| «Мээң чуртум - мээң Россиям» мөөрей |
|---|
 |
| Эгелээр ай-хүнү |
2004 чыл |
| Түңнели |
20 чыл иштинде 1 сая хире киржикчи |
| Сайт |
moyastrana.ru |
Мээң чуртум — мээң Россиям (орус. «Моя страна — моя Россия») — Россияның суурларның, биче болгаш улуг хоорайларның социал-экономиктиг хөгжүлдезинге хамаарышкан авторлуг төлевилелдерниң мөөрейи[1]. Эң баштай 2004 чылда эрткен[2]. РФ-тиң эртем болгаш дээди өөредилге яамызының, РФ-тиң чырыдыышкын яамызының, РФ-тиң Федералдыг Хуралының Федерация Чөвүлелиниң Эртем өөредилге болгаш культура комитединиң, Интеллектуалдыг өнчү талазы-биле федералдыг албанның, ФГБУ «Россияның өөредилге академиязының», Аныяктар херектериниң талазы-биле дедералдыг агентилелдиң деткимчези-биле АНО «Россия аргалар чурту» организациязы 2019 чылдан эгелеп организастаан[3][4].
Мөөрейге 13 хар чедир, 14 хардан 17 чедир, 18 хардан 35 чедир, 35 ажыг назы-хар аайы-биле авторларның ажылдарын хүлээр[5]. 2025 чылда мөөрейни Ада-чурттуң Улуг дайынынга Тиилелгениң 80 чыл оюнга тураскааткан[6].
Төөгүзү
2023 чылда «Мээң чуртум — мээң Россиям» деп мөөрейниң тиилекчилери
Мөөрейниң идеязы 2003 чылда Рязаньга болуп эрткен аныяктарның парламентаризминиң хөгжүлдезиниң талазы-биле бүгү-российжи семинарга төрүттүнген[4].
Мөөрей бир дугаар 2004 чылда эрткен, эксперт чөвүлели «Сээң XXI чүс чылда хоорайың» деп темага хоорайлар эргелеп-башкарылгазының системазын сайзыраңгайжыдарынга, экономиканың боттуг секторларын, а ол ышкаш социал болгаш эртем-педагогика адырларын сайзырадырынга хамаарышкан студентилерниң ажылдарын үнелээн[1].
2006 чылда мөөрей Россия чергелиг статусту чедип алган, мөөрейниң кол сорулгаларының санынче аныяктарга социал төлевилээшкинниң үндезиннерин өөредири, а ол ышкаш чурттуң кадр күчүзүн хевирлээри кирген[3].
2019 чылдан эгелеп «Мээң чуртум — мээң Россиям» деп мөөрейни АНО «Россия — аргаларның чурту» деп организацияның өмээржилгези-биле эрттирип турар, ынчангаш Россияның президентизи Владимир Путин ону «Россияның регионнарының социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң чугула сорулгаларын шиитпирлээринче аныяк салгалды хаара тудары-биле авторитеттиг, ажыктыг шөлчүгеш» деп демдеглээн[4].
Киржикчилерниң саны чылдан чылче көвүдеп турган: 2018 чылда 7 муң ажылдар хүлээп алдынган болза, 2019 чылда 35 муң, а 2023 чылда 100 муң ажыг ажылдар хүлээп алдынган[7].
Киржикчилери
Мөөрейниң тиилекчилеринге медальдар (2025)
Мөөрейге дөрт назы-харга чарган авторлар киржир:
• 13 хар чедир,
• 14 хардан 17 чедир,
• 18 хардан 35 чедир,
• 35 хар ажыг.
Эксперт чөвүлели мөөрейниң дүрүмүн ёзугаар чыгдынган бүгү ажылдарын сайгарып көргеш, оларның 300-зүн шилип алгаш, авторларны ажылдарын камгалаар кылдыр чалаар (дистанциялыг форматка)[3]. Назы-хар аайы-биле категорияларга бирги, ийиги, үшкү черлерни алган киржикчилерни тодарадыр[3]. Үнелел үезинде ажылдың социал ужур-утказын болгаш ооң Россияның президентизиниң 2030 чылга чедир Россия Федерациязының хөгжүлдезиниң национал сорулгаларының дугайында чарлыынга дүгжүп турарын болгаш 2036 чылга чедир Россия Федерациязының бурунгаар хөгжүлдезиниң национал сорулгаларын боттуң шинчилелдериниң түңнелдериниң барын херек кырында боттандырар аргазын барымдаалаар[3].
Шаңнал «Петербургтуң делегейниң экономиктиг шуулганының» иштинде эртип турар аныяктар хүнүнге тураскаадып эртип турар[5].
Мөөрейниң тиилекчилери акша шаңналдарын, дээди өөредилге черлеринче кирерде немелде баллдарны, төлевилелдерниң информастыг үделгезин алыр[8].
Номинациялар
2025 чылдың номинациялары
Дөзү:[3]
| Номинациялар
|
Өзек талалары
|
| «Чуртум. Төөгүм. Тиилелгем»
|
• Ада-чурттуң Улуг дайынының дугайында россияга болгаш даштыкыга төөгүнүң сактыышкынын кадагалап, катап тургузуп, тудуп база нептередири;
• дайынның болгаш күш-ажылдың хоочуннарын деткиириниң талазы-биле үр хуусаалыг хемчеглерни организастаары;
• дайынчы тураскаалдарны болгаш мемориалдарны, а ол ышкаш тылдың ишчилеринге тураскаалдарны болгаш мемориалдарны кадагалаары;
• Совет Армияның шериглериниң тулчуушкун болгаш хөөржүдүлге черлери-биле холбашкан дилээшкин хемчеглерин деткиири;
• фашизмни тиилээринге совет чоннуң үнелеп четтинмес салыышкыны дээш патриотчу чоруктуң болгаш чоргааралдың сагыш-сеткилин аныяктарга хевирлээринче угланган хемчеглерни чорудары;
• Ада-чурттуң Улуг дайынының билдинмес арыннарынга шинчилелдерни чорудары.
|
| «Өг-бүлем: соон салгаары, үнелелдери болгаш утказы»
|
• төөгүнүң сактыышкынын кадагалап өг-бүлениң быжыглаашкынын быжыглап төөгүнү кадагалап арттырарының төлевилелдерин болгаш саналдарын ажылдап кылыры;
• өг-бүлениң салгалдар аразында дагдыныкчы чоруунуң туружундан өг-бүлени тургузарынга болгаш харыысалгалыг ада-ие болурунга аныяктарны белеткээри;
• социал-экономиктиг чорудулгаларны хөгжүдери (чижээ, өг-бүле бизнези азы инфраструктураны сайзырадыры);
• Россияның хоорайларынга болгаш суурларынга өг-бүлеге таарымчалыг инфраструктураны тургузары болгаш сайзырадыры;
• кадыы багай азы кадыы кошкак уругларлыг өг-бүлелерни деткиири.
|
| «Хөй националдыг Россиям» (ооң иштинде «Мээң төрээн дылым», «Бистиң чурттарывыстың демнежилгези», «Мээң мергежилим» деп угланыышкыннар бар)
|
• националдар аразының культуралар аразының болгаш шажын-чүдүлгелер аразының коммуникацияларын ооң иштинде россияның найыралдыг күрүнелери-биле экономиктиг эртем-техниктиг гуманитарлыг кады ажылдажылганы хөгжүдери;
• Россияның чоннарының амыдыралының бүгү талаларының талазы-биле төөгү материалдарын чыыры, түңнээри, системажыдары, шыгжаары, эртем эргилдезинче киирери;
• уругларның болгаш аныяктарның археологтуг ажыл-чорудулгазынга деткимче көргүзери;
• төөгү-культура медээлерин чер-черлерде турисчи-рекреация ажыл-чорудулгазынга каттыштырары;
• Россияның хоорайларының болгаш суурларының төөгүзүн культуразын ында чурттап турар чоннарның ёзу-чаңчылдарын шинчилээринче угланган аныяктар хүрээлеңинге чырыдыышкын ажыл-чорудулгазын хөгжүдери;
• уругларның болгаш аныяктарның сагыш-сеткил-мөзү-шынар кижизидилгезинге оларның чедиишкинниг социализациязынга иштики туризмниң ролюн бедидери оларга патриотчу болгаш хамааты харыысалганы медереп билирин кижизидери.
|
| «Чоргааралым. Чер-чуртум (хоорайым, суурум)» (ооң иштинче «Чер-чуртум (хоорайым, суурум)», «Ыраккы Чөөн чүгүм. Арктикам» деп угланыышкыннар кирип турар)
|
• Россияның хоорайларының болгаш суурларының хөгжүлдезинге хамаатыларның киржилгезиниң чогумчалыг чижектерин нептередири бистиң үениң маадырларын бурунгаарладыры;
• девискээрлерни сайзырадырының чорудулгаларынга тус черниң чурттакчыларын болгаш ниитилежилгелерни хаара тудары ооң иштинде сайгарылгаларга болгаш бадылаашкыннарга киржириниң чаа форматтары бажың кудумчу микрорайон деңнелинге шиитпирлерни хүлээп алыры;
• хоорайларның, ооң иштинде биче хоорайларның болгаш төөгүлүг суурларның культура-төөгү салгалын кадагалаары;
• төрээн чериниң төөгүзүн шинчилээри болгаш нептередири;
• таарымчалыг хоорай хүрээлеңин хевирлээринге волонтерларның киржилгезиниң боттандырган практикаларын киириштирбишаан, девискээрлерни сайзырадыр адырда эки турачы чорукту (волонтержу чорукту) хөгжүдери.;
• развитие традиций добрососедства и культуры отношений между соседями (жителями соседних квартир, подъездов, домов).
|
| «Башкы эгелээшкиним»
|
• школа назыны четпээн болгаш ниити өөредилге системазының хөгжүлдези;
• ырактан өөредилгени, электроннуг өөредилге материалдарын, информастыг болгаш мультимедий технологияларын, мобильдиг капсырылгаларны, өөредилге онлайн-курстарын, электроннуг библиотекаларны болгаш энциклопедияларны ажылдап кылыр болгаш шиңгээдири;
• өөредилгениң болгаш бот-өөредилгениң интеллектуалдыг системаларын ажылдап кылыры;
• төлевилел ажыл-чорудулгазының үндезиннеринге ооң иштинде социал төлевилел адырынга уругларны болгаш аныяктарга өөредириниң дээштиг методикаларын болгаш практикаларын сайзырадыры болгаш тиражтаары;
• регион болгаш муниципалдыг деңнелде уруглар болгаш аныяктар-биле төлевилел ажыл-чорудулгазының модельдерин тургузары болгаш сайзырадыры.
|
| «Кадыкшылым»
|
• айыылдыг факторларны (таакпылаары, арага ижери, шын эвес чемненири болгаш мага-боттуң куду идепкейжиири) болгаш оларның кижиниң кадыынга салдарын шинчилээри;
• ажылчын олуттарга кадыкшылын быжыглаар корпоративтиг программаларны хөгжүдүп база шиңгээдири;
• Россияның чоннарының национал аъш-чеминиң кадыкшылынга болгаш узун назылаарынга салдарын шинчилээри;
• инвалид кижилерниң социал камгалалы кошкак хамаатыларның өскүс болгаш ада-иезиниң хайгааралы чок арткан уругларның бот-ажылче хаара туттунганы болгаш сайгарлыкчы идепкейи-биле кады чогаадыкчы профессионал болгаш өске-даа арга-мергежилдерин хөгжүдери;
• инвалид болгаш кадыының байдалы кызыгаарлыг кижилер социал угланыышкынныг коммерцияга хамаарышпас организацияларны тургузары;
• инвалид кижилерни социал камгалалы кошкак хамаатыларны өскүс болгаш ада-иезиниң хайгааралы чок арткан уругларны профугланыышкын болгаш ажылга тургузарынга деткимче.
|
| «Чуртум экологиязы»
|
• экологтуг туризмни сайзырадыры;
• бокту аңгылап чыыр база катап болбаазырадыр технологияларны шиңгээдип база бурунгаарладыры ооң иштинде россияның боктар башкарар адырын хевирлээри;
• водородтуг (ооң иштинде метан-водородтуг) технологияларны сайзырадыры;
• россияга газ-моторлуг одаар чүүлдү болгаш газ-моторлуг станциялар четкизин сайзырадыры;
• развитие технологий получения биопротеина из природного газа;
• технологияларны сайзырадыры болгаш бойдус газын шыгжаарынга болгаш сөөртүрүнге инновациялыг материалдарны тургузары.
|
| «Аалчыларга хүндүткелдиг Россиям»
|
• чурттуң овур-хевирин чаартыры;
• турисчи объект кылдыр девискээрниң инвестиция сонуургалын хевирлээри турисчи девискээрниң брендизин хөгжүдери;
• туризмниң хевирлерин сайзырадыры (космиктиг, үлетпүр, эртем, өөредилге, спорт, культура-өөредиглиг, гастрономия, этнографтыг, болуушкуннар, уруглар, көдээ, ужуралдар, агротуризм);
• дыштаныр хүннүң маршруттарын болгаш төөгүлүг черлерниң маршруттарын ажылдап кылыры болгаш бурунгаарладыры;
• «улуг назылыг кижилерге» база эвээш шимчээшкинниг туристерге турисчи продуктуну ажылдап кылыры болгаш бурунгаарладыры;
• Россияның чоннарының кухняларын шинчилээри болгаш нептередири.
|
| «Мээң чуртумнуң интеллектуалдыг өнчүзү»
|
• «Угаанныг девискээр» деп регион болгаш муниципалдыг программаларга дээштиг технологтуг шиитпирлерни улуг медээлерни болгаш кылымал интеллектини ажыглаан интеллектуалдыг патент аналитиказынга үндезилеп шилиири;
• интеллектуалдыг өнчүнүң комплекстиг регион системазын чаа чурагайлыг технологиялар болгаш платформа шиитпирлериниң контекстизинге өөредилге, башкарыкчы болгаш инвестиция механизмнерин ажыглаары-биле хевирлеп тургузары;
• регионнарның эртем-технологтуг хөгжүлдезин баш бурунгаар айтыр херекселдерни ажылдап кылгаш киирери;
• Россияның регионнарында интеллектуалдыг өнчүнү коммерциализация база инновациялыг сайгарлыкчы чорукту хөгжүдери;
• регион брендилерин бурунгаарладырының дээштиг механизмнерин болгаш оларны камгалаарының стратегиязын хевирлээри.
|
| «Регионнарда хамаатыларның амыдыралының шынарын бедидер чурагайлыг хүрээлел»
|
• кадыкшылының байдалы-биле харык-шинээ кызыгаарлыг өг-бүлелерге ажы-төлдүг өг-бүлелерге улуг назылыг кижилерге эки сеткилдиг хүрээлелди тургузар чепсек кылдыр чурагайлыг технологияларны сайзырадыры;
• Россияның регионнарында хамаатыларның чурагайлыг билиглерин бедидери;
• чурагайлыг курлавырларны шиңгээдип ап турар хамаатыларны деткиири;
• регионда чурттап турар хамаатыларның аргаларын калбартыр тускай чурагайлыг курлавырларны тургузары социал сорулгаларны шиитпирлээри болгаш чаа ажылчын олуттарны тургузары.
|
| «Чуртумнуң улуг технологтуг хайгыылы»
|
• үлетпүр интернедин ажыглаар, үлетпүр бүдүрүлгелеринге улуг медээлерни сайгарар, баш бурунгаар сайгарар аналитика талазы-биле херекселдер болгаш шиитпирлерни ажылдап кылыр болгаш шиңгээдири;
• чаа материалдарны ажылдап кылыры болгаш оларны үлетпүрге ажыглаары;
• үлетпүрнүң робототехника болгаш сенсорика талазы-биле эртем-шинчилел болгаш дуржулга-конструктор ажылдарын шинчилээри, ажылдап кылыры болгаш шиңгээдири;
• металлдар болбаазырадыр адырда төлевилелдерни ажылдап кылгаш киирери;
• ажыктыг казымалдарны казып тыварының болгаш болбаазырадырының технологияларының талазы-биле шиитпирлерни ажылдап кылыры болгаш шиңгээдири;
• энергия генерациязының талазы-биле шиитпирлерни ажылдап кылыры болгаш шиңгээдири хууда шыгжамырларны сайзырадыры;
• чаа химиктиг материалдарны, органиктиг эвес болгаш органиктиг бүдүмелдерни ажылдап кылыры, амгы үениң чаа химиктиг материалдарынга үндезилеп продуктуларны ажылдап кылыры;
• черниң ырактан мониторингизиниң технологияларын болгаш шиитпирлерин ажылдап кылыр болгаш шиңгээдири;
• чиг эттиң чаа дөстерин ажылдап кылыры, «чаа аъш-чемни», амгы үениң селекциязын тургузары;
• чаа эмнерни ажылдап кылыры;
• аарыгларны болдурбазы болгаш амы-хууда контрольдаары-биле капсырылгалар ылаптыг диагностика системаларының талазы-биле эртем-шинчилел болгаш арга-дуржулга-конструктор төлевилелдерин шинчилээри, ажылдап кылыры болгаш шиңгээдири.
|
| «Сайгарлыкчы эгелээшкиним. Регионнарны сайзырадыр креативтиг индустриялар»
|
• социал сайгарлыкчы чорукту хөгжүдери;
• аныяктарның бизнес-инициативаларын сайзырадыры;
• ус-тывыштың чаңчылдарын болгаш технологияларын катап эгидип чаңчылчаан улусчу ус-шеверлел ажылдарын хөгжүдери;
• Россияның чоннарының төөгү-культура өнчү-салгалын кадагалаарының талазы-биле-даа суй-белектер продукциязын болгаш хереглел барааннарын бүдүрериниң талазы-биле-даа сонуургалды болдуруп турар ус-тывыштың болгаш технологияларның ховар болгаш кезик-чамдыызын чидирген хевирлерин катап тургузары.
|
| «Транспорт. Чуртумнуң аргыжар оруктары»
|
• автомобиль оруктарын тударының технологияларын хөгжүдери болгаш орук болгаш инженерлиг инфраструктурага чаа болбаазырадылгаларны киирери;
• орулгалыг болгаш экономиктиг ажыктыын барымдаалап регион болгаш тус чер ужур-дузалыг оруктарны төлевилээри болгаш тудары;
• хамаатыларның бот-салыышкынының акша-хөреңгизи-биле суур оруунуң тудуу;
• чаа техниктиг болгаш технологтуг шиитпирлерни ажыглаар транспорт подсистемаларын ажылдап кылыры ооң иштинде Россия Федерациязының Сибирьниң Ыраккы Чөөн Чүктүң Арктиктиг зоназының эвээш шиңгээттинген девискээрлериниң географтыг болгаш бойдус-агаар-бойдузунуң онзагайын өөренип көөр;
• транспорт инфраструктуразының дең-дески хөгжүлдезиниң баазазынга Россияның чаңгыс аай транспорт делгемин хевирлээри.
|
| «Ук-дөзүмнүң удазыннары»
|
Ада-чурттуң Улуг дайынының Тиилелгезиниң 80 чыл оюнга тураскааткан уругларга тускай номинация
|
Удуртулгазы
• Дмитрий Турлаков — «Мээң чуртум — мээң Россиям» мөөрейниң күүсекчи дирекциязының удуртукчузу[9]
• Лариса Пастухова — «Мээң чуртум — мээң Россиям» мөөрейниң концепциязының автору, эртем удуртукчузу[10]
• Галина Сорокина — «Мээң чуртум — мээң Россиям» мөөрейниң эксперттер ниитилежилгезиниң координатору[10]
• Владимир Берестецкий — «Мээң чуртум — мээң Россиям» мөөрейниң доозукчулар каттыжылгазының координатору[10]
Демдеглелдер
