар-хүндүнүң шаңналы (Бразилия, 1961 чылдың август 2);
  • Венгр Улус Республиканың Тук ордени, 1-ги класстың бриллиантылар-биле (Венгрия, 1961 чылдың август 21);
  • Нилдиң моюндурук (Египет, 1962 чылдың январь 31);
  • Африканың Сылдызының ордениниң улуг кордону (Либерия, февраль 6) 1962 чыл);
  • Карл Маркс (ГДР, 1963 чылдың октябрь 22).

Медальдар болгаш дипломнар

  • «ССРЭ-ниң Чепсектиг Күштеринге 40 чыл» медаль (ССРЭ, 1958);
  • Медаль «За развитие целинных земель» (ССРЭ, 1961 чылдың апрель 12);
  • «Алдын сылдыс» медаль (ССРЭ, 1961 чылдың апрель 14);
  • Британ планеталар аразының ниитилелиниң алдын медалы, 1961 чыл;
  • Австрияның Чазааның алдын медалы, 1962 чыл;
  • «Ада-чурттуң Улуг дайынынга 1941—1945 чылдарда тиилелгениң чээрби чылы» юбилейлиг медаль (ССРЭ, 1965 чылдың май 9);
  • Медаль «За безупречную службу», 3 класс (ССРЭ, март 1966);
  • «ССРЭ-ниң Чепсектиг Күштериниң 50 чылы» деп медаль (ССРЭ, 1968 чылдың январь);
  • Константин Циолковскийниң алдын медалы «Планеталар аразының харылзаазынга шылгараңгай ажылы дээш» (ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязы);
  • Де Лаво медалы (FAI);
  • Италияның космонавтика ассоциациязының «Космоска кижи» деп алдын медалы болгаш Хүндүлүг бижии;
  • Швецияның Хаанның Аэроклубунуң «Шылгараңгай алдар-хүндү дээш» алдын медалы болгаш Хүндүлүг бижии;
  • FAI авиацияның алдын медалы;
  • Колумбтуң медалы (Италия);
  • Сен-Дени хоорайның алдын медалы (Франция);
  • Маццотти фондузунуң «Эрес-дидим чорук дээш» шаңналының алдын медалы (Италия, 2007 чыл);
  • Комсомолдуң Хүндүлүг демдээ

дээш оон-даа өске.

Хүндүлүг хамаатылал

Юрий Гагарин дараазында хоорайларның хүндүлүг хамаатызы кылдыр соңгуткан:

  • ССРЭ — Байконур, Калуга, Новозыбков, Клинцы, Новочеркасск, Люберцы, Сумгайт, Смоленск, Винница, Севастополь, Саратов, Комсомольск-на-Амуре, Тюмень, Гагарин[42];
  • Россия — Оренбург, Щёлков району[43];
  • Болгария — София, Перник, Пловдив;
  • Греция — Афины;
  • Кипр — Фамагуста, Лимасол;
  • Франция — Сен-Дени;
  • Чехословакия — Тренчьянске Теплице.

Оон аңгыда аңаа Каир биле Александрия (Египет) хоорайларның хаалгаларының алдын дүлгүүрлерин белекке берген[44]. Каирниң хаалгаларының дүлгүүрүн 1962 чылда хоорайның губернатору Салах Дессуки белекке берген.

Материалдыг шаңналдар

Бир дугаар космонавт ССРЭ-ниң чазаандан дараазында шаңналдарны алган:

  • 15000 рубль,
  • Волга машина (78-78 MOD дугаарлыг),
  • ооң ажылдап турар черинде дөрт өрээлдиг мебельдиг бажың,
  • база хөй санныг белектер[45].

Шериг эргелери

  • Сержант (22.02.1956);
  • Лейтенант (5.11.1957);.
  • Улуг лейтенант (6.11.1959);
  • Майор (12.04.1961, капитан эргезин ажыр);
  • Подполковник (12.06.1962);
  • Полковник (6.11.1963).

Өг-бүлези

  • Кырган-ачазы (отецов) — Иван Федорович Гагарин (1858—1914), тараачын, плотник, столяр.
    Путилов ажылчын Тимофей Матвеевич Матвеев өөнүң ишти Анна Егоровна болгаш ажы-төлү-биле. Ийиги одуругда (солагайдан оң талаже): Николай, Сергей, Анна (Гагаринниң келир үеде авазы, кара чечек тудуп алган турар), Мария; мурнуку одуругда — Ольга
    .
Юрий Гагарин биле ооң кадайы Валентина 1964 чылда Москваның Улуг театрынга «Турандот» деп кинону көргүскен соонда, «Ла Скала» труппазын часкап деткип турар
  • Иезиниң талазындан кырган-ачазы: Тимофей Матвеевич Матвеев (1871—1918), Путилов фабриказының ажылдакчызы болгаш революционер. Бирги делегей дайынының үезинде инвалид апарган.
  • Иезиниң талазындан кырган-авазы: Анна Егоровна Матвеева (1875—1922), хеп чуур ажылчын, амыдыралын хеп чуп тургаш ажылдап ап чораан. Ол тифтен өлген.
  • Адазының талазындан кырган-авазы: Анастасия Степановна Гагарина (1864—1928).
  • Адазы: Алексей Иванович Гагарин (1902—1973), кадарчы болгаш чазаныкчы, Ада-чурттуң Улуг дайынының хоочуну болгаш инвалид хоочуну; садыг-саарылга школазының комендантызы болгаш Динамик фабриказында ыяш ажылдакчызы. Гагарин хоорайның Предтеченское хөөрүнүң төп аллеязында ажаап каан.
  • Авазы Анна Тимофеевна Матвеева (1903—1984) тараачын-арат ажылынга, теплицаларга, а сөөлүнде барып саанчылап, хаван фермазының эргелекчизи болуп ажылдап чораан. Ол Гагарин хоорайның Предтеченское хөөрүнүң төп кудумчузунда ажаап каан.
  • Ооң угбазы Зоя Алексеевна Гагарина (нее Бруйевич, 1927—2004) Гжатск эмнелгезинде сестралап ажылдап турган. Ол Гагарин хоорайның Предтеченское хөөрүнүң төп кудумчузунда ажаап каан. Ооң уруу Тамара Дмитриевна Филатова Юрий Гагарин аттыг музейде (Гагарин) бир бөлгүмнүң эргелекчизи.
  • Акы-дуңмазы:
    • Валентин Алексеевич Гагарин (1924—2006) Рязаньның радио вакуумнуг трубалар бүдүрүлгезинге ыяш ажылдакчызы, ооң соонда бригадири болгаш монтеру болуп ажылдаан. Ол «Акым, Юрий» деп номнуң автору. Гагарин хоорайның Предтеченское хөөрүнүң төп аллеязында ажаап каан.
    • Борис Алексеевич Гагарин (1936—1977) Харьковтуң авиация институдун дооскан. Ол ОКБ-23-ке ажылдап турган, ооң соонда Гжатскиниң радиовакуумнуг трубалар заводунга инженерлеп ажылдап турган. Гагарин хоорайның Предтеченское хөөрүнүң төп аллеязында ажаап каан.
  • Ооң өөнүң ишти, Валентина Ивановна Гагарина, уруу Горячева (1935—2020), 1957 чылда Оренбургка өгленген. Ол Миссияны башкарар төптүң Эмчи дирекциязының лабораториязынга ажылдап турган[46]. Оренбург хоорайга Валентинаның өг-бүлезиниң чурттап турган бажыңынга Юрий биле Валентина Гагариннерниң хөй квартиралыг музейи сөөлзүредир ажыттынган.
  • Уруглары:
    • Елена Юрьевна Гагарина (1959 чылдың апрель 17-де төрүттүнген) — Москваның Кремль музей-заповеднигиниң генералдыг директору, уран чүүл эртеминиң кандидады.
    • Галина Юрьевна Гагарина (1961 чылдың март 7-де төрүттүнген) — Плеханов аттыг Россияның экономика университединиң национал болгаш регион экономиказының кафедразының профессору болгаш удуртукчузу, экономика эртемнериниң доктору.

Шажын-чүдүлгеге хамаарылгазы

Космонавт бодунуң номунда шажын-чүдүлгеге хамаарылгазын мынчаар илереткен:[47]:

Кижилиг октаргайже ужудуушкун хүрээге дыка улуг согугну чедирген. Чагааларның агымы-биле, эртемниң чедиишкиннеринден сорук кирген бүзүрээннерниң Бургандан ойталаан, Бурган чок деп, Ооң ады-биле холбашкан бүгү чүве меге болгаш утка чок деп чөпшээрежип турар мегезин өөрүшкү-биле номчуп тур мен.

Ынчалза-даа Викторияның университединиң төөгүчүзү Тревор Роквеллдиң бодалы-биле алырга, бо номну («Космосче орук») чүгле байдал-биле автобиографтыг деп санап болур, ооң эдертиин улуг скептицизм-биле көөр херек. Роквелл номну Гагаринниң аас-дылындан Правданың корреспондентизи Н. Денисов биле С. Борзенко бижип алганын, а редактору бедик албан-дужаалдыг генерал Николай Каманин турганын демдеглээн (ону титул арынында көргүскен)[48]. Ынчап кээрге, албан езузунуң «автобиографиязы» шажынга удур кампания үезинде пропаганда херексели бооп болур турган болгаш Юрий Гагаринниң бүзүрелин албан көргүспейн турар.

Гагаринниң шажынга хамаарылгазынга хамаарыштыр Гагаринниң «Октаргайже орук» деп номунда чугаалаан чүүлүнге дорт удурланышкак көрүш база бар. Россияның космонавтылар белеткээр төвүнүң бирги бөлүүнүң ажылдакчыларының бирээзи Валентин Петров «Интерфакс-Религия» медээ агентилелинге интервьюга бирги космонавт-биле Ыдыктыг Сергийниң Троицкий лавразынга чораанын дыңнаткан:

Юрий Алексеевич, шупту орустар ышкаш, сугга суктурган болгаш, мээң билирим-биле, чүдүлгелиг кижи. 1964 чылда, Гагарин 30 харлап турда, Ыдыктыг Сергийниң Троицкий лавразынче кады аян-чоруувус меңээ уттундурбас болуп арткан. Лаврага чеде бээривиске, аңаа хөй кижилер автографтар алыр дээш агып келген. Служба ам-даа доозулбаан, ынчалза-даа Гагаринниң келгенин билип кааш, кижи бүрүзү ону көрүксээр турган. Чоннуң Юрийге ынакшылы ындыг турган, ол кымдан-даа ойталап шыдавас турган.

Валентин Петров база Гагарин Христос Камгалакчының соборун катап тургузарын саналдаан деп чугаалап турар:

Бистиң аян-чоруувустуң соонда элээн үе эрткенде, Юрий Гагарин Төп Комитеттиң аныяктарның кижизидилгезиниң пленарлыг хуралынга чугаалап тура, Христос Камгалакчы соборун шериг алдар-адының тураскаалы кылдыр, православиениң шедеври кылдыр катап тургузарын ажык саналдаан. Ол ынчан-на ол үеде үрегдеткен Триумфалдыг арканы катап тургузарын саналдаан. Гагаринниң сорулгазы дыка бөдүүн турган: кижи бодунуң ук-ызыгуурун билбейн патриотчу чорукту оттуруп болбас. Христос Камгалакчы собору дайынчы алдарның тураскаалы болганда, Төрээн чуртун камгалаар дээш чоруур кижилер ону билир ужурлуг.

Ынчалза-даа Петров Гагаринниң сөстерин шын эвес тайылбырлап турар. Юрий Алексеевич катап тургузарының дугайында азы «православиениң онзагай ажылы» дугайында чүнү-даа чугаалаваан. Комсомолдуң Төп Комитединиң VIII пленумунга илеткелинде (эге сөстери: Россияның күрүнениң социал-политиктиг төөгү архиви, чыынды № 1, инвентаризация 2, 2 кезээ, 471 дугаар шыгжамыр) Гагарин мынчаар чугаалаан:

Мээң бодалым-биле алырга, бис ам-даа маадырлыг эрткен үеге хүндүткелди чедиишкинниг өстүрбейн турар бис, тураскаалдарны кадагалаарын хөй кезиинде тоовайн турар бис. Москвага 1812 чылда туттунган Триумфалдыг арканы ап каапкаш, кажан-даа катап тургузуп көрбээн, а Наполеоннуң тиилелгезинге тураскаадып бүгү чуртта чыып алган акша-хөреңги-биле туткан Христос Камгалакчының соборун үреп каапкан. Эрткен үениң сактыышкыннарынга хамаарыштыр ындыг каржы хамаарылганың курлавырларының дугайында уламчылап болур мен.

Daily Mirror, Гагаринге байыр чедирип тур бис

Космонавт Алексей Леонов байдалды мынчаар тайылбырлаан:

Ам бир тренд тыптып кел чыдар, ынак эвес мен. Совет үеде шупту космонавтыларны чаңгыс аай атеистер деп чугаалап турган болза, ам оларны хөй кезиинде православ, хүрээге барып турар улус кылдыр көргүзер. Шын, совет үеде шуут-ла атеистер чок турган; хөй кезии Бурганга бүзүрээр турган, ынчалза-даа бис артыктап чугаалавас ужурлуг бис, чижээ, Гагарин үрегдеткен Христос Камгалакчы соборун катап тургузарын негеп турган. Бо дээрге шын документи-дир, ол Гагаринниң Христос Камгалакчы соборун катап тургузарын кыйгырбаанын көргүзүп турар; ол патриотчу тураскаалдарга варварлыг хамаарылга дугайында чугаалап турган.

Юрий Гагаринниң кээп дүшкен черинде тураскаал. Саратов облазында Юрий Гагарин аттыг октаргай эжелекчилериниң парыгы"

Совет космонавттарның «Совет чуртунуң аныяк атеист-ленинистерге» деп шажын-чүдүлгени буруудаткан кыйгырыынга (1966 чылда «Наука и религия» журналга парлаттынган) Гагарин атты салбаан[49]).

Немелде барымдаалар

  • 2022 чылдың сентябрьда Космонавтылар белеткээр төп Юрий Гагаринниң хууда херээн ажыткан. Файлда анкета, ооң шериг албанын тодаргай бижээн таблица болгаш өөредилге дугайында медээлер бар[50].
    Королевке тураскаал болгаш Ю. А. Гагарина в Энгельсе, Саратовская область
    Евпаторияга Юрий Гагаринниң бюстузу
  • Британияның «Дейли Миррор» солунга бир дугаар кижиниң космосче ужуп үнгениниң дугайында медээни болгаш Гагаринге байыр чедириишкинин бирги арнында совет космонавттың фамилиязын Wild Duck — «Дикий утка» деп очулдуруп каан болган[51].

Ол дүүн эртен чеди шак соонда космоска ужуп үнген. Аныяк 27 харлыг орус өг-бүлелиг кижи. Юрий Гагарин. Гагарин дээрге «дикий утка» дээн уткалыг. Ол чер кырын долганыпкан. Ол далайлар болгаш континентилер кырынга ужуп, чүгле мынча деп дыңнаткан: «Ужудуушкун эки чоруп турар. Мен бодумну эки миннип тур мен.» Дииң өшкү эртенгиниң тос шак ажып турда Россияның бир-ле черинге кээп дүшкен.

Сактыышкын

Юрий Гагаринниң овур-хевири культураның болгаш уран чүүлдүң дыка хөй ажылдарында сиңниккен.

Библиография

  • Гагарин Ю. А. Дорога в космос. Записки лётчика-космонавта СССР. — М.: Правда, 1961.
  • Гагарин Ю. А., Лебедев В. И. Психология и космос. — М.: Молодая гвардия (серия «Эврика»), 1968, 1976.
  • Гагарин Ю. Есть пламя!: статьи, речи, письма, интервью. — М.: Молодая гвардия, 1968.

Демдеглелдер

Комментарийлер

  1. «… ачазы чазаныр, авазы саанчы чораан. Эки ажылы дээш колхозтуң сүт-бараан фермазының даргазынга томуйлаан.». — Гагарин, 1961
  2. Звание присвоено Центральным советом Союза спортивных обществ и организаций СССР. Ю. А. Гагарин — заслуженный мастер спорта СССР // «Известия» : Газета. — 1961. — 14 апрельдиң (№ 90 (13636)). — С. 3.

Дөстери

  1. 1 2 Гагарин Юрий Алексеевич // Большая советская энциклопедия (рус.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. Jurij Aleksejevič Gagarin // Proleksis enciklopedija, Opća i nacionalna enciklopedija (хорв.) — 2009.
  3. Juri Alexejewitsch Gagarin // Filmportal.de — 2005.
  4. 1 2 Большая российская энциклопедия (рус.)М.: Большая российская энциклопедия, 2004.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 Гага́рин Юрий Алексеевич / Александров А. П. // Восьмеричный путь — Германцы [Электронный ресурс]. — 2006. — С. 237.  — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 6). — ISBN 5-85270-335-4.
  6. Давыдов В. А. Первый Пилотируемый Полёт, том 2. — Родина Медиа, 2011. — ISBN 978-5-905350-01-6 / 9785905350016.
  7. Первушин А. И. Юрий Гагарин: Один полёт и вся жизнь. Полная биография первого космонавта. — М: Пальмира, 2017.
  8. Гагарин Алексей Иванович. Хынаан ай-хүнү: 9 апрельдиң 2026. Архивтээн 4 августуң 2016 года.
  9. «Фермаже бир элчин халып келген… — Мен маңнап тур мен — деп, ие харыылаан. — Мен хаваннарга чемни берипкеш, бажыңымче солуп алыр мен …» — Гагарин, 1979
  10. Михайлова, Екатерина. Люберецкое ремесленное училище. Ю. А. Гагарин — сын Земли и звёзд. Хынаан ай-хүнү: 9 апрельдиң 2026. Архивтээн 26 декабрьның 2018 года.
  11. Гагаринский техникум в подмосковных Люберцах — уже не Гагаринский. ИА REGNUM (3 сентябрьның 2015). Хынаан ай-хүнү: 9 апрельдиң 2026. Архивтээн 26 декабрьның 2018 года.
  12. Алина Василенко. Играл на трубе, танцевал вальс. Необычные факты из биографии Юрия Гагарина. газета Аргументы и факты (11 апрельдиң 2019). Хынаан ай-хүнү: 9 апрельдиң 2026. Архивтээн 17 апрельдиң 2021 года.
  13. 1 2 Лесков, Сергей Главный полёт человека // Газета «Известия». — 2011. — 5 апрельдиң. Архивировано из первоисточника 23 октябрьның 2013.
  14. Копылов И. С., Лазукин А. Н., Райкин Г. Л. Первый космонавт // Оренбургское лётное: Очерк истории Оренбургского высш. воен. авиационного Краснознамённого училища лётчиков им. И. С. Полбина. — М.: Воениздат, 1976.
  15. 1 2 Ольга Воробьёва Север в судьбе первопроходца (орус) // Красная звезда : газета. — 2011. — 12 апреля.
  16. Юрий Алексеевич Гагарин. astronaut.ru (3 майның 2018).
  17. 1 2 3 «Космонавт узнал, что отныне он не только носитель воинского звания майора, но и заслуженный мастер спорта, и военный лётчик уже не третьего, а первого класса», — Галлай, 1985
  18. Хронология событий Центра. ФГБУ «НИИ ЦПК имени Ю. А. Гагарина». Хынаан ай-хүнү: 9 апрельдиң 2026.
  19. Лантратов Константин. Резюме для космонавта, Журнал «Коммерсантъ-Власть», № 19 (773) (2008-05-19). Архивтээн 2011 сентябрьның 27. Хынаан 9 апрельдиң 2026.
  20. Yuri Gagarin (англ.). esa.int. Европейское космическое агентство. Хынаан ай-хүнү: 9 апрельдиң 2026. Архивтээн 5 июльдуң 2022 года.
  21. *Деннис Тито. Yuri Gagarin. Despite a humble upbringing, he became the first man in space and sparked a new era of exploration (англ.). time.com. — «Gagarin's eventual success in beating off 19 others to man the first flight owed as much to his physical characteristics as to his performance. Standing only 1.57m tall was an advantage in a small cockpit. Gagarin's humble upbringing and outgoing personality helped win him friends too—and fans».
    • Крис Импи. Part 1. Prelude // Beyond: Our Future in Space. — W. W. Norton & Company, 2015. — ISBN 978-0-393-24664-3.
  22. Каманин Н. П. Скрытый космос (в 4-х кн.). — М.: Инфортекст-ИФ, 1995—1997.
  23. 1 2 Михаил Руденко. Юрий Гагарин погибал трижды. Русская Германия, № 17 (2 майның 2005). Хынаан ай-хүнү: 9 апрельдиң 2026.
  24. Столярова Татьяна. Гагарин приземлился в секретном ракетном дивизионе, («Саратовский Арбат» - специально для «КП»), Комсомольская правда (2002-04-12). Архивтээн 2011 апрельдиң 14. Хынаан 10 апрельдиң 2026.
  25. Малинина, Екатерина. Девочка, которая первой встретила Гагарина на земле, сейчас работает официанткой под Астраханью. Комсомольская правда (6 апрельдиң 2011).
  26. Statistics - Gagarin Yuri Alekseyevich (англ.). spacefacts.de. Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026. Архивтээн 29 апрельдиң 2018 года.
  27. По сведениям Елены Гагариной. Фильм «Звёздный отряд», серия «Самые первые» (Александр Габнис, 2003, документальный сериал)
  28. День радио. Голос советского радио Ю.Б. Левитан. Хынаан ай-хүнү: 9 апрельдиң 2026. Архивтээн 8 майның 2022 года.
  29. Россошанский В. И. Феномен Гагарина. — Летопись, 2001. Архивная копия от 23 июльдуң 2021 на Wayback Machine
  30. Встреча Юрия Гагарина, RetroMap (2012-06-18). Архивтээн 2014 марттың 9. Хынаан 9 апрельдиң 2026.
  31. Гагарин, 1961.
  32. Голованов, Василий. Праздник по имени Гагарин. «Известия» (12 апрельдиң 2010).
  33. Пресс-конференция советских космонавтов Ю. А. Гагарина и В. В. Терешковой в штаб-квартире ООН (16 октября 1963). ООН. Хынаан ай-хүнү: 9 апрельдиң 2026.
  34. Гафутулин, Наиль. Космонавт и депутат. Красная звезда (12 апрельдиң 2011). Хынаан ай-хүнү: 10 апрельдиң 2026. Архивтээн 4 марттың 2016 года.
  35. Гагарин Юрий Алексеевич — первый космонавт планеты // Космонавтика: Энциклопедия / Редколлегия: В. П. Бармин, К. Д. Бушуев, В.С. Верещетин и др. — М.: Советская энциклопедия, 1985.
  36. Первый космонавт о разрушении Храма Христа Спасителя. Журнал «Фома» (11 апрельдиң 2011). Хынаан ай-хүнү: 14 апрельдиң 2026.
  37. Российский Государственный архив социально-политической истории, фонд № 1, опись 2, часть 2, единица хранения 471
  38. Шубин, Павел. Почему, зачем и как погиб космонавт Комаров: аудиокнига / читает Алексей Халецкий. — Компьюлента, 2011.
  39. 1 2 Гагарин Юрий Алексеевич. Роскосмос. Хынаан ай-хүнү: 10 апрельдиң 2026. Архивтээн 3 апрельдиң 2019 года.
  40. Борис Столярж. Юрий Гагарин и водные лыжи. waterskiworld.ru (15 июньнуң 2008). Хынаан ай-хүнү: 10 апрельдиң 2026.
  41. Юрий Алексеевич Гагарин, РКК Энергия. Архивтээн 2012 июньнуң 16. Хынаан 14 апрельдиң 2026.
  42. Гагарин Алексей Иванович. Хынаан ай-хүнү: 10 апрельдиң 2026. Архивтээн 4 августуң 2016 года.
  43. Звание Почётного гражданина города Оренбурга присвоено Постановлением Оренбургского городского Совета от 11 апреля 2000 года № 59 (посмертно). Официальный сайт Администрации Оренбурга. Архивтээн дөзү оригинала 12 декабрьның 2007 чылда.
  44. Биография первого космонавта планеты Юрия Алексеевича Гагарина - Госкорпорация «Роскосмос» (рус.). roscosmos.ru. Хынаан ай-хүнү: 10 апрельдиң 2026. Архивтээн 27 апрельдиң 2021 года.
  45. Светлана Самоделова. Секретная премия Юрия Гагарина. За свой полёт первый космонавт получил 15 тысяч рублей и кучу подарков. Московский комсомолец № 25325 (12 апрельдиң 2010). Хынаан ай-хүнү: 16 апрельдиң 2026.
  46. История любви Гагарина. Комсомольская правда (10 апрельдиң 2006).
  47. Гагарин, 1961, с. 39.
  48. Rockwell, Trevor. "The Road to the Stars is Paved by the Communists!": Soviet Propaganda and the Hero-Myth of Iurii Gagarin. — University of Victoria, 2005. Архивная копия от 26 апрельдиң 2016 на Wayback Machine
  49. Юным атеистам-ленинцам Страны Советов // Наука и религия. — 1966. — № 8. — С. 69.
  50. Рассекречено дело Гагарина (рус.). Lenta.RU. Хынаан ай-хүнү: 10 апрельдиң 2026.
  51. «Коммунист в космосе»: зарубежная пресса о триумфе Гагарина. РБК Стиль (12 апрельдиң 2017). Хынаан ай-хүнү: 10 апрельдиң 2026.

Б.Н. Ельцин аттыг ном саңының материалдары

Library.pngLibrary-dark.png
Бо чүүлде Президентиниң Б.Н. Ельцин аттыг ном саңының чыындыларындан материалдарны ажыглаан
Подробнее
Learning.svg

Б.Н. Ельцин аттыг ном саңының материалдары

Arrow-Right.png
Library.png
Бо чүүлде Президентиниң Б.Н. Ельцин аттыг ном саңының чыындыларындан материалдарны ажыглаан

Литература

Орус дылда
  • Гагарин Юрий Алексеевич / А. П. Александров // Восьмеричный путь — Германцы. — М. : Большая российская энциклопедия, 2006. — С. 237.  — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 6). — ISBN 5-85270-335-4.
  • Артёмов В. В. Юрий Гагарин. Человек-легенда. — М.: Олма Медиа Групп, 2011. — 6000 экз. — ISBN 978-5-373-03953-6.
  • Берег Вселенной / под ред. Болтенко А. С.. — Киев: «Феникс», 2014. — ISBN 978-966-136-169-9.
  • Гагарин, Валентин Алексеевич. Мой брат Юрий: Повесть: Об Ю. А. Гагарине / Лит. запись В. Сафонова. — 2-е изд., доп. — М.: Московский рабочий, 1979.
  • Гагарин Ю. А. Дорога в космос. — М.: Воениздат, 1978. — 100 000 экз.
  • Гагарина А. Т. Слово о сыне / Запись Т. Копыловой. — М.: Молодая гвардия, 1983.
  • Гагарина А. Т., Копылова Т. А. Юрий Гагарин. Глазами матери. — Культурная Революция, 2011. — 2000 экз. — ISBN 978-5-250-06090-5.
  • Галлай М. Л. С человеком на борту. — М.: Советский писатель, 1985.
  • Губарев Владимир. Тайны Гагарина. — Эксмо, 2011. — (Первые в космосе). — 4000 экз. — ISBN 978-5-699-48162-0.
  • Губарев Владимир. Величайшая тайна Гагарина. Мифы и правда о Первом космонавте СССР. — М.: Эксмо, Яуза, 2014. — (Юбилейные биографии). — 1500 экз. — ISBN 978-5-699-70593-1.
  • Данилкин Л. А. Юрий Гагарин. — М.: Молодая гвардия, 2011. — (Жизнь замечательных людей). — 20 000 экз. — ISBN 978-5-235-03440-2.
  • Докучаев Ю. Юрий Гагарин. — М.: Детская литература, 1981.
  • Ковешников Юрий. Уроки Юрия Гагарина. — Л.: Лениздат, 1984. — (Библиотека молодого рабочего).
  • Маринин И. А. МО СССР. Личное дело. Гагарин Юрий Алексеевич // Русский космос. — 2022. — № 46 (декабрь). — С. 6–15.
  • Маринин И. А., Шамсутдинов С. Х., Глушко А. В. (составители). Советские и российские космонавты. 1960—2000 / Под редакцией Ю. М. Батурина. — М.: ООО Информационно-издательский дом «Новости космонавтики», 2001. — ISBN 5-93345-003-0.
  • Надеждин Николай. Юрий Гагарин. — М.: Астрель, 2011. — (Секрет успеха). — 3000 экз. — ISBN 978-5-98986-523-9.
  • Надеждин Николай. Юрий Гагарин. — М.: Мир энциклопедий Аванта +, 2011. — (Секрет успеха). — 3000 экз. — ISBN 978-5-271-37687-0.
  • Он был первым. — М.: Воениздат, 1984.
  • Осташев А. И. Испытание ракетно-космической техники — дело моей жизни: события и факты. — Изд. 2-е, испр. и доп. — Королёв, 2005.
  • Осташев А. И. Сергей Павлович Королёв — гений XX века: прижизненные личные воспоминания об академике С. П. Королёве. — М.: Изд-во Московского гос. ун-та леса, 2010. — ISBN 978-5-8135-0510-2.
  • Первушин А. И.Юрий Гагарин: Один полёт и вся жизнь. Полная биография первого космонавта планеты Земля. Архивная копия от 22 сентябрьның 2020 на Wayback Machine (Главы из книги на личной стр. автора). М.: Пальмира, 2017. 671 с. ISBN 978-5-521-00287-0.
  • Порохня Виктор. Дорога на Байконур. Рассказ о Юрии Гагарине. — Казахстан, 1977.
  • Ребров М. Ф. Воспоминания ветерана ракетно-космической корпорации «Энергия», соратника С. П. Королёва, нженера-испытателя ракетно-космических комплексов, лауреата Ленинской и Государственной премий СССР Аркадия Ильича Осташева // Сергей Павлович Королёв : Жизнь и необыкновенная судьба. — М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2002. — (Архив). — ISBN 5-224-03679-8.
  • Ребров М. Ф. Советские космонавты. — 2-е изд., доп. и перераб. — М.: Воениздат, 1983.
  • Степанов Виктор. Юрий Гагарин. — «Молодая гвардия», 1987. — (Жизнь замечательных людей).
  • С. П. Королёв. Энциклопедия жизни и творчества / Под ред. В. А. Лопота. — РКК «Энергия» им. С. П. Королёва, 2014. — ISBN 978-5-906674-04-3.
  • Хайрюзов Валерий. Юрий Гагарин. Колумб Вселенной. — Вече, 2011. — 3000 экз. — ISBN 978-5-9533-4994-9.
  • Черток Б. Е. Ракеты и люди. — М.: Машиностроение, 1999. — ISBN 5-217-02942-0.
  • Швецова, Людмила Жизнь замечательных людей. Юрий Гагарин // «Кругозор» : Журнал. — 1984. — № 3. — С. обл.2—1.
  • Человек в космосе! Капитан первого звездолёта — наш, советский! // Комсомольская правда. — 1961. — Апрель (№ 88 (11028)). — С. 1—4.
  • Абрамов, Анатолий Петрович. «Оглядываюсь и не сожалею». — Барнаул, 2022. — ISBN 978-5-00202-034-8.
Өске дылдарда
  • Michael D. Cole. Vostok 1: First Human in Space. — Springfield: Enslow, 1995. — ISBN 0-89490-541-4.
  • Robert Kluge. Der Sowjetische Traum Vom Fliegen: Analyseversuch Eines Gesellschaftlichen Phanomens. — München: Verlag Otto Sagner, 1997. — (Slavistische Beiträge). — ISBN 3-87690-665-2.
  • Gerhard Kowalski. Die Gagarin-Story. Die Wahrheit über den Flug des ersten Kosmonauten der Welt. — Berlin: Schwarzkopf & Schwarzkopf, 1999. — ISBN 3-89602-184-2.
  • Jamie Doran, Piers Bizony. Starman: The Truth Behind The Legend Of Yuri Gagarin. — London: Bloomsbury, 2011. — ISBN 0-7475-3688-0.
  • Walter Famler. Im Zeichen des Roten Sterns: Zur ikonografischen Kodierung des Kosmospiloten Juri Gagarin. — Berlin: Kulturmaschinen, 2011. — (Kulturmaschinen Prosaedition). — ISBN 978-3-940274-35-9.
  • Susanne Göhlich. Juri fliegt zu den Sternen. — Frankfurt: Moritz Verlag-GmbH, 2011. — ISBN 978-3-89565-230-1.
  • Gerhard Kowalski. Heute 6:07 UT: vor 50 Jahren: Juri Gagarin als erster Mensch im Weltraum. — Halle: Projekte-Verlag Cornelius, 2011. — ISBN 978-3-86237-507-3.
  • Ludmila Pavlova-Marinsky. Juri Gagarin Das Leben. — Berlin: Neues Leben, 2011. — ISBN 978-3-355-01784-8.
  • Позамантир Р. Д. {{{заглавие}}}. — М.: ИП Струченевская О.В., 2018. — ISBN 978-5-905234-12-5.
  • Andrew L. Jenks. The Cosmonaut Who couldn't Stop Smiling: The Life and Legend of Yuri Gagarin. — Northern Illinois University Press, 2012. — ISBN 978-0-87580-447-7.

Шөлүлгелер