Космонавтика хүнү

Рувики деп сайттан
Космонавтика хүнү
Soviet Union-1965-Stamp-0.12. Cosmonautics Day.jpg
Байырлап турар чери Делегей
Ай-хүнү Апрельдиң 12
Логотип РУВИКИ.Медиа Космонавтика хүнү

Космонавтика хүнү — эгезинде ССРЭ-ге, ооң соонда өске-даа чурттарга демдеглеп эрттирип турар бир дугаар кижи октаргайже ужутканынга тураскааткан байырлал[1].

Чылдың-на апрель 12-де демдеглеп турар байырлал хүнүн Юрий Гагаринниң 1961 чылда бир дугаар октаргайже ужудуушкунунга тураскаадып тургускан[1].

Төөгүзү болгаш байырлаары

Совет космонавт Юрий Гагарин 1961 чылдың апрель 12-де Байконур космодромдан «Восток-1» деп корабль-биле ужуп үнүп келгеш, делегейде бир дугаар Черни долгандыр ушкан кижи болган[2]. Гагаринниң Чер чоогунда октаргайже ужудуушкуну 108 минута үргүлчүлээн[3], ол Саратов облазынга кээп хонган. Ооң хонупкан шөлүн соонда Юрий Гагарин аттыг октаргай эжелекчилериниң парыгы кылдыр эде адаан[4].

Космонавтика хүнүн демдеглээри Гагаринниң ужудуушкунунуң соонда дараазында чылын ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң доктаалы-биле 1962 чылдың апрель 9-та тургустунган, ол үеде ооң адын Космонавтика хүнү кылдыр тодараткан. Чаа байырлалды киирип эгелээниниң эгелекчизи ССРЭ-ниң ийиги ужудукчу-космонавтызы Герман Титов болган, ол 1962 чылдың март 26-да КПСС-тиң Төп Комитединче чогуур саналды чоруткан[5][6].

Ол ышкаш бо хүнде Делегей чергелиг авиация болгаш космонавтика хүнүн демдеглеп турар; ооң ады болгаш байырлал хүнү, Совет Эвилелинге хүлээп алдынган байырлал-биле дүгжүп турар, 1968 чылдың ноябрьда болуп эрткен Делегей чергелиг авиация федерациязының 61-ги ниити конференциязының протоколу-биле (17-ги пункт) бадылаан, а 1968 чылдың апрельде хүлээп алдынган Делегей чергелиг авиация федерациязының чөвүлелиниң шиитпири-биле бадылаан; 9, ССРЭ-ниң авиаспорт Федерациязының саналы-биле.[7].

ССРЭ-ге Космонавтика хүнүн демдеглээри 1980 чылда ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Октябрь 1-ниң № 3018-X «Байырлыг, уттундурбас хүннер дугайында» Чарлыы-биле катап бадыткаттынган[1].

Россия Федерациязында Космонавтика хүнүн 1995 чылдың март 13-те үнген № 32-ФЗ «Россияның дайынчы алдарының болгаш тураскаалдыг хүннериниң дугайында» Федералдыг хоойлунуң 1.1 чүүлүнге дүүштүр ССРЭ-де ышкаш хүнде демдеглеп турар[8]. Дүрүм ёзугаар байырлалдың хемчээлинге кол болуушкуннар Москва биле Калугага болуп эртип турар: Москваның планетарийинге экскурсиялар эртип турар, а Космонавтика музейинге тускай төлевилелдерни, лекцияларны болгаш ужуражылгаларны белеткеп турар, Калугада Космонавтика төөгүзүнүң күрүне музейинге хемчеглерни организастап турар, ооң таваанга бир дугаар дашты Юрий Гагарин салган[9][10][11].

Космонавтика хүнүнге тураскааткан тематиктиг хемчеглер Россияның шупту регионнарында 2016 чылдан эгелеп эртип турар, Гагаринниң «Октаргай дээрге бис» деп кичээлин организастаан (2017 чылдан эгелеп Россиядан дашкаар база эртип турар)[12].

Россияга 2011 чылда октаргайже бир дугаар ужуп үнгениниң 50 чылынга тураскаадып, Россияның космонавтиказының чылын демдеглээн, 2016 чылды Юрий Гагаринниң чылы кылдыр чарлаан; Ол-ла чылын «Октаргайга бүзүрээр бис!»[12].

Юрий Гагаринниң 2021 чылда ужуп үнгениниң 60 чыл оюнга тураскаадып, элээн каш темалыг хемчеглер эрткен, оларның кол кезээ Москваның Космонавтика музейинге «Бирги» деп делгелге болган, ында төп делгелге «Восток-1» деп корабльдың дүжүп дүжер модулю болган, аңаа Гагарин Черже чанып келген[12].

2023 чылда, коронавирус-биле холбашкан кызыгаарлаашкыннарны чайладыпкан соонда, Космонавтика хүнүн демдеглээри элээн делгереңгей болган. Ынчалдыр Москвага темалыг делгелгелер, мастер-класстар, кино көргүзүглери, лекциялар, көргүзүглер болуп эрткен[13]. Юрий Гагаринниң аныяк үезинде өөренип чораан Саратов хоорайга Космонавтылар набережнаязынга Юрий Гагаринниң тураскаалының чанынга албан-дужаалдыг кижилер болгаш космонавтыларның киржилгези-биле езулалдыг митинг болуп эрткен. Саратов чаңчыл ёзугаар Космонавтика хүнүн демдеглээр төптерниң бирээзи апарган[14].

Космонавтика хүнүнге тураскааткан хемчеглер Россияның өске-даа хөй хоорайларында — Казаньга[15], Калугага[16][17], Санкт-Петербургка[18], Архангельскиге[19] база өске-даа хоорайларда доктаамал эртип турар.

Россияда байырлалдың статузун өскертир талазы-биле эгелээшкиннер

Активчилер Россияда Космонавтика хүнүнүң статузун өскертир, ону бүгү чурттуң байырлалы болгаш дыштаныр хүнү кылдыр эде көөр оралдажыышкыннарны чаңгыс эвес удаа кылган болгаш кылып турар. Бо эгелээшкинни хөй-ле космонавтика музейлери, амгы болгаш эрги космонавтылар, элээн каш политиктиг кижилер деткип турар.

Бо эгелээшкин аңгы-аңгы үелерде аңгы-аңгы политиктиг партиялардан депутаттарның деткимчезин алган.

Космонавтика хүнүнге национал эрге-байдалды бээр дугайында эгелээшкинни Күрүне Думазынга бир дугаар 2001 чылда киирген. Ол төлевилелдиң эгелекчилери — «Россияның регионнары», КПРФ, ЛДПР, «Улусчу күжү», «Чаңгыс демниг Россия»), «Ада-чурт — Бүгү Россия», «Медведь» партиялардан депутаттар. Ол төлевилел 2001—2002 чылдарда Күрүне Думазынга сайгарылгага турган, ынчалза-даа парламентарийлерниң деткимчезин албаан. 2006 чылдың май айда байырлалдың статузун өскертир дээш база бир шенелде кылдынган. Бо удаада эгелекчилер «Родина» база «КПРФ» партиялардан депутаттар болган, оларны ооң соонда «Чаңгыс демниг Россия» депутады Геннадий Райков деткип турган. Олар Россия хүнүн июнь 12-ден апрель 12-же шилчидер дугайында эгелээшкинни үндүргеннер. Бо хоойлужудулга эгелээшкини 2006—2008 чылдарда сайгарылгага турган, ынчалза-даа бадылаттынмаан[20].

Апрель 12-ни национал байырлал кылдыр нептередириниң эң-не шыңгыы оралдажыышкыны 2013 чылда кылдынган. Ол төлевилелди Күрүне Думазынга «Чөптүг Россия» фракцияның депутаттары Сергей Миронов, Н. В. Левичев, Валерий Черешнев, Михаил Емельянов, Александр Агеев киирген. Бо удаада «Чөптүг Россия» Рождество байырлалдарындан бир хүннү үндүрерин саналдаан, ынчангаш апрель 12-ниң хүнү бүгү чурттуң дыштаныр хүнү болур. Ол төлевилел 2013 чылдан 2015 чылга чедир сайгарылгада турган болгаш Россияның Президентизинге, Федерация Чөвүлелинге база чазакче чоруттунган.[21].

2017 чылда база бир ындыг хоойлужудулга эгелээшкини үнген. Россияның Хөй-ниити палатазы Космонавтика хүнүн дыштаныр хүн кылдыр кылырын саналдаан, ынчалза-даа ол төлевилел база катап хүлээп алдынмаан[22].

2021 чылда Юрий Гагаринниң ужудуушкунунуң 60 чыл оюнга тураскаадып, апрель 12-ни дыштаныр хүн кылдыр кылыр дугайында саналдарны база катап киирген. Бо удаада «Россияның коммунистер» партиязы эгелээшкинни үндүрген[23]. Шак ындыг эгелээшкинни ужудукчу-космонавт, Күрүне Думазының экология болгаш хүрээлел камгалаар комитединиң даргазының оралакчызы Елена Серова киирген[24].

2023 чылдың байдалы-биле алырга, байырлалдың байдалынга кандыг-даа өскерлиишкин чок, апрель 12-ни дыштаныр хүн кылдыр эде көөр төлевилел база хүлээп алдынмаан.

Октаргайже кижи амытанның ужутканының хүнү

Космонавтиканың 50 чыл оюнга салют, 2011 чылдың апрель 12

2011 чылдың апрель 7-де ООН-нуң Генералдыг Ассамблеязының тускай пленарлыг хуралынга апрель 12-ни Кижилерниң делегей чергелиг ужудуушкун хүнү кылдыр албан езузу-биле чарлаан доктаал хүлээп алдынган. ажыг күрүнелер ол доктаалдың авторлары апарган[25][26]. Кижиниң октаргайже бир дугаар ужуп үнгениниң 50 чылынга тураскаадып, ындыг шиитпирни хүлээп алганнар[27].

Хүннүң өске болуушкуннары

Октаргайже бир дугаар кижилиг ужудуушкундан бээр таптыг 20 чыл эрткенде, 1981 чылдың апрель 12-де, Американың Космос шаттлы программазының бир дугаар кижилиг ужудуушкуну эгелээн[28].

Эки ужудуушкуннарга (Юрий Гагарин биле шаттл) тураскаадып, «Юрийниң дүнези» деп делегей чергелиг фестиваль делегейниң аңгы-аңгы хоорайларынга 2001 чылдан эгелеп эртип турар. Организатору — Октаргай генерациязының чөвүлели, 60 ажыг чурттардан киржикчилерни чыып турар күрүне эвес организация[29].

2019 чылда фестиваль делегейниң элээн каш он чурттарынга эрткен, фестивальдың иштинде чүс ажыг хемчеглер бүрүткеттинген. Делегей чергелиг черлерниң аразында Колорадо-Спрингсте АКШ-тың Октаргай фондузунуң ажыдыышкын төвү, Вашингтонда Агаар болгаш октаргай музейи, Флоридада октаргай төвү, Чөөн чүкте Амундсен-Скотттуң эртем-шинчилел баазазы бар[29].

Культурада

Космонавтылар үнер хүнүнде гостиницадан үнүп турда дыңналып турар «Бажың чанында оът» деп ырыны Роскосмос Россияның космонавтиказының гимни кылдыр албан езузу-биле хүлээп алган[30].

Москвага Космонавтика хүнүнге тураскааткан «Октаргайже үнер үе!» Фестивальдың эрттирип турар чери кылдыр фестивальдың организакчылары ВДНХ-ни шилип алган, ында ол октаргай павильонунуң чанынга эртип турар[31].

Хемчегниң кол организакчызы — Россияның Космонавтика музейлериниң ассоциациязы (АМКОС), ону Роскосмостуң деткимчези-биле эрттирип турар[31].

Филателия

Нумизматика болгаш фалеристика

Демдеглелдер

  1. 1 2 3 День космонавтики (10 малоизвестных фактов о полёте Юрия Гагарина). Ульяновский государственный университет (12 апрельдиң 2019). Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023.
  2. 12 апреля 1961 года состоялся первый полёт человека в космос. Российское историческое общество (12 апрельдиң 2023).
  3. Давыдов В. А. Первый Пилотируемый Полёт, том 2. — М.: Родина Медиа, 2011. — ISBN 978-5-905350-01-6 / 9785905350016.
  4. Парк покорителей космоса им. Юрия Гагарина. Объединённый мемориальный музей-заповедник Ю. А. Гагарина. Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023.
  5. День воздушного флота, День космонавтики. Стенгазета МАП СССР «Крылья Родины». Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023. Архивтээн 26 марттың 2013 года.
  6. Дмитрий Писаренко. «Орёл» и романтик. В чём космонавт № 2 оказался первым? Аргументы и факты (11 сентябрьның 2020). Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023.
  7. День авиации и космонавтики // Авиация: Энциклопедия / гл. ред. Г. П. Свищев. — М.: Большая Российская Энциклопедия, 1994. — ISBN 5-85270-086-Х.
  8. Федеральный закон Российской Федерации от 13 марта 1995 г. № 32-ФЗ «О днях воинской славы и памятных датах России». КонсультантПлюс. Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023.
  9. День космонавтики в Московском планетарии. Московский планетарий (1 апрельдиң 2021). Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023.
  10. В Калуге отметили День космонавтики. Калуга BezФормата (12 апрельдиң 2023). Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023.
  11. По всей Калужской области проведут мероприятия в честь Дня космонавтики. НикаTV (12 апрельдиң 2023). Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023.
  12. 1 2 3 История Дня космонавтики. ТАСС (11 апрельдиң 2021). Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023.
  13. День космонавтики в Москве 2023: экскурсии, спектакли и тематические игры (12 апрельдиң 2023). Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023.
  14. В Саратове началось празднование Дня космонавтики. Саратов BezФормата (12 апрельдиң 2023). Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023.
  15. На «реактивном» субботнике в Казани за 108 минут собрали 14 КАМАЗов мусора. Официальный портал органов местного самоуправления города Казани (12 апрельдиң 2019). Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023.
  16. Полпред президента присвоил Калуге звание «научно-популярной столицы космонавтики». Калуга24 (13 апрельдиң 2022). Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023.
  17. Материалы по тегу День космонавтики: Калужская неделя. Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023.
  18. День космонавтики в Санкт-Петербурге 2023. Комсомольская правда Афиша (апрель 2023). Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023.
  19. Аким Самедов, Светлана Михеевская, Юрий Теленков. Портрет Гагарина и космический остров: как в Поморье отметили День космонавтики. телеканал «Регион 29» (13 апрельдиң 2023). Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023.
  20. Зюганов предложил сделать День космонавтики выходным. Информационное Агентство «Хакасия» (12 апрельдиң 2016). Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023.
  21. Светлана Субботина, Юлия Цой, Анастасия Миткевич. День космонавтики предлагают сделать нерабочим. Известия (12 апрельдиң 2013). Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023.
  22. В Общественной палате предложили сделать День космонавтики выходным. РИА Новости (12 апрельдиң 2017). Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023.
  23. Мария Левонян. В Госдуме предложили сделать 12 апреля выходным днем. Сургут BezФормата (7 январьның 2021). Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023.
  24. Александр Емельяненков. День космонавтики в год юбилея предложили сделать выходным. Российская газета (8 январьның 2021). Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023.
  25. 12 апреля – Международный день полёта человека в космос. Новости ООН (12 апрельдиң 2022).
  26. Резолюция A/65/271 от 25 марта 2011 года. Организация Объединенных Наций. Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023.
  27. День космонавтики. Центр космонавтики и авиации на ВДНХ. Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023.
  28. «Приблизили новые миры»: как США запустили шаттл в годовщину полёта Гагарина. Газета.ru (12 апрельдиң 2021). Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023.
  29. 1 2 «Юрьева ночь» в память о полете Гагарина пройдет в десятках стран. ТАСС (6 апрельдиң 2019). Хынаан ай-хүнү: 9 августуң 2023.
  30. Ко Дню космонавтики. Тульская областная специальная библиотека для слепых (12 апрельдиң 2022). Хынаан ай-хүнү: 12 апрельдиң 2024.
  31. 1 2 Итоги международного фестиваля «Пора в космос» на ВДНХ. Мир24 (14 апрельдиң 2021). Хынаан ай-хүнү: 8 апрельдиң 2024.

Ссылки