Ондар Маржымал Очурович
| Маржымал Ондар | |||
|---|---|---|---|
 | |||
| Кол медээлер | |||
| Долу ады | |||
| Төрүттүнген хүнү | 1928 марттың 2 | ||
| Төрүттүнген чери |
|
||
| Мөчээн хүнү | 1996 | ||
| Мергежилдери | хөөмейжи, мультиинструменталист | ||
| Херекселдери | игил, бызаанчы, дошпулуур, лимби, чанзы, чадаган, амырга,кеңгирге | ||
| Жанрлары | хөөмей | ||
| Коллективтери | "Сыгырга", "Сарадак" | ||
| Шаңналдары |
|
||
Маржымал Очурович Ондар (1928 марттың 2, Ишкин[d], Бээзи кожууну — 1996) — улус өөредилгезиниң тергиини, национал херекселдер чазакчызы, Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Тыва Республиканың улустуң хөөмейжизи (1995).
Допчу намдары
Маржымал Очурович Ондар 1928 чылдың март 2-де Тыва Арат Республиканың Үстүү-Ишкин деп черге балдырлыг араттарның өг-бүлезинге төрүттүнген[1]. 10 харлыынга чедир ол бижик билбес турган. 10 харлыында чайгы школаже номчуп, бижип өөренип чорупкан. Ол үеде ёзулуг школалар турбаан. Ооң соонда Кызыл-Тайга эге школазынга өөренген, аңаа 30 өөреникчи өөренип турган. Малчын өг-бүле көжүп келгенинден, Маржымал Аңгы-аңгы школаларга: Суг-Аксы, Арыг-Үзүү, Шагаан-арыг, Чадаана хоорайларга өөренип турган. Школа соонда Кызылга эге класстар башкызының үш ай хуусаалыг курстарын дооскан. 1947 чылда күш-ажылчы ажыл-чорудулга Кызыл-Тайга школазынга пионер вожатыйы болгаш эге класстар башкызы болуп эгелээн. Приморск крайга шериг албанының үезинде (1950-1953) бот-тывынгыр уран чүүл көрүлделеринге киржип тургаш, кады ажылдап чораан эш-өөрүн оларның чаңчыкпааны хөөмей-биле Маржымал кайгаткан[2]. Шериг хүлээлгезин эрттиргеш, төрээн чуртунче (Сүт-Хөлче) чанып келгеш, Алдан-Маадыр суурга улаштыр башкылаан. 1954 чылдан 1960 чылга чедир - Кызылдың башкы училищезинге бот-өөредилге салбырынга өөренген. Оон бээр, 40 ажыг чыл дургузунда, Маржымал Очурович өөредилге адырынга: кижизидикчи башкы, интернат эргелекчизи, физика, математика болгаш күш-ажыл башкызы болуп ажылдаан.
Чогаадыкчы уран чүүлү
Бичии Маржымал хомуска ойнап өөрениксээри кончуг, ынчалза-даа кырган-авазы чөпшээревейн турган. Маржымал аңаа удурланырындан корткан. Ол бодунга кулузун-хомус (бамбуктан хомус) кылып алган[1]. Ол ооң бир дугаар хөгжүм херексели-дир. Херекселдерни кылып, хөөмей салырын Маржымал Даайы Дагба Ондардан өөренип алган. Чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы 1957 чылда республиканың бир дугаар бот-тывынгыр уран чүүл фестивалынга киришкенинден эгелээн. 1975 чылда тургустунган «Сыгырга» деп баштайгы аас чогаал ансамблиниң составында Маржымал Ондар республиканың алдарлыг хөөмейжилери-биле орус хор ниитилелиниң 100 чыл оюнга тураскааткан байырлыг концертке киришкен. Москвага (1979), хемчеглер үезинде, «Олимпиада-80», «Челээш-81» фестивальга База совет Тываның 40 чылынга тураскааткан байырлал концертинге (Москва, 1984)[3]. Ол Уругларның «Сарадак» деп хөөмейжилер ансамблин тургускан[4]. Хөөмейниң аныяк күүседикчилериниң республика чергелиг мөөрейи «Сарадак» деп аттыг, ооң адын баштайгы уругларның хөөмейжилер ансамблинге тураскаадып адаан. Тыва хөөмейниң күүседикчизи улусчу хөгжүм херекселдеринге хөгжүмчү тыва национал хөгжүм херекселдери кылыр мастер кылдыр ол Россияның Дыка хөй хоорайларынга Иркутск Чита Улан — Удэ Новосибирск Москва хоорайларга чедип сибирьниң фольклористериниң конференцияларының ажылдарынга чаңгыс эвес удаа киржип Новосибирск консерваториязының этномузыковедтери Ю. Шейкин, Н. Кондратьева, Г. Сыченко дээш оон-даа өскелер-биле эдержип чораан «Тыва» ансамблиниң боостаалары-биле сырый ажылдап, солистерге элээн каш херекселдерни кылган. Маржымалдың кылганы игил-биле алдарлыг Ховалыг Кайгал-оол делегейниң чүс-чүс чурттарын кезип каапкан. Бир катап, душ бооп Х Кайгал-оол допшулуур Маржымалды Голландияга хуу коллекционерден тып алгаш, хөй акша-биле садып Алгаш, Тываже дедир эккелген. Маржымал Ондар бүгү талалыг кижи чораан. Ооң эш-өөрү дыка хөй, Россияның кайы-даа булуңнарындан келген башкылар, мастерлер, хөгжүмчүлер, шинчилекчилер-биле чагаалажып турган. Ооң чогаадыкчы ажылын улус магадап, арга-сүме айтырып, херекселдер кылыр чагыгларны кылып турганнар. Маржымал Ондарның ырыларын Массачусеттен этномузыколог Теодор Левин бижээн. Ооң ырыларын ТИГИ-ниң, МНЦ «Хөөмей»-ниң архивтеринде база Новосибирскиниң консерваториязында бижидип шыгжаан. 2002 чылда Маржымал Ондарның «Тыва хөөмейниң виртуозтары» деп аттыг компакт-дискизин үндүрген[5].
1996 чылдың чазын Маржымал Ондар чок апарган. Маржымал Ондарның холдары-биле кылган херекселдерниң шуптузун. 1980 чылдарга чедир 2000 хире хомус кылган. Бодунуң хүннериниң төнчүзүнге чедир ооң кылган херекселдери[1]:
- 4000 ажыгхомусов
- игил- 21
- бызаанчы −38
- дошпулуур — 18
- лимби — 25
- чанзы — 16
- чадаган — 12
- амырга — 2
- дуңгүр — 3.
Бөгүн ооң чогааткан хөгжүм херекселдерин бүгү республикада ойнап турар дыка хөй херекселдерни даштыкыда саткан.
Өг-бүлези
Маржымалдың ачазы Очур Дыгбаевич салгал дамчаан ус-шевер дарган чораан. Амыдырал-чуртталганың янзы-бүрү эдилелдерин кылып, кешке хээлээр чажыттарын эдилеп, янзы-бүрү каасталгаларны кылып чораан. Авазы Чолдана Чаңгаевна келир үениң хөөмейжизи Маржымалдың тургустунарынга киришкен улустуң ырларын билир улуг хам чораан[1]. Авазының даайлары шупту хөөмейлээр чораан. Шериг соонда Алдан-Маадыр суурга башкылап тургаш Өөнүң ишти Хоор Дагбаевна — биле таныжып алган Олар кады 14 ажы-төлдү өстүрүп кижизиткен[3]. Ортун оглу Алдын-оол Афганистанга албан-хүлээлгезин эрттирип тургаш маадырлыы-биле мөчээн[2].
Шаңналдары болгаш хүндүлүг аттары
- Аар атлетикага II-ги разряд (чедиишкиннер болгаш чедиишкиннер дээш албан эрттирип турган үезинде)[2].
- Бот-тывынгыр уран чүүлдүң бүгү-эвилелдиң бирги фестивалының лауреады[3] (1957).
- РСФСР-ниң улус өөредилгезиниң тергиини (1980).
- Тыва, Моол, Башкирияның чурттарының аразында делегейниң бирги улустуң ырыларының фестивалының лауреады (1981).
- Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы.
- Тыва Республиканың алдарлыг башкызы.
- Тыва Республиканың улустуң хөөмейжизи (1995).
Демдеглелдер
- ↑ 1 2 3 4 Бадыргы М. М. Маржымал Очурович Ондар // Творческие портреты хоомеистов Республики Тыва (орус). — Кызыл, 2008.
- ↑ 1 2 3 Сундуй М. М. Маржымал Очурович Ондар : [о нём] (орус) // Летопись Тувы-2008: ист.-краеведч. альманах.. — Кызыл, 2007. — С. 55-58.
- ↑ 1 2 3 Кривдик В. Родом из «поющей юрты» // Жизнь национальностей. Тува: Республика в самом Центре Азии. — Москва, 1995. — С. 22-23.
- ↑ Сузукей В. Ю., Ч. С. Тумат Маржымал Очурович Ондар (орус) // Хоомейжи Республики Тыва. — Кызыл, 2015. — С. 29.
- ↑ Сундуй Д. М. Легендарные ветераны-исполнители хоомея и их успехи (орус) // Итоги социологического исследования о развитии горлового пения хоомей Республики Тыва в 1992—2013 гг.. — Кызыл, 2013. — С. 42—50.