Медээлер экономиказы (национал төлевилел)

Национал төлевилел «Медээлер экономиказы»
«Медээлер экономиказы» национал төлевилелге тураскааткан чазак сессиязы (2023)
Эгелээр ай-хүнү	2024 чыл
Төнер ай-хүнү	2030 чыл
Чылдагааны	Россияның Президентизи Владимир Путинниң айтыышкыны
Чарыгдалдар	700 млрд рубль
Сайт	национальныепроекты.рф

«Медээлер экономиказы» — Россияның Президентизи Владимир Путинниң чарлыы-биле эгелээн национал төлевилел. 2023 чылда «Санаашкын болгаш харылзаа. Квантылыг делегей» деп шуулганга бир дугаар таныштырган. Ону Чурагайлыг хөгжүлде яамызы, Экономиктиг хөгжүлде яамызы, Саң-хөө яамызы база АНО «Чурагайлыг экономика» харыылап турар.

Планнар ёзугаар алырга, национал төлевилел кылымал угаан болгаш квантылыг компьютер технологияларының талазы-биле чурттуң бот-догуннаашкынын хандырар ужурлуг. Оон аңгыда чурагайлыг технологияларны шиңгээдир социал болгаш экономиктиг айтырыгларны шиитпирлээринче угланган. Национал төлевилел боттаныышкынынче 2030 чылга чедир 700 млрд рубльди тускайлаан.

Улуг квантылыг шураашкын

Владимир Путин национал төлевилелди амыдыралдың деңнелин бедидериниң кол чепсээ кылдыр көрүп турар (2023)

2023 чылда «Санаашкыннар болгаш харылзаа. Квантылыг өртемчей» деп шуулган үезинде Владимир Путин «Медээлер экономиказы» деп национал төлевилел чарлааш, XX-ги чүс чылдың үжен-дөртен чылдарында ССРЭ-ниң кылганы «улуг үлетпүрлүг шураашкын»-биле хемчээл талазы-биле деңнеп болур улуг сорулганы салган: чурттуң технологтуг, экономиктиг, өөредилге болгаш удуртулга тургузуунда чаза булгап үннерин боттандырар. Күрүне Баштыңының тайылбырлааны-биле алырга, национал төлевилелдиң стратегиязы чаңгыс чурагайжыдылгада эвес, а көңгүс өске экономиканы тургузуп, ооң түңнелинде чуртта амыдырал деңнелин элээн бедидеринде:

Чугаа чүгле чурагайлыг экономиканы, кылымал уганны болгаш бедик технологиялыг төлевилелдерни, квант технологияларын сайзырадырының талазы-биле «орук карталарын» киирип сайзырадырын деткииринге амгы инструментилерни каттыштырарының дугайында эвес… мурнакчы сайзыралдарны тургузарының болгаш бүгүдеге нептередириниң бүдүн-бүрүн механизмин тургузар херек. Ол херек кырында амыдыралдың шупту технологияларынга болгаш адырларынга хамааржыр дээрзи чугаажок.

Национал төлевилелди боттандырып тура, президент дараазында тодаргай базымнарны айыткан:

• медээлер чыыр системаларны сайзыраңгайжыдары (олар объектилерни — спутник болгаш чер кырының харылзаа системаларын чиге боорунуң шынарын бедидер, а ол ышкаш кадык камгалал адырында аарыгларны эге чадазында тодарадыр квант сенсорларын бүдүрери);
• медээлер дамчыдар системаларны үениң негелделеринге дүүштүр сайзыраңгайжыдары (үлетпүрлүг робототехникага, ужудукчу чок транспорт системаларынга, хоорай хүрээлелин автоматчыдарынга эргежок чугула);
• медээлерни санаарынга болгаш шыгжаарынга бот-догуннаан инфраструктураны тургузары (булуттуг платформалар болгаш медээлер болбаазырадыр төптерниң, күрүне органнарының, бүдүрүлгелерининиң, харылзаа операторларының үре-түңнелдиг ажылдаарынга эргежок чугула);
• квант болгаш фотон технологияларынга үндезилээн компьютерлерни ажылдап кылыры болгаш бүдүрүп үндүрери;
• медээлерниң айыыл чок чоруунуң системаларын сайзыраңгайжыдары (квантылыг коммуникациялар болгаш квантылыг шифрлээшкин);
• медээлер-биле ажылдаарының национал стандарттарын болгаш протоколдарын ажылдап кылыры;
• медээлерни болбаазырадырының болгаш сайгарарының алгоритмнерин (кылымал угаан талазы-биле шиитпирлерни, ол ышкаш ада-чуртчу программа хандырылгазын киириштирбишаан) тургузары;
• код шыгжамырларын тургузары (Россиядан болгаш даштыкы күрүнелерден программистер ажылдаарынга таарымчалыг сервистер).

Национал төлевилелдиң чүгле санап адаан угланыышкыннарын эвес, а бурунгаар көрүштүг технологтуг стартаптарны акшаландырып турар, кол инвестор чогум-на күрүне болуп турар. «Mobile Research Group»-туң башкарыкчы аналитиги Эльдар Муртазинниң демдеглээни-биле, чурагайлыг хөгжүлде талазы-биле Россия мурнакчы беш чурттарның санынче кирип турар (2024 чылда медээлер), база национал төлевилелдиң кол сорулгаларының бирээзи өске күрүнелер-биле технологтуг чарыш эвес, а бодунуң регионнарының «чурагайлыг дескилээшкини» деп адаттынып турар:

Үндүрүп турар акша-көпеек кандыг-бир арга-биле бурунгаарлаар арганы бээр. Тезис дыка бөдүүн: хөгжүлдеге херек чүүл ол-дур. Бөгүн Москвага хамаарыштыр регионнарның талазындан көөр болза, чурагайжыдылганың дең эвес чоруу көстүп турар. Бир эвес Россияны делегейге хамаарыштыр оон-даа улуг кылдыр алыр болзувусса, бистиң хожудаашкынывыс чок.

Технологтуг бот-догуннаашкын

Россияның квантылыг төвүнүң тургузукчузу Руслан Юнусов, Владимир Путин база «Росатом» атомнуг энергия талазы-биле күрүне корпорациязының чиңгине директору Алексей Лихачев (2023)

Национал төлевилелди боттандырып тура, Ада-чурттуң инженерлериниң болгаш эртемденнериниң мурнунда тургустунуп турар кыйгырыг болгаш харыысалганың деңнелин бир катап Росатомнуң удуртукчузу Алексей Лихачев деңнелге хевирлиг тайылбырлаан. Корпорация удуртукчузу квантылыг компьютерниң чогаадып кылдынганын бирги совет ядролуг бомба кылганы-биле чергелешкек чүүл кылдыр көрүп турар, чаңгыс-даа өскээртен чүүлдерни үлегерлеп албайн, куруг черден тургузуп, чурттуң бот-догуннаашкынын хандырарынга кончуг чугула базымнар болганын чугаалаан:

Кажан сени чазакче кыйгыртып алгаш, үш-дөрт чыл дургузунда ... даштыкы хевири билдинмес, технологиялар чок түңнелди көргүзер херек. Ол үеде сени чазак болгаш Эртемнер академиязы хайгаараар деп чугаалаарга, дораан атомнуг адырны тургузар төлевилелди удуртуп турган Лаврентий Павлович Берияның овур-хевири сагыш-сеткилге дораан төрүттүнер болбайн. Ол үеде канчап черле Совет болгаш Россияның атомнуг үлетпүрүнүң бедидир көдүрген тугун бужартатпазы күзенчиг апаар чорду. Ол ындыг сеткил-сагыш хайныышкынныг кезээ болуп турар.

Ада-чурттуң квантылыг компьютерин тускай лабораторияга «Росатом» патронажтыг кылдыр чогаадып турган. Ажылдап кылган кижи Илья Семериков, Алексей Лихачевтуң бодалын бодунуу-биле сайзырадып, физиктиң боду база кайы хире күжениишкинниг ажылдап турарын, ооң коллегалары Илья Заливако биле Саша Борисенко — «шарашкиниң» эки турачы хоругдаткан кижилери-дир деп деңнеп тайылбырлаан. Шак ындыг деңнелге анаа-ла таварылга эвес, ылап-ла Туполев, Королевтуң ажылдап турган КБ-ге авиашугумнар, шимчедикчилер болгаш ракета тудуушкунунуң талазы-биле канчаар-даа аажок улуг чаза булгаашкыннар боттанган болгай. Илья Семериков Келир үениң технологияларының шуулганының үезинде 2023 чылда ионнуг квант процессору-биле ажылдап тура, өг-бүлезинден артык лабораторияга хөй үени эрттирип турганын чугаалаан:

Илья Семериков лабораторияда шуут чурттап турар мен деп Владимир Путинге чугаалаан (2023)

Оон бээр, үш чыл хире, лабораторияда чурттап турар бис – суббота, улуг-хүн, понедельник-даа дивес. Бисти чаңгыс-ла камгалап турар чүүл болза, ФИАН он бир шакта хагдына бээр. Ол чок турган болза, аңаа хонар турган бис.

Квантылыг компьютерниң прототивин чыыр мурнунда, Илья Семериковка онзагай коллективти чыыры негеттинип келген. 2023 чылда интервью берип тургаш, ол чүүлге он хире чыл негеттинген. Инженерниң үнелели-биле алырга, бар идеяларны боттандырарынга ам-даа он херек:

Биске чүү кончуг чугула болгаш өөрүнчүг дээр болза, ол [квантылыг компьютер - ред.] кандыг-бир ажыктыг чүүлдерни кылып турар, тодаргайлаарга, ол кандыг-бир эртем абстракциязы-биле ажылдавайн, молекулаларны модельдеп турар. Биске ол дыка чугула. Ынчанмайн канчаар, бистиң күзеливис – ажыктыг квантылыг компьютер кылыры. Хөй кижилерге ажыктыг боор суперкомпьютерден бодалгаларны шынап-ла дүрген шиитпирлээр квантылыг компьютерни кылыр.

Чурагайлыг экономиканың айыылдары

«Медээлер экономиказы» национал төлевилел боттандырары-биле Экономиктиг хөгжүлде яамызы биле Күш-ажыл яамызы чылдың күш-ажыл рыногунга анализти чорудуп, кылымал угаан технологияларының шиңгээдип алыышкыны, ол Россияда ажылче хаара тударынга ооң салдарын үнелээрин дааскан.

Демдеглелдер